Nurlanish dozasi — radiatsion xavfsizlik, fizika va radiobiologiya sohalarida ionlashtiruvchi nurlanishning har qanday modda, tirik organizm va ularning to‘qimalariga ta’sir darajasini baholash uchun ishlatiladigan kattalikdir.
Ekspozitsion doza
Ionlashtiruvchi nurlanishning muhit bilan o‘zaro ta’siridagi asosiy xususiyat ionlanish hodisasidir. Normal atmosfera bosimida quruq havoning ionlanishi darajasiga asoslangan, nisbatan oson o‘lchanadigan miqdoriy ko‘rsatkich — ekspozitsion doza.
Ekspozitsion doza — havoning elementar hajmidagi bir xil ishorali ionlarning umumiy elektr zaryadini shu hajmdagi havo massasiga bo‘lish natijasidir. Bunday ionlar havoda elektronlar va pozitronlar to‘liq tormozlangandan so‘ng hosil bo‘ladi; elektronlar va pozitronlar esa havoning elementar hajmida fotonlar ta’sirida ajralib chiqadi yoki paydo bo‘ladi.
Xalqaro birliklar tizimida (SI) ekspozitsion doza o‘lchov birligi kulonning kilogrammga nisbati (Kl/kg) hisoblanadi. Tizimdan tashqari birlik — rentgen (R). 1 Kl/kg = 3876 R.
Yutilgan doza
Ionlashtiruvchi nurlanishning ma’lum turlari va qo‘llanish sohalari kengaygani sari uning moddaga ta’sirini oddiy bir ko‘rsatkich bilan ifodalash qiyinligi ma’lum bo‘ldi, chunki bu jarayonlar murakkab va xilma-xildir. Muhim jarayonlardan biri — nurlanayotgan moddaning ionlashtiruvchi nurlanish energiyasini yutishidir. Bu fizik-kimyoviy o‘zgarishlarni boshlab beradi va muayyan radiatsion ta’sirga olib keladi. Shu tariqa yutilgan doza tushunchasi paydo bo‘ldi. U nurlanayotgan moddaning birlik massasida qancha nurlanish energiyasi yutilganini ko‘rsatadi va yutilgan ionlashtiruvchi nurlanish energiyasining energiyani yutgan modda massasiga nisbati sifatida aniqlanadi.
SI tizimida yutilgan dozaning o‘lchov birligi sifatida grey (Gr) qabul qilingan. 1 Gr — 1 kg massaga ionlashtiruvchi nurlanishning 1 joul energiyasi uzatiladigan dozadir. Yutilgan dozaning tizimdan tashqari birligi — rad. 1 Gr = 100 rad.
Ekvivalent doza (biologik doza)
Nurlanishning tirik to‘qimalarga ayrim ta’sirlarini o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, bir xil yutilgan dozada turli radiatsiya turlari organizmga turlicha biologik ta’sir ko‘rsatadi. Buning sababi — og‘irroq zarracha (masalan, proton) to‘qimada bosib o‘tgan yo‘lining birlik uzunligida yengilroq zarrachaga qaraganda ko‘proq ionlar hosil qiladi (yengil zarrachaga misol — elektron). Bir xil yutilgan dozada radiobiologik shikastlovchi ta’sir ionlanish zichligi ortgan sari kuchayadi; bu ionlanishni nurlanish hosil qiladi. Shu ta’sirni hisobga olish uchun quyidagi tushuncha kiritildi: ekvivalent doza. Ekvivalent doza yutilgan doza qiymatini nurlanishning vazn koeffitsiyentiga ko‘paytirish orqali hisoblanadi. Bu koeffitsiyent turli radiatsiya turlarining nisbiy biologik samaradorligini hisobga oladi.
Ekvivalent dozaning SI tizimidagi o‘lchov birligi — zivert (Zv). 1 Zv — 1 kg biologik to‘qima yutgan istalgan turdagi nurlanishning, 1 Gr foton nurlanishi yutilganidagi kabi biologik ta’sir ko‘rsatadigan ekvivalent dozasidir. Ekvivalent dozaning tizimdan tashqari o‘lchov birligi — ber (radning biologik ekvivalenti). 1 Zv = 100 ber.
