| Shahar | |||||
| Sarayevo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| bosn. va xorv. Sarajevo serb. Sarajevo | |||||
| | |||||
|
|||||
| 43°52′00″ shim. k. 18°25′00″ sharq. uz.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| BiG tuzilmasi | Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi | ||||
| Kanton | Sarayevo kantoni | ||||
| Shahar hokimi[ingl.] | Samir Avdich | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | taxminan 1462-yil | ||||
| Avvalgi nomlari | Bosna-Saray | ||||
| Maydoni | 141,5 km² | ||||
| Dengiz sathidan balandligi | 541 m | ||||
| Iqlim turi | moʻtadil iqlimdan subtropik iqlimga oʻtuvchi | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1:00, yozda UTC+2:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | 343,000 kishi (2020) | ||||
| Milliy tarkibi | bosniyaklar (91 %), xorvatlar (5 %), serblar (4 %) | ||||
| Aholining atalishi | sarayevoliklar, sarayevolik | ||||
| Rasmiy til | bosniyacha, xorvatcha va serbcha | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +387 (33) | ||||
| Pochta indeksi | 71000 | ||||
| Boshqa maʼlumotlar | |||||
| Shahar kuni | 6-aprel | ||||
|
|
|||||
|
sarajevo.ba (bosn.) (xorv.) (serb.) (ingl.) |
|||||
Sarayevo (bosn. , xorv. va serb. Sarajevo, serb. Sarajevo [sǎrajeʋo], fayl haqida) — eng yirik shahar va Bosniya va Gersegovinaning poytaxti. Maʼmuriy markazi — Sarayevo kantoni. Toʻrtta oʻzini oʻzi boshqaruvchi tumanga boʻlingan «Sarayevo shahri» munitsipal tuzilmasini tashkil etadi.
Aholisi — 343 000 kishi (2020), yaʼni Bosniya va Gersegovina aholisining 8 foizi. Milliy tarkibi (millatini koʻrsatganlar orasida, 2013): bosniyaklar — 81 %, xorvatlar — 5 %, serblar — 4 %. Shaharda yashovchi serblar ulushi 1992—1995-yillardagi urush oqibatida bir necha barobar kamaygan.
Shahar togʻlar orasidagi botiqda, Milyatska daryosi boʻyida, Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi hududida joylashgan. Janub tomondan Sarayevoga uning sobiq qismi — hozirgi Sharqiy Sarayevo shahri bevosita tutashadi. Sharqiy Sarayevo joylashgan hudud — Serb Respublikasi.
Federatsiyaning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Federatsiya yalpi ichki mahsulotining 31 foizini ishlab chiqaradi (2012). Tarixiy markazida XVI asrdan XX asr boshigacha boʻlgan davrda Usmonli va Avstriya-Vengriya imperiyalari davrida qurilgan binolar joylashgan.
Keyinchalik Bosna-Saray deb atalgan aholi punktiga ( turk. saray — «saroy») turklar taxminan 1462-yilda asos solgan. 1639-yildan, tanaffuslar bilan, Bosniya eyaletining maʼmuriy markazi, 1878-yildan esa Avstriya-Vengriya tasarrufidagi Bosniya va Gersegovinaning bosh shahri boʻlgan. 1918-yildan Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi tarkibiga kirgan. 1945-yildan Bosniya va Gersegovina.
Etimologiyasi
Sarayevo oʻz nomini XV asr oʻrtalarida qurilgan saroydan olgan. Saray-ovasi atamasi ilk bor 1455-yilgi hujjatda uchraydi va saroydan gʻarbda joylashgan dalani anglatishi mumkin: turk. saray — «saroy» va ovası — «dala» soʻzlaridan.
Shaharni nomlash uchun Bosna-Saray nomi ham ishlatilgan (qiyoslang: Saroy — Oltin Oʻrda poytaxti): turkiycha saray — «saroy, maʼmuriy bino» (soʻzma-soʻz — «Bosniya saroyi»). Uni posho Gʻoziy Xusravbek XVI asrda qurgan. Bosniya Avstriya-Vengriya tarkibiga 1878-yilda qoʻshib olingach, shahar nomi Sarayevo («saroyga oid») deb oʻzgartirildi.
Bir talqinga koʻra, Sarayevoga oʻrta asrlardagi Vrxboʻsna shahri oʻrnida asos solingan (bu atama ilk bor 1415-yilda tilga olingan). Uning nomi «daryoning yuqori oqimi» yoki «Bosna ustidagi togʻ» maʼnosini anglatadi: serb. vrx — «choʻqqi, togʻ» va Bosna — shahar yaqinidan oqib oʻtadigan daryo.
Bosniyaklar shaharni «Shexer-Sarayevo» («Sarayevo shahri», turkiycha شر ( şehir) soʻzidan oʻzlashgan boʻlib, u fors. شهر (šahr) soʻzidan kelib chiqqan), turklar esa «Yangi Damashq» deb atagan. Etnik va diniy xilma-xilligi tufayli shahar «Yevropa Quddusi» yoki «Bolqon Quddusi» deb ham ataladi. Sarayevoni Sharqiy Sarayevodan farqlash uchun uni baʼzan «federal Sarayevo» deb atashadi.
Tarixi
Milyatska daryosi vodiysi neolit davridayoq aholi yashagan. Olimlar qadimgi davrda bu yerdan sharqqa tomon Rim yoʻli oʻtgan boʻlishi mumkin deb hisoblaydi. VI—VIII asrlarda vodiyda serblar.
XII asrda bu hudud Bosniya banligi tarkibiga kirdi; u XIII asrda Bosniya qirolligiga aylangan va 1429-yilda turklar tomonidan bosib olingan. Oʻsha vaqtda Sarayevo atrofida diniy tarkibi turlicha boʻlgan aholi — pravoslavlar va katoliklar yashagan; ular pravoslav Pavlovichlar sulolasi hokimiyati ostida edi. Ayrim olimlarga koʻra, hozirgi Skenderiya mavzesi oʻrnida, Milyatskaning chap qirgʻogʻida oʻrta asrlarda Vrxboʻsna shahri boʻlgan. Bu haqda ayrim yozma manbalarda maʼlumot bor (ulardan birida 1238—1239-yillarda Vrxboʻsnada avliyo Pyotr cherkovi qurilgani qayd etilgan). Sarayevolik tarixchi Hazim Shab 1960-yilda Vrxboʻsna aniq bir shahar emas, Bosniyadagi hudud nomi boʻlganini taʼkidlagan.
Usmonli imperiyasi
Sarayevo qasaba maqomidagi aholi punkti sifatida taxminan 1462-yilda asos solingan va, ehtimol, hech bir oʻrta asr manzilgohiga bogʻliq boʻlmagan. Milyatska daryosi burilishida joylashgan slavyanlarning Brodats qishlogʻi (nomi, ehtimol, bu yerdagi kechuv bilan bogʻliq) hozirgi Bendbasha tumani oʻrniga koʻchirilgani bunga dalil boʻlishi mumkin. 1455-yilgi Usmonli aholi roʻyxatiga koʻra, Sarayevo atrofida boshqa qishloqlar ham mavjud edi.
Shahar asoschisi sifatida Iso-bek Isakovich tan olinadi. U taxminan 1460-yilda posho Bosniya posholigi hokimi boʻlgan, uning markazi yangi tashkil etilgan Sarayevoda joylashgan edi. Oʻsha paytda Milyatskaning yuqori oqimidagi tepalikka qalʼa qurildi, daryoning ikki qirgʻogʻida esa savdo hududi — charshiya[bosn.] tashkil etildi. Uning markazi oʻng qirgʻoqdagi Bashcharshiya edi. Podshoh masjidi va posho saroyi (yoki turkiycha sarai — «uy, saroy») chap qirgʻoqda joylashgan. Masjid, hammom va karvonsaroy qurilgan.
