Angara daryosi

Angara
Вид с правого берега на Глазковский мост через Ангару в Иркутске 3 сентября 2025 года
O‘ng qirg‘oqdan Glazkovskiy ko‘prigining Irkutskdagi Angara ustidan ko‘rinishi, 3-sentabr 2025-yil
Tavsifi
Uzunligi 1779 km
Havzasi 1 039 000 km²
Suv sarfi 4518 m3/s (Tatarka)
Suv oqimi
Boshlanish joyi Baykal
 • Balandligi 456 m
 • Koordinatalari 51°52′08″ shim. keng. 104°49′12″ sharq. uz.HGYAO
Quyilish joyi Yenisey
 • Joylashuvi shaharcha Strelka
 • Balandligi 76 m
 • Koordinatalari 58°06′07″ shim. keng. 93°00′47″ sharq. uz.HGYAO
Joylashuvi
Suv tizimi Yenisey → Kara dengizi

Mamlakat
Hududlar Irkutsk viloyati, Krasnoyarsk o‘lkasi
Tumanlar Slyudyanka tumani, Irkutsk tumani, Irkutsk, Angarsk, Usolskiy tumani, Usolye-Sibirskoye, Boxan tumani, Cheremxovo tumani, Alar tumani, Nukut tumani, Osa tumani, Ust-Uda tumani, Balagansk tumani, Bratsk tumani, Nijneilim tumani, Bratsk, Ust-Ilimsk tumani, Ust-Ilimsk, Kejma tumani, Boguchani tumani, Motigino tumani, Yeniseysk tumani
Kodi Davlat suv reyestrida 16010100112116200000012
Ангара (Красноярский край)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Angara (buryatcha Angar müren, evenkcha Angara) — Sharqiy Sibirdagi daryo, Yeniseyningo‘ng va eng yirik irmog‘i, Baykal ko‘lidan oqib chiqadigan yagona daryo. U Irkutsk viloyati hamda Krasnoyarsk o‘lkasi (Rossiya) hududlaridan oqib o‘tadi. Uzunligi — 1779 km, suv yig‘ish havzasining maydoni — 1 039 000 km² (shu jumladan, Baykal havzasi — 571 000 km²). Daryoning yillik oqimi 142,47 km3 bo‘lib, bu ko‘rsatkich bo‘yicha u Rossiyadagi irmoqlar orasida ikkinchi o‘rinda turadi — faqat Aldan (Lena irmog‘i) undan oldinda. O‘rtacha suv sarfi — 4518 m3/s. Daryo boshlanish joyining dengiz sathidan balandligi — 456 m.

Etimologiyasi

Nomi amnga (o‘zgargan shakli — anga) o‘zagidan kelib chiqqan bo‘lib, buryat va evenk tillarida «hayvon og‘zi, og‘iz» ma’nosini bildiradi. Shu o‘zakdan yasalgan angara so‘zi «og‘zi ochilgan», «ochilgan», «ochiq», shuningdek, «suv yuvib hosil qilgan o‘yiq», «yoriq», «dara» ma’nolarida talqin etiladi. Tarixiy manbalarda Angara ilk bor XIII asrda Ankara-Muren:

…qadim zamonlardan hozirgacha turkiylar deb atalgan va atalib kelinayotgan xalqlar Dashti Qipchoq, ruslar, cherkaslar, boshqirdlar, Talas va Sayram, Ibir va Sibir, Bular hamda Ankara daryosi hududlarining dashtlari, tog‘lari va o‘rmonlarida, Turkiston va Uyg‘uriston deb tanilgan o‘lkalarda, shuningdek, nayman xalqi yashaydigan hududlardagi daryo va tog‘lar atrofida, masalan, Ko‘k Irtish [Moviy Irtish], Irtish, 4 [tog‘] Qoraqurum, 5 Oltoy tog‘larida yashaganlar…

(Rashididdin, 1952, 1-jild, 1-kitob: 73).