Effektiv doza
Effektiv doza (E) — insonning butun tanasi hamda ayrim a’zo va to‘qimalari nurlanganda, ularning radiatsiyaga sezgirligini hisobga olgan holda, uzoq muddatli oqibatlar yuzaga kelish xavfini baholash uchun ishlatiladigan kattalik. U a’zo va to‘qimalardagi ekvivalent dozalarning tegishli vazn koeffitsiyentlariga ko‘paytmalari yig‘indisidir.
Insonning ayrim a’zolari va to‘qimalari radiatsiya ta’siriga boshqalardan ko‘ra sezgirroq: masalan, bir xil ekvivalent dozada saratonning o‘pkada yuzaga kelish ehtimoli qalqonsimon bezdagiga qaraganda yuqori, jinsiy bezlarning nurlanishi esa genetik shikastlanish xavfi tufayli ayniqsa xavflidir. Shu sababli turli a’zo va to‘qimalarning nurlanish dozalarini turli koeffitsiyentlar bilan hisobga olish kerak. Bu to‘qimaning vazn koeffitsiyenti deb ataladi. Ekvivalent dozani tegishli vazn koeffitsiyentiga ko‘paytirib, barcha to‘qima va a’zolar bo‘yicha natijalarni qo‘shsak, effektiv dozani olamiz. U organizmga umumiy ta’sirni ifodalaydi. Vazn koeffitsiyentlari empirik yo‘l bilan belgilanadi va ularning yig‘indisi butun organizm uchun birga teng bo‘ladigan qilib hisoblanadi.
O‘lchov birliklari effektiv dozada ekvivalent dozaniki bilan bir xil. Effektiv doza quyidagi birliklarda o‘lchanadi: zivert yoki ber.
Kutilayotgan effektiv doza E(τ) — inson organizmiga kirgan radionuklidlardan kelib chiqadigan ichki nurlanish dozasi. Bunday radionuklidlarning insonni nurlantirish muddati ularning yarim yemirilish davri va organizmda biologik saqlanish vaqtiga bog‘liq bo‘lib, ko‘p oylar, hatto yillar davom etishi mumkin. Me’yoriy tartibga solish maqsadida doza jamg‘arilishining umumiy davri kattalar uchun 50 yil, bolalarda doza baholanganda esa 70 yoshga to‘lgunga qadar deb olinadi. Yillik doza baholanganda kutilayotgan effektiv doza xuddi shu davrdagi tashqi nurlanish effektiv dozasiga qo‘shiladi.
Effektiv va ekvivalent dozalar — me’yorlashtiriladigan kattaliklar, ya’ni ionlashtiruvchi nurlanishning insonga yetkazadigan zarari darajasini ifodalovchi ko‘rsatkichlardir. Ularni bevosita o‘lchab bo‘lmaydi. Shuning uchun amaliyotga operatsion dozimetrik kattaliklar kiritilgan: ular muayyan nuqtadagi nurlanish maydonining fizik xususiyatlari orqali aniq belgilanadi va me’yorlashtiriladigan kattaliklarga imkon qadar yaqin keladi. Asosiy operatsion kattalik — ambiyent doza ekvivalenti (sinonimlari: atrof-muhit dozasining ekvivalenti, ambiyent doza).
Ambiyent doza ekvivalenti Н*(d) — Xalqaro radiatsiya birliklari va o‘lchovlari komissiyasining (ICRU) sharsimon fantomida uning yuzasidan d (mm) chuqurlikda, nurlanish yo‘nalishiga parallel diametr bo‘ylab hosil bo‘ladigan doza ekvivalenti. Bunda nurlanish maydoni ko‘rilayotgan maydon bilan tarkibi, flyuensi va energiya taqsimoti jihatidan bir xil, ammo bir yo‘nalishli va bir jinsli deb olinadi. Boshqacha aytganda, ambiyent doza ekvivalenti Н*(d) — odam o‘lchash olib borilayotgan joyda turganida olishi mumkin bo‘lgan dozadir. Ambiyent doza ekvivalentining birligi — zivert (Zv).