«Oltin asr»
XVI asr Sarayevoning «oltin asri» hisoblanadi. Shu asr boshida shahar Gʻoziy Xusravbek rahbarligida shahar maqomini (turkcha shexer) oldi. Poshoning otasi gersegovinalik boʻlib, islomni qabul qilgan; onasi esa sulton Boyazid II ning qizi edi. Uning davrida, jumladan, kutubxona va madrasa, shuningdek, hozirgacha saqlanib qolgan Xusravbek masjidi (1530) qurildi; u XX asrda ham butun Bosniyadagi eng yirik masjid boʻlib qolgan. 1553-yilda Bosniyaning maʼmuriy markazi Banya-Lukaga koʻchirildi (1639-yilgacha).
Usmonli imperiyasining boshqa shaharlaridagi kabi, Sarayevo turar joy mavzelari mahallalar deb atalgan. XVI asr oxiriga kelib ularning soni yuzdan oshgan (uch yoki toʻrttasi musulmonlarga tegishli boʻlmagan). XVII asrda yashagan usmonli sayyoh Avliyo Chalabiy shaharni chiroyli va gavjum deb taʼriflagan. Eng yirik nomusulmon mahallani Dubrovnikdan kelgan katolik savdogarlar tashkil etgan. XVI asrdagi katoliklar mavzesida 66 ta uy va cherkov boʻlgan. Shaharning sharqida pravoslavlar mahallasi joylashib, u yerda 1520—1530-yillarda Eski pravoslav cherkovi qurilgan va u hanuzgacha saqlanib qolgan. 1565-yildan shaharda yahudiylar yashay boshladi; ular 1580-yillarda oʻz mahallasida sinagoga qurdilar. Musulmon boʻlmagan aholi kamsitilgan: ularga ayrim kasblar bilan shugʻullanish, ot minish va yorqin rangli kiyim kiyish taqiqlangan. Eng kam erkinlikka erlari uyidan kam chiqadigan musulmon ayollar ega edi. 1530-yilda shahar aholisining 97 foizini musulmonlar tashkil etgan (1485-yilda — 27 %).
Asr oxiriga kelib Sarayevo aholi soni boʻyicha Usmonli imperiyasining Yevropadagi Saloniki va Edirne shaharlaridan keyin uchinchi oʻrinni egalladi. Aholi sonining oʻsishiga asosan atrofdagi slavyanlar hissa qoʻshgan. Rasmiy til turkcha boʻlishiga qaramay, shaharliklarning aksariyati slavyan tilida soʻzlashgan.
Tanazzul

Oʻsha vaqtdagi Buyuk turk urushi davrida Avstriya qoʻshinlari sarkarda Yevgeniy Savoyskiy boshchiligida 24-oktabr 1697-yilga oʻtar kechasi Sarayevoga kirib, shaharning katta qismini yoqib yubordi va oʻn ming kishini asir oldi. Sarayevo tanazzulga yuz tutdi; Bosniyaning maʼmuriy markazi bir yarim asrga Sarayevodan Travnikka koʻchirildi. Shahar aholisi soni esa XX asrgacha avvalgi darajasiga qaytmadi.
XVII asr boshlarida shaharda 24 ming kishi yashagan. 1729-yildan uzunligi qariyb 300 metr boʻlgan, minoralar va darvozalari bor qalʼa devorlari qurila boshlandi; ularning bir qismi hozirgacha saqlangan. Boshqa bosniyaliklar qatori shaharliklar Rus-turk urushida (1735—1739) qatnashdilar. 1804-yilda esa Birinchi serb qoʻzgʻolonini bostirishda ishtirok etdilar. 1831-yilda Bosniyada qoʻzgʻolon Usmonli imperiyasi hukmronligiga qarshi koʻtarildi va Sarayevoda Butunbosniya kongressi boʻlib oʻtdi. 1850-yilda sulton noibining qarorgohi shaharga koʻchirildi. 1860-yillarda aholi 20 ming kishiga yaqin edi. 1866-yilda bosmaxona ochildi. 1872-yilda shahar markazida pravoslavlarning Muqaddas Bibi Maryam tavalludi cherkovi qurildi; u oʻz oʻlchamlari bilan Eski pravoslav cherkovidan ancha farq qilardi.
Avstriya-Vengriya
19-avgust 1878-yilda turk qoʻshinlari va mahalliy musulmon koʻngillilar bilan 8 soatlik jangdan soʻng Avstriya qoʻshinlari Sarayevoni egalladi. Shahar Bosniya va Gersegovinaning maʼmuriy markazi boʻlib qoldi, biroq Avstriya-Vengriya okkupatsiyasi ostida edi. 1878—1910-yillarda shahar aholisi ikki barobar koʻpaydi, asosan davlat lavozimlariga tayinlangan, savdo va xizmat koʻrsatish bilan shugʻullangan katoliklar hisobiga. 1910-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, 36 % musulmonlar, 34 % katoliklar, 16 % pravoslavlar va 12 % yahudiylar boʻlgan; shaharliklarning 32 foizi Gabsburglar imperiyasining boshqa hududlaridan kelgan. 1878-yilda Avstriya-Vengriya maʼmurlari Sarayevo hokimi etib Mustafo Fodilpashichni[bosn.] tayinladilar. 1884-yilda shaharning birinchi nizomi joriy etildi. Unga koʻra, hokim Bosniya va Gersegovina maʼmurlari tomonidan saylanar, kengash esa 12 musulmon, olti pravoslav, uch katolik va uch yahudiydan iborat boʻlardi. Avstriya-Vengriya davridagi barcha Sarayevo hokimlari musulmon boʻlgan.

1882-yilda temiryoʻl vokzali ochildi. 1894-yilda ot tortadigan tramvay ishga tushirildi va keyingi yili elektr tramvayga aylantirildi. 1880-yillarda tamaki va toʻqimachilik fabrikalari, gʻisht zavodi hamda boshqa korxonalar ochildi.
Shaharni qayta qurishda Venadagi Ringshtrasse koʻchasi namuna qilib olindi. Sarayevoda ishlagan Vena maktabining eng mashhur meʼmori Yosip Vantash boʻlib, u katoliklarning Iso qalbi soborini, hozirgi Prezidium saroyini, , Yeshua Salom qasrini va boshqa binolarni loyihalagan. Meʼmorchilik bilan birga Sarayevoga Vena va imperiyaning boshqa shaharlarida nishonlanadigan bayramlar hamda festivallar ham kirib keldi.
1908-yilda Sarayevo maʼmurlari Bosniya va Gersegovinaning Avstriya-Vengriya tomonidan anneksiya qilinishini mamnuniyat bilan qabul qildilar. 28-iyun 1914-yilda Sarayevo suiqasdi sodir boʻldi: «Mlada Bosna» tashkiloti aʼzosi Gavrilo Prinsip tomonidan harbiy mashgʻulotlarni kuzatish uchun shaharga kelgan Avstriya taxti vorisi, ertsgersog Frans Ferdinand oʻldirildi. Suiqasd Birinchi jahon urushi boshlanishiga bahona boʻldi va Sarayevoda ikki kunlik serblarga qarshi pogromlarni keltirib chiqardi.
