Lazerli giroskop nima

Схема четырёхзеркального лазерного гироскопа. Он состоит из кольцевого резонатора, в котором распространяются две встречные волны.
To‘rtta ko‘zguli lazerli giroskop sxemasi. U halqasimon rezonatordan iborat bo‘lib, unda qarama-qarshi yo‘nalishlarda ikkita to‘lqin tarqaladi
Ukrainadagi «Arsenal» zavodi tomonidan ishlab chiqarilgan halqasimon lazerli giroskop «MAKS-2011» aviashousining pavilyonlaridan birida. Rezonator burchaklarida ko‘zgular joylashgan kvadrat shaklida. Uning markazida rezonansli pyezokeramik qo‘zg‘atkichga ega tebranishli osma joylashgan. Qo‘zg‘atishda o‘zgarmas tok qo‘llanadi, uning kuchi taxminan 1 mA
Rossiyada ishlab chiqarilgan KM-11-1A lazerli giroskop, ishlab chiqaruvchisi — «Polyus» ilmiy-tadqiqot instituti. Bunda qo‘zg‘atish uchun o‘ta yuqori chastotali razryaddan foydalaniladi, rezonator burchaklarida esa ko‘zgular o‘rniga prizmalar o‘rnatilgan. Tebranishli osma elektromagnit yordamida harakatga keltiriladi

Lazerli giroskop — burchak tezligini o‘lchash uchun mo‘ljallangan optik asbob bo‘lib, odatda inersial navigatsiya tizimlarida qo‘llanadi. Lazerli giroskoplarda Sanyak effekti — aylanayotgan halqasimon interferometrda qarama-qarshi yo‘nalishlarda tarqaluvchi yorug‘lik to‘lqinlari o‘rtasida fazaviy siljish yuzaga kelishi hodisasi qo‘llanadi. Mexanik giroskopdan farqli ravishda, bu asbob dastlabki yo‘nalishni saqlashga intilmaydi, balki rezonator konturi tekisligida asbobning burilish burchagini o‘lchaydi. Inersial sanoq tizimida qo‘zg‘almas bo‘lgan turg‘un to‘lqinning fotoqabul qilgich sezgir yuzalaridan o‘tuvchi do‘ngliklari soni (kichik burchaklar uchun esa fazasi) va harakat yo‘nalishi hisoblanib, asbobning qancha burchakka burilgani aniqlanadi. Bu kattalikni vaqt bo‘yicha differensiallash orqali burchak tezligi topiladi. Mazkur giroskopning afzalliklari — raqamli chiqish signali, ishga tayyor bo‘lish vaqtining qisqaligi va harakatlanuvchi qismlarning yo‘qligi (ayrim hollarda).

Ishlash prinsipi

Asbobning o‘zi lazer bo‘lib, faol muhit va rezonatordan tashkil topadi; ishlash jarayonida ikki yo‘nalishda nurlanish hosil bo‘ladi. Lazerli giroskopning ishlashi Sanyak effektiga asoslanadi: uning rezonatorida ikkita nur hosil bo‘ladi. Agar asbob aylansa, aylanish tufayli qarama-qarshi yo‘nalishlar bo‘yicha rezonatorning samarali uzunligi turlicha bo‘lib qoladi va natijada bu yo‘nalishlarda turli chastotali to‘lqinlar hosil bo‘ladi. Aylanish natijasida giroskopda yuzaga keladigan chastotalar farqini quyidagi formula bilan ifodalash mumkin:

Δν=4AΩLλ,

bu yerda A — nur qamrab olgan yuza, L — rezonator perimetri, Ω — giroskopning aylanish burchak tezligi, λ — to‘lqin uzunligi.

Lazerli giroskop rezonatori ancha murakkab bo‘lishi mumkin, ammo odatda u halqasimon rezonator bo‘lib, uch yoki to‘rtta ko‘zgudan iborat bo‘ladi. Rezonator yaxlit blok ko‘rinishida yoki alohida qismlardan yig‘ilgan holda tayyorlanishi mumkin. Ko‘pincha rezonator uchburchak yoki kvadrat shaklida bo‘ladi. Giroskopning o‘lchami bir necha santimetrdan bir necha metrgacha yetishi mumkin.

Lazerli giroskopda turg‘un to‘lqin hosil qilinadi va saqlab turiladi. Ideal holatda uning tugunlari va do‘ngliklari inersial sanoq tizimi bilan bog‘langan bo‘ladi. Shunday qilib, to‘lqin tugunlari va do‘ngliklarining holati inersial sanoq tizimiga nisbatan o‘zgarmaydi. Rezonator (giroskop korpusi) turg‘un to‘lqinga nisbatan burilganda esa fotoqabul qilgichlarda ularning yuzasi bo‘ylab siljiydigan interferensiya yo‘llari hosil bo‘ladi. O‘tib borayotgan interferensiya yo‘llari sonini sanash orqali burilish burchagi o‘lchanadi.

Lazerli giroskopning (LG) ajrata olish chegarasi lazer nurlari bilan chegaralangan rezonator yuzasi qanchalik katta bo‘lsa, shunchalik kichik bo‘ladi.