Guruhiy dozalar
Alohida odamlar olgan individual effektiv dozalar yig‘indisidan muayyan vaqt oralig‘idagi jamoaviy doza aniqlanadi. Uni biror hudud aholisi uchun, masalan, qishloq, shahar, ma’muriy-hududiy birlik, davlat va hokazolar miqyosida hisoblash mumkin. U o‘rtacha effektiv dozani nurlangan odamlarning umumiy soniga ko‘paytirish orqali aniqlanadi. Bunda odamlar duch kelgan ta’sir — nurlanish. O‘lchov birligi jamoaviy doza uchun — odam-zivert (odam-Zv), tizimdan tashqari birligi esa odam-ber (odam-ber). Jamoaviy doza uzoq vaqt davomida, hatto bir avlod emas, keyingi avlodlarni ham qamrab olgan holda yig‘ilishi mumkin.
Bundan tashqari, quyidagi dozalar farqlanadi:
- bo‘sag‘aviy — undan pastda nurlanishning muayyan ta’siri kuzatilmaydigan doza.
- oldini olish mumkin bo‘lgan — radiatsion avariya natijasida kutiladigan, ammo himoya choralari bilan oldi olinishi mumkin bo‘lgan doza.
- ikki baravar oshiruvchi — shunday dozaki, u 2 baravar (yoki 100% ga) spontan mutatsiyalar darajasini oshiradi. Bu doza nisbiy mutatsion xavfga teskari proporsionaldir.
- minimal letal — nurlangan barcha obyektlarning nobud bo‘lishiga olib keladigan eng kichik nurlanish dozasi.
Inson uchun ruxsat etilgan va o‘limga olib keladigan dozalar
Millizivert (mZv) ko‘pincha tibbiy diagnostika muolajalarida (masalan, rentgenoskopiya, rentgen kompyuter tomografiyasi va boshqalarda) nurlanish dozasini o‘lchash uchun ishlatiladi.
Rossiyaning bosh davlat sanitariya vrachining 11-sonli, 21-aprel 2006-yildagi «Rentgen-radiologik tibbiy tekshiruvlarda aholining nurlanishini cheklash to‘g‘risida»gi qarori 3.2-bandiga ko‘ra, profilaktik tibbiy rentgen tekshiruvlarida, jumladan dispanserizatsiyada, yillik effektiv dozaning 1 mZv darajasida bo‘lishini ta’minlash zarur.
Rentgenologik tekshiruvlardan bir yil davomida kishi boshiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha jahon nurlanish dozasi 0,4 mZv ni tashkil etadi. Tibbiy xizmatdan foydalanish imkoniyati yuqori bo‘lgan mamlakatlarda (1000 kishiga bittadan ortiq shifokor) bu ko‘rsatkich 1,2 mZv gacha oshadi.
Boshqa texnogen manbalardan keladigan nurlanish ancha kam:
- 0,005 mZv — atmosferadagi yadro sinovlaridan qolgan radionuklidlar hisobiga,
- 0,002 mZv — Chernobil AESdagi avariya,
- 0,001 mZv — Fukusima-1 AESdagi avariya,
- 0,0002 mZv — yadroviy energetika hisobiga.
Tabiiy manbalardan bir yil davomida kishi boshiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha jahon nurlanish dozasi 2,4 mZv, o‘zgarish oralig‘i esa 1 dan 10 mZv gacha. Asosiy tarkibiy qismlar:
- kosmik nurlardan 0,4 mZv (dengiz sathidan balandlikka qarab 0,3 dan 1,0 mZv gacha);
- tashqi gamma-nurlanishdan 0,5 mZv (atrofdagi tuproq, qurilish materiallari va boshqalarning radionuklid tarkibiga qarab 0,3 dan 0,6 mZv gacha);
- 1,2 mZv — nafas orqali kiradigan atmosfera radionuklidlaridan, asosan radondan kelib chiqadigan ichki nurlanish (havodagi radonning mahalliy konsentratsiyasiga qarab 0,2 dan 10 mZv gacha);
- organizmga singgan radionuklidlardan kelib chiqadigan ichki nurlanish — 0,3 mZv (oziq-ovqat va suvning radionuklid tarkibiga qarab 0,2 dan 0,8 mZv gacha).
Ish faoliyatida olinadigan dozalar
- 2–6 mZv/yil — fuqarolik aviatsiyasi uchuvchilari va bortkuzatuvchilari oladigan o‘rtacha doza (qutb yo‘nalishlaridagi uzoq masofali parvozlarni amalga oshiruvchilarda doza eng yuqori bo‘ladi).
- 5-10 mZv/yil — VVER-1000 reaktorli AESda ionlashtiruvchi nurlanish manbalari bilan ishlaydigan xodimlar oladigan o‘rtacha doza.