Yugoslaviya

1918-yildan Bosniya va Gersegovina oʻlkasining[serb.] maʼmuriy markazi boʻlib, Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi tarkibiga kirdi. Oʻsha yili Sarayevo tarixida ilk bor serb — Aristotel Petrovich shahar hokimi boʻldi. 1923-yildan Sarayevo oblasti[serb.]ning; 1929-yildan Drina banovinasining maʼmuriy markazi boʻldi. Sarayevo Yugoslaviyaning boshqa yirik shaharlariga qaraganda kambagʻalroq edi: 1938-yilgi maʼlumotga koʻra, shahar budjeti Belgrad, Zagreb yoki Lyublyanaga nisbatan uch barobar kam boʻlgan. Oʻsha yillarda baʼzi koʻchalar nomi oʻzgartirildi: Frans Iosif koʻchasi qirol Pyotr.
koʻchasiga aylandi. Sarayevoda Ikkinchi jahon urushi 6-aprel 1941-yilgi nemis bombardimonidan boshlandi. 12 va 13-aprelda italiyaliklar bombardimonni davom ettirdilar. Sarayevo Germaniya okkupatsiyasi zonasidagi Mustaqil Xorvatiya davlatining katta jupasi — Vrxboʻsna tasarrufiga oʻtdi. Shahar yahudiylardan butunlay «tozalandi». 1943—1944-yillarda Sarayevo ingliz-amerika bombardimonlariga uchradi. Hisob-kitoblarga koʻra, urush davomida zoʻravonlik oqibatida 10 961 shaharlik, shu jumladan 7092 yahudiy, 1427 serb, 412 musulmon va 106 xorvat halok boʻldi. Yugoslaviya armiyasi 28-martdan 10-aprel 1945-yilgacha shahar uchun janglar olib bordi va Germaniyaning butun bir togʻ korpusini tor-mor etib, uni ozod qildi. Shundan soʻng yuzlab koʻchalarning nomi oʻzgartirildi, asosiy koʻchaga Marshal Tito nomi berildi.
1945-yilda Sarayevo Bosniya va Gersegovina Xalq Respublikasining poytaxti boʻldi. 1977-yildan shahar 10 ta tumandan iborat edi: Stari-Grad, Sentr, Novo-Sarayevo, Novi-Grad, Vogoshcha, Ilidja, Iliyash, Pale, Trnovo va Xadjichi. 1984-yilda Sarayevoda XIV qishki Olimpiya oʻyinlari oʻtkazildi. 1989-yildan shahar Yugoslaviyada iqtisodiy inqiroz va millatlararo keskinlik kuchayishining taʼsirini his qila boshladi.
Mustaqil Bosniya va Gersegovina
1-mart 1992-yilda Bosniya va Gersegovina mustaqilligi boʻyicha referendum oʻtkazilayotgan paytda musulmonlar Ramiz Delalich serblar toʻyiga oʻq uzdilar; bu voqea Sarayevo markazida yuz berdi. Shundan soʻng shahardagi serblar barrikadalar qura boshladi. 6-aprel 1992-yilda tinch namoyish vaqtida olti kishi oʻldirildi, oʻndan ortiq kishi yaralandi.
Shundan keyin Bosniya va Gersegovinadagi urush avj oldi. Shahar qamalga olindi; uni bosniyalik serblar kuchlari oʻrab oldi. Urushning dastlabki oylarida koʻplab serblar Sarayevoni tark etdi. 16-may 1992-yilda bosniyalik musulmonlar armiyasi qoʻmondonligi ostidagi otryad Pofalichidagi (Novo-Sarayevo tumani) serb aholisini qirib tashladi. Urush davomida qurollangan musulmonlar va xorvatlar tomonidan 150 nafardan bir necha ming nafargacha tinch serb aholisi oʻldirilgan. 1992-yil iyunda insonparvarlik yordami yetkaziladigan aeroport BMT tinchlikparvar kuchlari nazoratiga oʻtdi; shu bilan birga, shaharning asosiy qismi bosniyalik musulmonlar armiyasi nazoratida qoldi, aksariyat serblar yashaydigan shahar atrofi hududlari va yaqin tepaliklarni esa Serb Respublikasi armiyasi egallagan edi. Shaharliklar suv va oziq-ovqat tanqisligi, isitishdagi uzilishlardan aziyat chekdi; kanalizatsiya ishlamas, chiqindilar oʻz vaqtida olib ketilmas edi. Vasa Miskin koʻchasidagi portlash 27-mayda koʻplab qurbonlarga sabab boʻldi va BMTning Yugoslaviyaga qarshi sanksiyalari joriy qilinishiga olib keldi. Markaledagi portlashlar 5-fevral 1994-yilda va 28-avgust 1995-yilda ham ogʻir oqibatlarga olib keldi.

Bosniya va Gersegovina sogʻliqni saqlash vazirligi maʼlumotlariga koʻra, Sarayevo qamali davrida 10 615 kishi halok boʻlgan, 61 136 kishi yaralangan (barcha holatlarning 75 % i 1992-yilga toʻgʻri kelgan). Gaaga tribunali bahosiga koʻra, 10-sentabr 1992-yildan 10-avgust 1994-yilgacha zoʻravonlik oqibatida kamida 4352 kishi halok boʻlgan; jabrlanganlarning 37 % i tinch aholi vakillari edi; 66 % i granata portlashlaridan, 18 % i mergan oʻqlaridan halok boʻlgan. Deyton kelishuvlari 1995-yilda urushga yakun yasab, Sarayevoni Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi hamda Serb Respublikasi oʻrtasida ajratdi (hozirgi Sharqiy Sarayevo shahri). 1991—1998-yillarda Sarayevodagi musulmonlar soni 252 mingdan 304 mingga koʻpaygan, xorvatlar soni 35 mingdan 21 mingga, serblar soni esa 157 mingdan 18 mingga kamaygan.
1996-yil yanvarda shaharga NATOning IFOR tinchlikparvar kontingenti joylashtirildi. Keyinchalik Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB) ishtirokida shahar, jumladan, uy-joylar, transport, infratuzilma, taʼlim va sogʻliqni saqlash obyektlari tiklandi. 2014-yil fevralda mamlakatdagi ogʻir iqtisodiy vaziyat tufayli Sarayevoda tartibsizliklar yuz berib, politsiya bilan toʻqnashuvlarga aylandi.
Tabiiy-geografik tavsifi

Sarayevo Bosniya va Gersegovinaning markaziy qismida, tarixiy Bosniya hududida, togʻlar orasidagi Sarayevo botigʻida, Milyatska daryosi qirgʻoqlarida joylashgan. Shaharni oʻrmonli adirlar va Dinar togʻligining togʻlari oʻrab turadi. Ularning eng balandi — Treskavitsa (2088 m), undan keyin Belashnitsa (2067 m), Yaxorina (1913 m), Trebevich (1627 m), eng pasti — Igman (1502 metr). Soʻnggi toʻrttasi Olimpiya togʻlari nomi bilan ham tanilgan. Shahar relyefi ham adirli boʻlib, bunga koʻplab tik qiya koʻchalar va tepalik yonbagʻirlaridagi uylar dalildir. Dengiz sathidan balandlik tarixiy markaz joylashgan Stari-Grad tumanida 541 metrni tashkil etadi.
Seysmik jihatdan Sarayevo Bosniya va Gersegovinaning nisbatan tinch hududida, Sarayevo-Zenitsa havzasining sharqiy chekkasida joylashgan. Shahar atrofidagi eng kuchli zilzila Treskavitsa togʻida qayd etilib, uning magnitudasi 6,0.
Adriatika dengizigacha ( Neum) toʻgʻri chiziq boʻylab 122 km. Eng yaqin poytaxtlargacha toʻgʻri chiziq boʻylab masofalar: 174 km — Podgoritsagacha, 195 km — Belgradgacha, 289 km — Zagrebgacha; Banya-Lukagacha — 140 km.
Milyatska daryosi (qoʻshni Pale shahridan boshlanadi) Sarayevo daryosi deb ham ataladi. U shaharning sharqidan markaz orqali gʻarbiy qismiga oqib oʻtib, yirikroq Bosna daryosiga quyiladi. Shahar va uning atrofidan bir necha kichik daryo va soy ham oqadi. Atrofda mineral suv manbalari, jumladan, termal karbonatli (+32 °C) va termal sulfidli (+57,6 °C) suvlar bor. Shaharning janubi-sharqida Bosna daryosining boshlanish joyi — Vrelo-Bosne joylashgan. U yerga Sarayevo tomonidan kashtan va zarang daraxtlari ekilgan xiyobon olib boradi. Shahar bogʻlari orasida Katta bogʻ, Betaniya, Da-Riva, Baritse, «Vratsa[serb.]» memorial bogʻi va Vilson sohilboʻyi mavjud. Shahar maydoni 141,5 km².