Tatar qabilasi. Ularning nomi qadimdan dunyoga ma’lum edi. … Aytishlaricha, tatar, durban, saljiut [matnda saljiun] va katakin qabilalari birlashganida, «ularning barchasi daryolarning quyi oqimlarida yashagan… …Bu daryolar qo‘shilgach, Ankara-muren daryosi hosil bo‘ladi. Bu nihoyatda katta daryo bo‘lib, unda usutu-mangun deb ataladigan mo‘g‘ul qabilasi yashaydi. Hozirda [ular yashaydigan hududning] chegaralari [mamlakat nomi tushirib qoldirilgan] bilan tutashadi. O‘sha [Ankara] daryosi Kikas deb ataluvchi shaharga yaqin joylashgan va shu yerda u Kem daryosi bilan qo‘shiladi. Bu shahar qirg‘izlar hududiga kiradi. Aytishlaricha, bu [Ankara] daryosi yaqinida dengiz bo‘lgan bir o‘lkaga qarab oqadi. [U yerda] hamma joyda kumush bor…

(Rashididdin, 1952, 1-jild, 1-kitob: 101—102)

Bundan kelib chiqadiki, Rashididdin tilga olgan Ankara-muren hozirgi Angaradir. Biroq bu nom daryoning faqat hujjatda nomi keltirilmagan irmoqlari quyilgan joydan keyingi qismiga nisbatan qo‘llangan va Yenisey bilan qo‘shilishida ham shu nom saqlanib qolgan.

Dastlab daryoning Ilim irmog‘i quyiladigan joyidan boshlangan quyi oqimini rus yer kashfiyotchilari Yuqori Tunguska deb ataganlar. Bir muddat Yenisey kazaklari Yuqori Tunguska va Angarani ikki xil daryo deb hisoblashgan. Biroq sayyoh Panteley Pyanda 1623-yilda uch yillik ekspeditsiyadan qaytayotganda — bu safarda u Lena daryosiga yetib borgan birinchi rus bo‘lgan — Yuqori Tunguska va Angara aslida bitta daryo ekanini aniqlagan.

Geografiyasi

Angara Baykal ko‘lidan kengligi 1,1 km bo‘lgan oqim sifatida boshlanib, shimolga qarab oqadi. Daryoning boshlanish joyidan Irkutsk shahrigacha bo‘lgan qismida Irkutsk suv ombori joylashgan. Irkutsk viloyatining shimoli-g‘arbida, Angarada Bratsk suv ombori va uning yonida Bratsk GESi joylashgan. Angaraning burilishidan keyin, Bratsk suv omboridan quyiroqda Ust-Ilimsk suv ombori joylashgan. So‘ngra daryo g‘arbga, Krasnoyarsk o‘lkasiga buriladi. O‘lkaning Irkutsk viloyati bilan chegaradosh hududida Boguchani suv ombori joylashgan. Strelka shaharchasi, Lesosibirsk shahar okrugi yaqinida Yeniseyga quyiladi.

Angaraning kelib chiqishi uning boshlanish joyidagi daryo vodiysi tuzilishi bilan bog‘liq: vodiy Baykaldan otilib chiqayotgan Angara oqadigan yoriq yoki darani eslatadi.

Gidrologiyasi

Angaraning boshlanish joyidagi suv sarfi 1855 m3/s, Padun (Bratsk) — 2814 (14 200 gacha), Boguchanida — 3515 m3/s, quyilish joyida 4530 m3/s yoki yiliga taxminan 143 km3 ni tashkil etadi. Quyilish joyi yaqinidagi «Tatarka» gidrologik kuzatuv postida olib borilgan 46 yillik kuzatishlarda o‘rtacha yillik suv sarfining eng kichik qiymati 3767 m3/s bo‘lib, 1964-yilda qayd etilgan; eng katta qiymat esa 1995-yilda — 5521 m3/s bo‘lgan. Eng yuqori o‘rtacha oylik suv sarfi 1966-yil may oyida kuzatilgan va 12 600 m3/s ga yetgan. Daryoning asosiy oqimi gidrotexnika inshootlari orqali tartibga solinadi; ularning suv omborlari oqimni mavsumiy va ko‘p yillik davrlar bo‘yicha boshqaradi.