- 20 mZv/yil — Rossiya AES xodimlarining NRB-99 talablarini buzmaydigan ruxsat etilgan yillik nurlanish dozasi.
- 50 mZv/yil — SSSR, AQSH va Yaponiyadagi AES xodimlariga ruxsat etilgan yillik nurlanish dozasi.
- 200 mZv — radiatsiya xavfi bo‘lgan ishlarni bajarishda bir martada olinishi mumkin bo‘lgan doza; shundan so‘ng xodim ionlashtiruvchi nurlanish bilan ishlashdan chetlashtiriladi.
- 266 mZv/yil — Xalqaro kosmik stansiya (XKS) bortidagi kosmonavtlar oladigan doza (kosmonavtlar uchun jami chegaraviy doza 1000 mZv deb belgilangan).
- 511 mZv/yil — Oy yuzasida kosmonavtlar oladigan doza.
O‘limga olib keladigan va xavfli dozalar
Butun tana bir marta bir tekis nurlanganda va ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam ko‘rsatilmaganda, o‘tkir nur kasalligi oqibatida 50% holatda o‘lim yuz beradi:
- taxminan 3—5 Gr dozada suyak iligi shikastlanishi tufayli 30—60 sutka ichida;
- 10 ± 5 Gr dozada oshqozon-ichak trakti va o‘pka shikastlanishi tufayli 10—20 sutka ichida;
- > 15 Gr dozada nerv tizimi shikastlanishi tufayli 1—5 sutka ichida.
Doza quvvati
Doza quvvati (nurlanish intensivligi) — muayyan nurlanish ta’sirida tegishli dozaning bir birlik vaqt ichida ortishidir. Uning o‘lchamligi tegishli doza (masalan, yutilgan, ekspozitsion va hokazo) qiymatini vaqt birligiga bo‘lish orqali ifodalanadi. Turli maxsus birliklardan foydalanishga ruxsat etiladi (masalan, Zv/soat, ber/min, mZv/yil va boshqalar).
O‘lchov birliklarining umumlashtirilgan jadvali
| Fizik kattalik | Tizimdan tashqari birlik | SI birligi | Tizimdan tashqari birlikdan SI birligiga o‘tish |
|---|---|---|---|
| Radioaktiv manbadagi nuklidning faolligi | Kyuri (Ki) | Bekkerel (Bk) | 1 Ki = 3,7⋅1010 Bk |
| Ekspozitsion doza | Rentgen (R) | Kulon/kilogramm (Kl/kg) | 1 R = 2,58⋅10−4 Kl/kg |
| Yutilgan doza | Rad (rad) | Grey (J/kg) | 1 rad = 0,01 Gr |
| Ekvivalent doza | Ber (ber) | Zivert (Zv) | 1 ber = 0,01 Zv |
| Ekspozitsion doza quvvati | Rentgen/sekund (R/s) | Sekundiga kulon/kilogramm (Kl/kg·s) | 1 R/s = 2,58⋅10−4 Kl/kg·s |
| Yutilgan doza quvvati | Rad/sekund (rad/s) | Grey/sekund (Gr/s) | 1 rad/s = 0,01 Gr/s |
| Ekvivalent doza quvvati | Ber/sekund (ber/s) | Zivert/sekund (Zv/s) | 1 ber/s = 0,01 Zv/s |
| Integral doza | Rad-gramm (rad·g) | Grey-kilogramm (Gr·kg) | 1 rad·g = 10−5 Gr·kg |
Adabiyotlar
- Radiatsiyadan himoyalash bo‘yicha xalqaro komissiyaning (ICRP) 103-nashri: Radiatsiyadan himoyalash bo‘yicha xalqaro komissiyaning 2007-yildagi tavsiyalari = ICRP 103-nashri : Radiatsiyadan himoyalash bo‘yicha xalqaro komissiyaning 2007-yildagi tavsiyalari / Tahririda: L.-E. Xolm. Ingliz tilidan tarjima, umumiy tahriri: M. F. Kiselyov va N. K. Shandala. — Moskva: «Alana» MChJ PKF nashriyoti, 2009. — 344 bet — 1000 nusxa. — ISBN 978-5-9900350-6-5.
- I. B. Keyrim-Markus. Ekvidozimetriya. — Moskva : Atomizdat, 1980. — 191 bet