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) maʼlumotlariga koʻra, Sarayevo atmosfera havosi sifati jihatidan Yevropaning eng ifloslangan shahri: 2012-yilda havodagi muallaq zarrachalar (PM) va gazsimon moddalar (SO2) bilan ifloslanish yuqori boʻlgan. Shahar botiqda joylashgani qishda zararli chiqindilarning havoda toʻplanishiga yordam beradi.
Iqlimi
Sarayevo hududining iqlimi moʻtadil kontinental boʻlib, janubdan Oʻrta dengiz iqlimi janubdan taʼsir oladi. Yozi iliq. Eng issiq oy — iyul, oʻrtacha harorati +19,1 °C. Mutlaq yuqori harorat 19-avgust 1946-yilda qayd etilgan: +40,0 °C. Sarayevoda yoz oʻrtacha 68 kun davom etadi. Qishi salqin. Eng sovuq oy yanvar, oʻrtacha harorati −1,3 °C. Qishda uzoq davom etadigan tumanlar xos. Mutlaq eng past harorat 24-yanvar 1942-yilda qayd etilgan: −26,4 °C. Havo harorati 0 °C dan past boʻlib turadigan kunlar oʻrtacha 28 kun boʻlib, ular 23-oktabrdan 29-aprelgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi. Qor qoplami 139 kun, 18-noyabrdan 6-aprelgacha saqlanadi. Adriatika dengiziga yaqinlik tufayli kuz bahordan iliqroq.
Yillik harorat tebranishi 20,4 °C ni tashkil etadi. Yogʻin yil davomida nisbatan bir tekis taqsimlanadi: eng koʻpi iyun va oktabrga, eng kami fevral va yanvarga toʻgʻri keladi. Quyosh yiliga 1830 soat, jumladan avgustda 260 soat, dekabrda 46 soat nur sochadi. Shahar 7-sovuqqa chidamlilik zonasida joylashgan. Bosna daryosi va uning irmoqlari, jumladan Milyatska toshganda hudud suv toshqinlariga uchraydi.
| Koʻrsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oʻrtacha eng yuqori t, °C | 2,7 | 5,9 | 10,4 | 15,1 | 20,3 | 23,1 | 25,5 | 25,7 | 22 | 16,5 | 9,7 | 3,5 | 15 |
| Oʻrtacha eng past t, °C | −4,4 | −2,3 | 0,6 | 4,4 | 8,5 | 11,4 | 12,8 | 12,6 | 9,7 | 5,7 | 1,6 | −2,8 | 4,8 |
| Yogʻin miqdori (meʼyor), mm | 71 | 67 | 70 | 74 | 82 | 91 | 80 | 71 | 70 | 77 | 94 | 85 | 932 |
| Manba: www.wetterkontor.de | |||||||||||||
Ramzlari

Sarayevo gerbi Sarayevo bayrogʻi bilan birga 2000-yilda tasdiqlangan. Avstriya-Vengriya hukmronligi davrida Sarayevoning ikki gurzi va yarim oy tasvirlangan gerbi mavjud edi. 1965-yilda hozirgi gerbga asos boʻlgan yangi gerb tasdiqlandi. Zamonaviy gerb uch qismdan iborat qalqon koʻrinishida. Oʻrta qismida qalʼa devori va qora darvoza tasvirlangan. Yuqori qismida bir vaqtning oʻzida qalʼa tomi va togʻlarni anglatuvchi yashil uchburchaklar bor. Pastki qismida esa oq koʻprikli koʻk daryo vodiysi ramziy tasvirlangan.
Sarayevo bayrogʻi — tomonlari nisbati 1:2 boʻlgan och koʻk toʻgʻri toʻrtburchak mato boʻlib, markazida Sarayevo gerbi joylashgan.
Aholisi
| Aholi soni 1879—2013-yillar, ming kishi |
![]() |
2013-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, Sarayevo shahri (Stari-Grad, Sentr, Novo-Sarayevo va Novi-Grad tumanlari) aholisi 275 524 kishini tashkil qilgan; milliy tarkibi (millatini koʻrsatganlar orasida): bosniyaklar — 81 %, xorvatlar — 5 %, serblar — 4 %.
1991-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, shahar aholisi 527 049 kishidan iborat edi. Ulardan 49 % musulmonlar, 30 % serblar, 7 % xorvatlar va 11 % yugoslavlar edi. Oʻnta tumandan oltitasida musulmonlar koʻpchilikni tashkil qilgan (Stari-Grad tumanida ular aholining 78 foizi edi). Serblar ulushi eng koʻp Pale tumanida — 67 %, eng kam Stari-Gradda boʻlgan. Stari-Gradda xorvatlar 2 % ni tashkil etgan.
Taxminlarga koʻra, Bosniya urushi vaqtida Sarayevo aholisining yarmidan koʻpi shaharni butunlay tark etgan. 2007-yilda urushdan oldingi Sarayevo chegaralaridagi shahar va uning atrofi aholisi 419,0 ming kishini tashkil etgan. Ayrim manbalarda shahar atroflarini ham qamrab oluvchi metropoliten hududi alohida ajratiladi.
Bosniya tilining Sarayevo shevasi
Sarayevo shevasi Bosniya tilining shahar va uning yaqin atrofidagi aholi soʻzlashadigan shakli boʻlib, sharqiy bosniya (iyekav-shchakav) dialektining janubiy kichik shevasiga mansub va ekav talaffuziga ega. U praslavyan tilidagi *ě tovushini aks ettiradi. XXI asr boshiga kelib, 1990-yillardagi aholi migratsiyasi tufayli sheva faqat ayrim qoldiqlar shaklida saqlangan; Sarayevoning Byelave tumaniga xos ekav-ekav shevasi esa butunlay yoʻqolgan. Ogʻzaki nutqning saqlangan xususiyatlaridan biri qattiq va yumshoq affrikat undoshlar — č va ć, , dž va đ; shuningdek, unli tovushlarning tushib qolishi kuzatiladi (Saraj’vo adabiy Sarajevo; pjevat oʻrniga pjevati infinitiv shaklidagi feʼllarda infinitiv tugaydigan -ti qoʻshimchasi bilan va boshqa xususiyatlar. Sarayevoning sharqi va janubi-sharqida iyekav-shtokav turidagi sharqiy gersegovina dialekti.
Hokimiyat
Bosniya va Gersegovina konstitutsiyasiga koʻra, Sarayevo mamlakat poytaxtidir. Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi konstitutsiyasiga koʻra, u Federatsiyaning poytaxti hisoblanadi. Serb Respublikasi konstitutsiyasiga koʻra esa, Serb Respublikasining ham poytaxtidir (amalda 1995-yildan respublika poytaxti Banya-Lukada). Maʼmuriy markazi — Sarayevo kantonining.
maʼmuriy markazi. Sarayevo kantoni konstitutsiyasiga koʻra, kantonning toʻrtta tumani — Stari-Grad, Sentr, Novo-Sarayevo va Novi-Grad «Sarayevo shahri» munitsipal tuzilmasini tashkil qiladi. 2008-yilda qabul qilingan Sarayevo shahri nizomiga koʻra, oʻzini oʻzi boshqarish organlari shahar kengashi va hokimdan iborat. Kengash 28 nafar aʼzodan iborat, toʻrtta tuman har biri 7 nafardan aʼzo saylaydi. Bosniya, xorvat va serb tillari, shuningdek kirill va lotin yozuvlari teng huquqli hisoblanadi. 2014-yilda shahar budjeti 11,7 million konvertatsiya qilinadigan markani tashkil etdi; asosiy daromad manbai Sarayevo kantoni edi.