Burchak tezligini o‘lchash

Yassi bo‘lmagan rezonatorli to‘rtta ko‘zguli Zeyman effekti asosidagi lazerli giroskop Moskva fizika-texnika institutida

Ishlash paytida lazerdan yopiq kontur bo‘ylab qarama-qarshi yo‘nalishlarda tarqaladigan ikkita nur chiqadi. Nurlar birlashtirilganda harakatlanuvchi interferensiya manzarasi (IM) hosil bo‘ladi. Uning fazoviy davri odatda taxminan 1 mm. Harakat yo‘nalishi yoki IM fazasi ortishining ishorasi ikkita sezgir yuzaga ega fotoqabul qilgich yordamida aniqlanadi. Bu yuzalar orasidagi masofa IM davrining 1/4 qismiga teng. Fazaning 2π ga o‘zgarishi LGning burilish burchagiga mutanosib bo‘lib, odatda katta LGlar uchun 0,1—0,2′′ (perimetri taxminan 4 m) dan kichik giroskoplar uchun 10—20′′ (perimetri taxminan 4 sm) gacha bo‘ladi. Fotoqabul qilgichdan o‘tgan IM yo‘llari yoki ularning ulushlari (1/2 dan 1/8 gacha) sonini to‘plash davri (1 ms dan 1000 s gacha) davomida hisoblash orqali shu vaqt ichida LGning nurlar tarqaladigan tekislikka perpendikulyar o‘q atrofida burilish burchagini, demak, mazkur davrdagi o‘rtacha burchak tezligini aniqlash mumkin.

Lazerli giroskop xatoliklari

Giroskop ishlaganda burilish burchagini aniqlashda xatoliklar yuzaga keladi. Ular quyidagi omillar bilan bog‘liq:

  • nol signalining dreyfi;
  • masshtab koeffitsiyentining o‘zgarishi;
  • sinxronlashish zonasining mavjudligi;
  • LGning tashqi magnit maydonga sezgirligi;
  • atrof-muhit harorati va uning o‘zgarish tezligining ko‘rsatkichlarga ta’siri;
  • LGning asosdagi tezlanish va tebranishlarga sezgirligi.

Dastlabki ikki turdagi xatolik, avvalo, faol muhitning ta’siri bilan, xususan, to‘g‘ri va teskari sochilish hamda sindirish koeffitsiyentining o‘zgarishi bilan bog‘liq. Bunga quyidagi omillar sabab bo‘lishi mumkin: harorat yoki Fizo–Frenel effekti.

kabi omillar tufayli to‘g‘ri va teskari sochilish hamda sindirish koeffitsiyenti o‘zgaradi. Sinxronlashish zonasi chiqish xarakteristikasining nolga yaqin qismida yuzaga keladi va kichik burchak tezliklarida signalni qayd etishga imkon bermaydi. Bu hodisa teskari sochilish ta’sirida yuz beradi. Burchak tezligi kichik bo‘lganda qarama-qarshi yo‘nalishlarda tarqaladigan nurlanish chastotalari orasidagi farq ham kichik bo‘ladi. Natijada chastotalar sinxronlashib, signalni qayd etish imkonsiz bo‘lib qoladi. Bu hodisani bartaraf etish uchun qarama-qarshi to‘lqinlar chastotalari o‘rtasidagi farqni yetarlicha kattalashtirish kerak. Buning uchun o‘zaro teskari ta’siri bir xil bo‘lmagan element, magnitooptik yoki mexanik (tebranishli osma) chastota siljitish usullaridan foydalanish mumkin.

Tashqi magnit maydon qarama-qarshi yo‘nalishdagi nurlar qutblanishining doiraviy tashkil etuvchisi va qaytaruvchi elementlarning magnitooptik sezgirligi orqali ta’sir ko‘rsatadi.

Harorat qaytaruvchi elementlarning sindirish koeffitsiyentlarini, rezonator harorat ta’sirida qayta sozlanganda sochilishni, shuningdek, lazerli giroskop konstruksiyasidagi ichki mexanik kuchlanishlarni o‘zgartirish orqali ta’sir ko‘rsatadi.

Tezlanishlar va tebranishlar lazerli giroskop konstruksiyasidagi ichki mexanik kuchlanishlarni o‘zgartiradi. Bu esa optik xususiyatlarning o‘zgarishiga va elektron bloklarning ishlashida uzilishlarga olib keladi.

Sinxronlashish zonasi

Lazerli giroskopning asosiy xususiyati — sinxronlashish zonasining mavjudligi. Shu zona tufayli asbob kichik burchak tezliklarida aylanishni sezmaydi. Shuning uchun ishchi nuqtani chiqish xarakteristikasining chiziqli qismiga o‘tkazish zarur. Buning uchun chastotani siljitishning mexanik usuli yoki Zeyman yoxud Faradey effektiga asoslangan usuli qo‘llanadi.

Qo‘llanilishi

Lazerli giroskopning asosiy qo‘llanish sohasi samolyotlar yoki raketalar kabi harakatlanuvchi obyektlarning navigatsiyasidir. Mobil telefon kabi kichik qurilmalarda o‘lchami kichikroq va aniqligi pastroq giroskoplar ishlatiladi.

Giroskop navigatsiyadan tashqari fundamental tadqiqotlar yoki Yer po‘sti tebranishlarini (zilzilalarni) o‘lchash uchun ham qo‘llanishi mumkin. Buning uchun perimetri bir necha metr bo‘lgan yirik giroskoplardan foydalaniladi.

Dunyodagi eng aniq, perimetri 16 m bo‘lgan lazerli giroskop Myunxen texnika universitetining Vettzell geodeziya observatoriyasida qurilgan. U Yer aylanishi burchak tezligining lazerli giroskop kirish o‘qiga proyeksiyasidagi nihoyatda kichik o‘zgarishlarni qayd etishga mo‘ljallangan.

Perimetri 2 sm bo‘lgan eng kichik KM-2 lazerli giroskop tez aylanuvchi rotorning burchak tezligini o‘lchash uchun mo‘ljallangan.

Havolalar