1992-yildan sobiq Sarayevoning janubiy qismida (hozir Serb Respublikasi hududida) Sharqiy Sarayevo shahri mavjud (2004-yilgacha Serb Sarayevosi deb atalgan).
Iqtisodiyoti

Shahar 32 ta munitsipalitetni qamrab oladigan Sarayevo iqtisodiy makromintaqasiga kiradi (ulardan 19 tasi BiG Federatsiyasida, 13 tasi Serb Respublikasida). Bu yerda milliy kompaniyalarning bosh qarorgohlari joylashgan: B&H Airlines, BH Telecom[bosn.], Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi temiryoʻllari, Bosnalijek, Energopetrol[bosn.], BH-Gas, BH Pošta; tijorat banklari: BOR banka, Bosna bank international, Moja banka, Privredna banka Sarajevo, Vakufska banka va boshqalar. Shuningdek, Sarayevo fond birjasi hamda Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi Taraqqiyot banki shu yerda joylashgan.
2009-yilda shaharda 6164 ta tadbirkorlik subyekti roʻyxatga olingan: ularning 42 % i savdoda, 15 % i sanoat ishlab chiqarishida, 7 % i qurilishda, 5 % i transportda faoliyat yuritgan. Yakka tartibdagi tadbirkorlar soni 9303 ta edi. Banklarning qariyb 20 ta boʻlimi bor, aksariyati xorijiy. Ish bilan bandlar soni 94 165 kishini tashkil qilgan. 2012-yilda aholi jon boshiga YaIM 18,5 ming konvertatsiya qilinadigan marka boʻlib, bu Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi YaIMining 31 % iga teng edi. 1981-yilda shaharda aholi jon boshiga YaIM Yugoslaviya oʻrtacha koʻrsatkichining 133 % ini tashkil etgan (Lyublyanadagidan 2 baravar kam).
2012-yilda shaharda 74 ta mehmonxona, vaqtinchalik turar joylar uchun yana 68 ta maskan, 1600 ta restoran va 1074 ta bar bor edi. 2013-yilda Sarayevo kantoniga 300 mingdan ortiq sayyoh tashrif buyurgan, ularning 84 % i chet elliklar (asosan turklar, xorvatlar, slovenlar, serblar va nemislar) edi. Chet ellik sayyohlarning oʻrtacha qolish muddati 3 kun boʻlgan. 2010-yildan beri har yili Janubi-Sharqiy Yevropa mamlakatlari hamkorligini muhokama qiladigan «Sarayevo biznes forumi» xalqaro investitsiya anjumani oʻtkaziladi.
Sanoati

Sanoat oziq-ovqat, tamaki mahsulotlari, poyabzal va qurilish materiallari ishlab chiqarish, kimyo, toʻqimachilik, yogʻochni qayta ishlash, mashinasozlik va metallga ishlov berish tarmoqlaridan iborat. Yogʻochni qayta ishlash mahsulotlari, mashinalar va qogʻoz mahsulotlari eksport qilinadi. Oziq-ovqat sanoati korxonalariga quyidagilar kiradi: Sarayevo pivo zavodi (1864-yildan beri faoliyat yuritadi), Sarayevo tamaki fabrikasi[bosn.] (1880-yildan), non-bulka va qandolat mahsulotlari zavodi Klas (1902-yildan), sut zavodi Milkos (1953-yildan). Farmatsevtika zavodlari — Bosnalijek (1951-yildan) va Farmavita (1991-yildan).
1992-yilda urush boshlanguniga qadar Sarayevo «Bolqon Detroytining» vazifasini bajargan: u Bolqondagi eng yirik avtomobil sanoati markazi edi. Sarayevo avtomobil zavodi[serb.] — Volkswagen ishtirokida 1969-yilda tashkil etilgan. Dastlab Volkswagen Käfer, keyin Volkswagen Golf I, va Golf II avtomobillarini ishlab chiqargan. 1980-yillarda yiliga qariyb 25 ming avtomobil ishlab chiqarilgan. Urush arafasida, 1992-yil martida konveyerdan ilk Golf III chiqqan. Keyinchalik avtomobil kabellari ishlab chiqarish liniyasi Rudo shahriga koʻchirildi. Urush tugaganidan soʻng zavodda Volkswagen va Škoda.
markalaridagi avtomobillarni yigʻish qayta tiklangan. Sarayevo motor zavodi FAMOS urushgacha shahar sanoatidagi ish oʻrinlarining 10 foizini taʼminlagan. Zavod avtomobillar uchun dvigatel va ehtiyot qismlar ishlab chiqargan; Ilidja tumani iqtisodiyotidagi barcha daromadlarning 42,5 foizini keltirgan. 2015-yilgi maʼlumotlarga koʻra, u yerda taxminan 50 kishi ishlagan. Energoinvest[ingl.] Bosniya va Gersegovinaning eksport uchun energetika uskunalari ishlab chiqaradigan eng yirik korxonasi edi. 2011-yilda u oʻnlab million marka zarar koʻrgan. Hidrogradnja korxonasi ilgari Yugoslaviya va xorijda yoʻl infratuzilmasi hamda GESlar qurgan. 2013-yilda oʻnlab million marka qarzga ega edi. Sarayevo konfet fabrikasi 2006-yilda bankrot boʻlgan. Urushda zarar koʻrgan harbiy Pretis zavodi Serbiya, Osiyo va Afrika mamlakatlariga eksport qilinadigan oʻq-dorilar ishlab chiqarishda davom etmoqda.
Ommaviy axborot vositalari
Sarayevoda milliy nashrlar tahririyatlari joylashgan: davlat teleradio xizmati — «Bosniya va Gersegovina radiosi va televideniyesi», kundalik «Oslobođenje» va Dnevni avaz gazetalari, Start jurnali, haftalik Slobodna Bosna va BH Dani. Bu yerda, shuningdek, Al Jazeera Balkans[bosn.] telekanali tahririyati ham joylashgan; u sobiq Yugoslaviya xalqlari tillarida efirga uzatiladi. Mahalliy telekoʻrsatuv — «Sarayevo kantoni televideniyesi[bosn.]». «Radio Sarayevo» radiostansiyasi 90,2 MGts chastotada efirga uzatiladi.
Sarayevo teleminorasi — shaharning ramzlaridan biri boʻlib, uning hududidagi Xum togʻida joylashgan. Balandligi 78,5 metr, 1980-yillar boshida qurilgan. 1992-yilda urush chogʻida artilleriya oʻqidan shikastlangan.
Ijtimoiy soha

Tuman darajasidagi sogʻliqni saqlash tizimi shaharning har bir tumanida toʻrttadan poliklinika, ularning filiallari, ayollar salomatligi va onalik markazi boʻlimlaridan iborat. Statsionar tibbiy yordam ikki shifoxona va Sarayevo universiteti klinik markazida koʻrsatiladi. Kanton psixiatriya shifoxonasi ham bor.
2012-yilda Sarayevo kantonida 6879 ta jinoyat, jumladan, hayot va sogʻliqqa qarshi 222 ta, talonchilik va bosqinchilikka oid 545 ta jinoyat qayd etilgan (bu koʻrsatkich boʻyicha Sarayevo kantoni hatto eng koʻp aholili Tuzla kantonidan 8 baravar yuqori)Tuzla kantonidan ham qariyb sakkiz barobar yuqori, garchi mamlakatdagi jinoyatlar umumiy soni boʻyicha yetakchilik Tuzla kantoniga tegishli boʻlsa ham). Bosniya va Gersegovinadagi Inson huquqlari boʻyicha Xelsinki qoʻmitasi rahbarining fikricha, 2011-yilda Sarayevoda etnik kamsitish mavjud boʻlib, u insonlarning ijtimoiy huquqlari cheklanishi, maktab oʻquvchilarini segregatsiya qilish amaliyoti, Sarayevo kantoni boshqaruv organlaridagi serb va xorvatlar sonining juda ozligi (xodimlarning 96 % dan ortigʻini musulmon bosniyaklar tashkil etadi)da namoyon boʻlgan. Fuqarolar tinchligini taʼminlash uchun Deyton kelishuviga muvofiq Sarayevo atrofidagi Butmir bazasida EUFOR Althea[ingl.].
tinchlikparvar kuchlari boʻlinmasi joylashtirilgan. Elektr energiyasi shaharga Kakan va Tuzladagi issiqlik elektr stansiyalaridan, Mostar, Salakovats, Grabovitsa va Yablanitsadagi gidroelektr stansiyalaridan yetkaziladi. 1979-yildan Serbiya chegarasida joylashgan Zvornikdan keladigan quvur orqali shahar Yevropa va Rossiya gaz transporti tizimiga ulangan. Markazlashgan issiqlik taʼminoti Toplane-Sarajevo va Sarajevogas kommunal korxonalari ishtirokida tashkil etilgan. Sarayevoning asosiy suv manbai — Sarayevo tekisligidagi «Bachevo» bulogʻi boʻlib, u Jeleznitsa daryosining (Bosna irmogʻi) yer osti oqimi bilan bogʻlangan. Urushgacha kanalizatsiya tizimi aholining qariyb 70 % iga xizmat koʻrsatgan. 600 ming kishiga moʻljallangan oqova suv tozalash inshootlari 2015-yilgi maʼlumotlarga koʻra ishlamayapti.
Transport
Sarayevo yirik avtomobil yoʻllari tugunidir. A1[bosn.] avtomagistrali mamlakatni shimoldan janubga kesib oʻtib, Sarayevoni shimoldagi Visoko, Kakan, Zenitsa, Doboy va janubdagi Mostar shaharlari bilan bogʻlaydi. Yoʻl Yevropa avtomobil yoʻnalishlari — E 73 va E 761 tarkibiga kiradi, Xorvatiya, Vengriya va Serbiyaga chiqish imkonini beradi.
Mamlakat ahamiyatidagi M5[bosn.] avtomobil yoʻli shaharni sharqdan gʻarbga kesib oʻtadi va gʻarbda M18[bosn.] yoʻliga ulanadi. Bu yoʻl, oʻz navbatida, Sarayevoni mamlakatning boshqa qismlari bilan shimol-janub yoʻnalishida bogʻlaydi. M17[bosn.] yoʻli Mostar va Chaplinaga.
Shahar jamoat transportiga — tramvay, trolleybus va avtobuslarga kommunal korxona Gradski saobraćaj Sarajevo («Sarayevo shahar transporti») kommunal korxonasi xizmat koʻrsatadi. Sarayevo tramvayi tarixi 1885-yildan boshlanadi. U shaharning bosh koʻchasi boʻylab Milyatska daryosi yonidan Bashcharshiyadan Ilidjagacha qatnaydi. Sarayevo trolleybusi 1984-yilda ishga tushirilgan boʻlib, tarixiy markazni Sharqiy Sarayevoni bogʻlaydi.
Trebevich osma yoʻli 1959-yilda ochilgan. Uzunligi 2064 metr, koʻtarilish balandligi 576,6 m edi. Ikki bekati Trebevich togʻini shahar markazidagi Bistrik tumani bilan bogʻlardi. Koʻtarilish yoki tushish 12 daqiqa davom etgan. 1992-yilda urush boshlanguniga qadar ishlagan, soʻng vayron boʻlgan.
Shaharlararo transport

Temiryoʻl vokzali — 1953-yilda Chexoslovakiya va Sharqiy Germaniya meʼmorlari loyihasi asosida nemis harbiy asirlari tomonidan qurilgan ulkan temir-beton bino. Shahar markazida joylashgan vokzal ikki tarmoq orqali Sarayevoni shimolda Bixachgacha boʻlgan hududlar hamda janubdagi Yablanitsa, Mostar va Chaplina shaharlari bilan bogʻlaydi. Xalqaro poyezdlar Xorvatiyaning Zagreb va Ploché shaharlariga qatnaydi. Eski vokzal[bosn.] Milyatskaning chap qirgʻogʻidagi Bistrikda 1906-yilda qurilgan. 1973-yilda tor izli temiryoʻl yopilib, relslar olib tashlangach, bino oʻz vazifasini yoʻqotgan va milliy ahamiyatga ega madaniy-tarixiy yodgorlik sifatida eʼtirof etilgan.
Temiryoʻl vokzali yonidagi avtovokzal Xorvatiya, Sloveniya va Gʻarbiy Yevropaga shaharlararo hamda xalqaro yoʻnalishlarda xizmat koʻrsatadi. Serbiya, Chernogoriya va Serb Respublikasi bilan avtobus qatnovlari Sharqiy Sarayevo avtovokzali orqali amalga oshiriladi.
«Sarayevo» xalqaro aeroporti — Sarayevo — shahardan bir necha kilometr janubi-gʻarbda, Federatsiya hududida joylashgan. 1994—2015-yillarda bu yerda milliy aviakompaniya B&H Airlines Sarayevoda bosh qarorgohi boʻlgan aviakompaniya samolyotlari joylashgan. Bosniya urushi davrida aeroport ishini toʻxtatgan. 2015-yilda Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, Shveysariya, Istanbul, Belgrad va Osloga muntazam reyslar bor edi. Shaharning gʻarbiy chekkasida harbiy aviabaza — Raylovats[serb.].
Madaniyati

Sarayevoda 35 ta madaniyat muassasasi faoliyat yuritadi. Bosniyaklarning Bosniya instituti[bosn.].
Har yili quyidagi madaniy tadbirlar oʻtkaziladi: xalqaro Sarayevo kinofestivali (1995-yildan), xalqaro teatr festivali Teatar Fest, «Bashcharshiya kechalari[bosn.]» sanʼat festivali (1988-yildan), xalqaro folklor festivali, Sarayevo jazz festivali[bosn.] (1997-yildan), xalqaro teatr festivali Mess, Sarayevo sheʼriyat kunlari va bolalar festivali.
Sarayevo milliy teatri 1919-yilda tashkil etilgan. Milyatska daryosi sohilidagi teatr sahnasida Sarayevo operasi[bosn.] va Sarayevo baleti[bosn.] — ijro jamoalari chiqish qiladi. . Sarayevo yoshlar teatri[bosn.] tarixi 1950-yildan boshlanadi. «Kamera teatri 55[bosn.]» 1955-yilda tashkil topgan. SARTR[bosn.] urush teatri esa 1992-yilda tashkil etilgan.
Sarayevo filarmoniyasi[bosn.] 1923-yilda tashkil etilgan. 1960—1970-yillarda Sarayevo bosniyalik Indexi[bosn.] va Bijelo Dugme.
Muzeylar va galereyalar
- Sarayevo muzeyi asosiy bino va beshta boʻlimdan iborat: Svrzin uyi[bosn.], Despichlar uyi, Bosniya va Gersegovina yahudiylar muzeyi, Brusa Beziston[bosn.] va Sarayevoning 1878—1914-yillari tarixiga bagʻishlangan muzeydan iborat.
- Bosniya va Gersegovina milliy muzeyi XIX asrning ikkinchi yarmida tashkil etilgan. Neorenessans uslubidagi binoda joylashgan.
- Bosniya va Gersegovina tarix muzeyi 1945-yilda tashkil etilgan. Muzey fondida 400 mingga yaqin eksponat mavjud.
- Ars Aevi[bosn.] zamonaviy sanʼat muzeyidir. Unda Mikelanjelo Pistoletto, Yozef Boys, Jozef Kosut, Yannis Kunellis va boshqalarning asarlari saqlanadi.
- Bosniya va Gersegovina badiiy galereyasi[bosn.] 1946-yilda tashkil etilgan. Sarayevo qamali vaqtida ham faoliyatini davom ettirgan.
- Bosniya va Gersegovina yahudiylar muzeyi mamlakatning 1581-yilda qurilgan eng qadimgi sinagogasida joylashgan.
Din
Sarayevoda Bosniya va Gersegovina musulmonlarining diniy yetakchisi — rais-ul-ulemo[bosn.], Serb pravoslav cherkovining Dabro-Bosniya mitropoliyasi mitropoliti hamda katoliklarning Vrxboʻsna arxiyepiskopligi. Ushbu diniy yetakchilarning qarorgohlari Sarayevoda joylashgan..
Shaharda yuzga yaqin masjid bor; 1984-yilgi Olimpiya davrida ularning soni 81 ta edi. Eng qadimgisi — Podshoh masjidi (1556-yilda qurilgan), Ali posho masjidi (1561-yil). Takiyalar: Mavlaviya[bosn.] va «Yetti aka-uka[bosn.]». Serb pravoslav cherkovining ibodatxonalari: Muqaddas Bibi Maryam tavalludi sobori, Eski pravoslav cherkovi (1539-yil), Muqaddas Taboraklanish cherkovi[bosn.]. Katolik cherkovlari: Isoning Muqaddas Qalbi sobori, Avliyo Vinko cherkovi[bosn.] (1883-yil), Paduya avliyosi Antoniy cherkovi[bosn.], Avliyo Yosip cherkovi[bosn.], Kirill va Mefodiy cherkovi[bosn.], Muqaddas Rozariy qirolichasi cherkovi[bosn.], Fransiskan monastiri[bosn.] (1894-yil), Fransiskan ilohiyot maktabi, Sarayevo sinagogasi (1902-yil).
Taʼlim va fan
Yigirmadan ortiq maktabgacha taʼlim muassasasi, 23 ta boshlangʻich maktab, boshlangʻich musiqa va balet maktabi, 34 ta oʻrta taʼlim muassasasi, jumladan gimnaziyalar va kasb-hunar taʼlimi maskanlari faoliyat yuritadi: Xusravbek madrasasi, tibbiyot, elektrotexnika, musiqa maktablari va boshqalar.
Bu yerda Bosniya va Gersegovina fanlar va sanʼat akademiyasi. Bosniya va Gersegovina milliy va universitet kutubxonasi 1945-yilda tashkil etilgan. Sarayevo qamali paytida, 1992-yilda uning fondining 90 foizi yongʻinda nobud boʻlgan. 1947-yilda tashkil etilgan Sarayevo kutubxonasi ham qamal davrida arxivi bilan birga 150 ming kitobini yoʻqotdi. Kutubxonaning Sarayevo kantoni tumanlarida 16 ta boʻlimi bor.
Oliy oʻquv yurtlari

- Sarayevo universiteti hozirgi koʻrinishida 1940-yillarda tashkil etilgan. Bungacha taʼlim tasavvuf, Gʻoziy Xusravbek 1531-yilda asos solgan maktabda va shariat huquqi maktabida, 1887-yilda tashkil etilgan taʼlim maskanida olib borilgan. Universitet tarkibida uchta akademiya — tasviriy sanʼat, sahna sanʼati va musiqa akademiyalari, shuningdek islom ilmlari va katolik ilohiyoti fakultetlari bilan birga yigirmaga yaqin fakultet bor.
- Sarayevo sharqshunoslik instituti 1950-yilda tashkil etilgan.
- Sarayevo xalqaro universiteti[bosn.] 2004-yilda tashkil etilgan boʻlib, texnika va gumanitar fanlar boʻyicha taʼlim beradi.
- Sarayevo fan va texnologiya maktabi[bosn.] 2004-yilda tashkil etilgan boʻlib, texnika va gumanitar fanlar boʻyicha taʼlim beradi. Uning kampusi shahar atrofidagi Ilidjada.
- Bosniya va Gersegovinadagi Amerika universiteti[bosn.] 2005-yilda tashkil etilgan boʻlib, iqtisod va huquqshunoslik boʻyicha oʻqitadi.
- Sarayevo oliy biznes maktabi[ingl.] 2004-yilda AQSHdagi Texas A&M University-Commerce universiteti ishtirokida tashkil etilgan va MBA.
- Birch xalqaro universiteti[bosn.] 2008-yilda tashkil etilgan boʻlib, tillar, iqtisod, meʼmorchilik va muhandislik yoʻnalishlarida oʻqitadi.
Sport
«Asim Ferxatovich-Xase» stadioni — Bosniya va Gersegovinaning asosiy futbol maydoni. Shuningdek, «Grbavitsa» va «Otoka[bosn.] — mazkur stadionlar shaharda joylashgan. ». Xuan Antonio Samaranch nomidagi Olimpiya saroyi. «Zetra» konkida uchish maydoni. «Skenderiya» sport markazi. Futbol klublari: «Jeleznichar» (1921-yildan), «Sarayevo» (1946-yildan), «Olimpik» (1946-yildan). «Bosna Sarayevo» gandbol klubi, 1993-yilda tashkil etilgan. «BK Bosna» basketbol klubi, 1948-yilda tashkil etilgan. «Bosna» xokkey klubi, 1951-yilda tashkil etilgan. «Bosna» suv polosi klubi, 1980-yilda tashkil etilgan. Har yili Sarayevo marafoni[ingl.] 2007-yildan beri oʻtkaziladi. 2017-yilda Sarayevo va Sharqiy Sarayevoda Yevropa yoshlar Olimpiya festivalini oʻtkazish rejalashtirilgan..
1984-yilgi Olimpiya oʻyinlari

8—19-fevral 1984-yilda Sarayevo va uning atrofida XIV qishki Olimpiya oʻyinlari boʻlib oʻtdi. Ochilish marosimi «Koshevo» Olimpiya stadionida, hozirgi «Asim Ferxatovich-Xase» stadionida boʻlib oʻtdi. Shaharning oʻzidagi musobaqalar Olimpiya stadioni, «Skenderiya» sport markazi va «Zetra» olimpiya majmuasida oʻtdi. Erkaklar oʻrtasidagi togʻ changʻisi musobaqalari Belashnitsa togʻida, ayollarniki Yaxorinada. Igman togʻida quyidagi sport turlari boʻyicha musobaqalar oʻtkazilgan: tramplindan changʻida sakrash, changʻi ikki kurashi, biatlon, changʻi poygasi. Trebevich togʻida — bobsley boʻyicha musobaqalar boʻldi. Oʻyinlarda 1273 sportchi, jumladan 996 erkak va 277 ayol qatnashdi. Olimpiya ramzi Vuchko ismli boʻri bolasi edi.
Olimpiya inshootlari va tegishli infratuzilmani qurishga taxminan 150 million AQSH dollari sarflangan. 1992—1995-yillardagi urush vaqtida koʻplab inshootlar, shu jumladan eng qimmati — Trebevich togʻidagi bobsley trassasi shikastlangan. Urush boshida, 1992-yil aprelda shahar markazidagi Olimpiya oʻyinlari muzeyi artilleriya oʻqidan yonib ketgan. Urush tugagach, «Zetra» shahar muz maydoni tiklangan, biroq togʻdagi obyektlar qayta qurilmagan. 2015-yil holatiga koʻra, Igman va Belashnitsada changʻi hamda snoubord uchish tashkil qilingan, osma yoʻl ishlaydi.
Meʼmorchiligi
Sarayevo togʻlar orasidagi botiqning cheklangan tabiiy maydonida shakllangan tasmasimon shahar rejasiga ega. Tarixiy markazdagi asosiy oʻq bir-biriga parallel yoʻllar: Xisata koʻchasi — Kulin-ban sohilboʻyi hamda Telali — Mulla Mustafo Basheskiya — Marshal Tito koʻchalari boʻylab oʻtadi. Bu koʻchalar tarixiy markazdan gʻarbga chiqqach, Bosniya ajdahosi koʻchasi, Mesha Selimovich bulvari, Jemail Bedich va Rustem-posho koʻchalaridan iborat magistralga birlashadi; u Ilidjagacha davom etadi. Asosiy piyodalar koʻchalari: Branilatsa-Sarayeva, Yashil beretlar, ularga parallel Ferxadiya va Sarachi. Shu yerda Gajev-Trg, Fra Grga Martich va boshqa eski maydonlar joylashgan. Sarayevoda mamlakatning eng baland binolari — Avaz Twist Tower hamda Bosmal turar joy majmuasi bor. Bashcharshiya sharqidagi tepaliklarda eski Vratnik qalʼasining mudofaa inshootlari qoldiqlari, — ohaktoshdan qurilgan Oq va qumtoshdan qurilgan Sariq qalʼa, shuningdek Vishegrad darvozalari.
mavjud. Hududni rejalashtirish 2003-yilda qabul qilingan va 2023-yilgacha moʻljallangan Sarayevo kantoni hududiy rejasi hamda Sarayevo shahrining 1986—2000 (2015)-yillarga moʻljallangan bosh rivojlanish rejasi asosida amalga oshiriladi.
Madaniy-tarixiy yodgorliklar
Sarayevoda milliy ahamiyatga ega yuzdan ortiq madaniy-tarixiy yodgorlik bor.
Usmonlilar davri yodgorliklari
Podshoh masjidi 1556-yilda sulton Sulaymon Qonuniy buyrugʻiga koʻra xuddi shunday nomdagi eski masjid oʻrnida qurilgan. Gʻoziy Xusravbek masjidi 1530—1531-yillarda qurilgan va butun Bosniya va Gersegovina uchun muqaddas maskan hisoblanadi. Xavaja masjidi[bosn.] XVI asr oʻrtalarida qurilgan, hozirgi koʻrinishini XX asr ikkinchi yarmida olgan. Ferhat posho masjidi bosniyalik sanjoqbek Ferhadbek Vukovich-Desisalich tomonidan qurilgan. Hojilar masjidi[bosn.] 1541—1561-yillarda qurilgan; Makkaga haj safarlari shu yerdan boshlangan. Sinan takiyasi. Qirol Fahd masjidi va Chobaniya masjidi. Xusravbek madrasasi yoki Kurshumliya 1537-yilda Gʻoziy Xusravbek tomonidan qurilgan. Xusravbek kutubxonasi[bosn.] — Yevropadagi eng qadimgi kutubxonalardan biri. Karvonsaroylar, hammomXusravbek hammomi va yopiq bozor — Brusa Beziston[bosn.] (1551-yil), Xusravbek bezistoni[bosn.], Tashlixon[bosn.] XVI asrda qurilgan qoldiqlar. Koʻprik — Shexer-Chexayin koʻprigi[bosn.] hokimiyat binosi yaqinida turklar hukmronligi davrida qurilgan. Lotin koʻprigi 1918—1922-yillarda Gavrilo Prinsip nomi bilan Prinsip koʻprigi deb atalgan; u Frans Ferdinandni oʻldirgan. Echki koʻprigi[bosn.] Milyatska daryosining shahar markazidan sharqdagi kanyonida joylashgan. Ilgari Sarayevodan Istanbulga boradigan yoʻlning bir qismi boʻlgan. Despichlar uyi serb Despichlar oilasi tomonidan qurilgan. Eski pravoslav cherkovi (1539—1540-yillar) boy ikonalar toʻplamiga ega. Sobor cherkovi (1868-yil), neobarokko uslubidagi qoʻngʻiroq minorasi (1872-yil) bilan. Sarayevo soat minorasi va Sarayevo sebili.
Avstriya-Vengriya davri yodgorliklari
Katoliklarning Iso Qalbi sobori neogotika uslubida 1889-yilda qurilgan. Fransiskan monastiri[bosn.] (1894-yil) va Paduya avliyosi Antoniy cherkovi[bosn.] (1914-yil). Avliyolar Kirill va Mefodiy cherkovi[bosn.] (1892—1895-yillar), meʼmor Y. Vantash loyihasi boʻyicha neorenessans uslubida qurilgan. Podshoh koʻprigi[bosn.] hozirgi koʻrinishida Avstriya-Vengriya davrida qurilgan. Sarayevo sinagogasi 1902-yilda qurilgan. Milliy muzey. Musulmon qabristonlari: Kovachi[bosn.], Alifakovats[bosn.] va boshqalar.
- Sarayevo hokimiyati binosi
Qardosh shaharlar
2024-yil holatiga koʻra, Sarayevo qardoshlik aloqalarini Yevropa, Osiyo, Afrika va Shimoliy Amerikadagi 34 ta shahar bilan oʻrnatgan. Shuningdek, Sarayevo 17 ta shahar bilan hamkorlik bitimlari tuzgan.
Qardosh shaharlar:
|
|
Hamkorlik kelishuvlari tuzilgan shaharlar:
|
Adabiyotlar
Энциклопедии
- Сараево // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Сара́ево // Ремень — Сафи. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — С. 587. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 22).
- Sarajevo — статья из «Энциклопедии Британника» (англ.)
- Sarajevo — статья из энциклопедии Proleksis (хорв.)
Книги
- Поспелов Е. М. Сара́ево // Географические названия мира. Топонимический словарь: Ок. 5000 единиц / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд. — М.: Русские словари; Астрель; АСТ, 2002. — С. 368. — 512 с. — 5000 экз. — ISBN 5-17-002938-1, ISBN 5-271-00446-5, ISBN 5-93259-014-9, ISBN 5-17-001389-2.
- Сара́ево // Большой словарь географических названий / Гл. ред. В. М. Котляков. — Екатеринбург: У-Фактория, 2003. — С. 559. — 832 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-94799-148-9.
- Сара́ево // Географический энциклопедический словарь: географические названия / Гл. ред. А. Ф. Трёшников. — 2-е изд., доп. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 414. — 592 с. — 210 000 экз. — ISBN 5-85270-057-6.
- Сара́ево // Энциклопедический географический словарь — М.: РИПОЛ классик, 2011. — С. 589. — 800 с. — (Словари нового века). — 5 000 экз. — ISBN 978-5-386-03063-6.
- Donia, Robert J. Сараево: биография города = Sarajevo: biografija grada. — С.: Institut za istoriju, 2006. — 462 с. — [Архивировано 9 марта 2016 года.] (босн.) (англ.)
- Spark, М. Развитие австро-венгерского Сараева, 1878—1918: история города = The Development of Austro-Hungarian Sarajevo, 1878—1918: An Urban History (англ.). — Bloomsbury Publishing, 2014. — 224 p.
- Markowitz, Fran. Сараево: боснийский калейдоскоп = Sarajevo: A Bosnian Kaleidoscope (англ.). — University of Illinois Press, 2010. — 220 p.
Havolalar
- Shaharning rasmiy sayti (bosn.), (xorv.), (serb.), (ingl.)
- Sarayevoning ijtimoiy-iqtisodiy koʻrsatkichlari // Global maʼlumotlar sayti Numbeo (ingl.)
- Sarayevoning 360 darajali panoramasi
- Sarayevo koʻchalarining 360 darajali panoramalari Arxivlangan nusxa 10-mart 2016-yildagi Wayback Machine
- Sarayevoning eski fotosuratlari // Sarayevo Stari-Grad munitsipaliteti sayti
- Sarayevo turizm sayti // Sarayevo kantoni turizm assotsiatsiyasi (bosn.), (ingl.)
- Sarayevo boʻylab navigator (bosn.), (ingl.)
- Xarita varagʻi K-34-I. Masshtab: 1 : 200 000. Hududning nashr etilgan / tasvirlangan sanasini koʻrsating.