Irmoqlari

Angaraning eng yirik irmog‘i uning chap irmog‘i — Taseyeva daryosidir. Boshqa yirik irmoqlari: o‘ngdan — Ilim, Chadobets, Irkineyeva, Kamenka, Kata, Kuda, Osa, Ida; chapdan — Irkut, Kitoy, Belaya, Oka, Iya, Kova, Mura. Baykal ko‘lidagi barcha suv Angara orqali oqib chiqishi sababli, Baykalga quyiladigan Selenga daryosini asosiy irmoq deb hisoblash mumkin.

Xo‘jalikda foydalanilishi

Uzunligi nisbatan qisqa — 1779 km bo‘lishiga qaramay, Angaraning balandlik farqi 380 m bo‘lib, gidroenergetik salohiyati katta. Daryoda to‘rtta gidroelektr stansiya qurilgan. Ular Angara GESlar kaskadini tashkil etadi. Boshlanish joyidan hisoblaganda ular quyidagicha joylashgan: Irkutsk GESi, Bratsk GESi, Ust-Ilimsk GESi, Boguchani GESi. Kelajakda Quyi Angara GESlar kaskadini qurish rejalashtirilgan.

GESlar qurilishidan oldin daryodagi ostonalar sababli xavfsiz kema qatnovi imkonsiz edi. Bu mintaqani o‘zlashtirish yo‘lidagi jiddiy to‘siq bo‘lgan. Kemalar quyi oqimda Yeniseydan Boguchani ostonalarigacha va yuqori oqimda Baykaldan Padun ostonalarigacha qatnay olgan. Daryo bo‘ylab yog‘ochlar sollarda ham oqizilgan. 2009-yil holatiga ko‘ra, daryo transporti qatnovi bir-biridan ajralgan to‘rtta uchastkada mumkin edi:

Boguchani GESi qurilishi tugab, uzunligi 375 km bo‘lgan suv ombori hosil qilingach, daryoning butun uzunligi bo‘ylab sayoz botadigan kemalar qatnashi mumkin bo‘ladi, buning uchun gidrotexnika inshootlari shlyuzlar yoki kema ko‘targichlari bilan jihozlanishi kerak. Boguchani ostonalaridan quyilish joyigacha bo‘lgan quyi uchastka sayoz bo‘lib, «daryo–dengiz» toifasidagi kemalar uchun yaroqsizligicha qoladi.

Aholi punktlari

Angara sohili qishda. Irkutsk

Angara qirg‘oqlarida quyidagi shaharlar joylashgan: Irkutsk, Angarsk, Usolye-Sibirskoye, Svirsk, Bratsk, Ust-Ilimsk, Kodinsk.

Boshqa yirik aholi punktlari: Meget, Balagansk, Ust-Uda, Jeleznodorojniy, Boguchani, Motigino, Kulakovo, Novoangarsk, Govorkovo, Xrebtoviy, Shiverskiy, Krasnogoryevskiy, Gremuchiy, Strelka.

Angara daryosi bo‘yidagi aholi punktlari

chap qirg‘oq: Baykal, Mixalyovo, Novogrudinina, Pad Melnichnaya, Irkutsk, Meget, Angarsk, Kitoy, Telma, Usolye-Sibirskoye, Malta, Novomaltinsk, Buret, Barxatova, Svirsk, Kamenno-Angarsk, Angarskiy, Bikovo, Xadaxay, Melxituy, Pervomayskoye, Konovalovo, Balagansk, Birit, Zaslavskaya, Sharagay, Pushmino, Karaxun, Yujniy.

o‘ng qirg‘oq: Listvyanka, Nikola, Bolshaya Rechka, Burduguz, Burdakovka, Patroni, Novolisixa, Irkutsk, Malaya Topka, Ust-Kuda, Ust-Baley, Usolye-Jilkino, Olonki, Buret, Kamenka, Ugolnaya, Xin, Kazachye, Seredkina, Rassvet, Malishevka, Xalyuti, Molka, Iggey, Ust-Uda, Mixaylovshchina, Svetlolobovo, Klyuchi, Anosovo, Atalanka, Karda, Podvolochnoye, Chistiy, Priboyniy, Spasskiy, Shumilovo.

Ko‘priklar

Irkutsk. Angara ustidagi ponton ko‘prik XX asr boshlarida

1891-yilda me’mor Vladimir Rassushin loyihasi asosida Angara ustidan dastlabki ponton ko‘prik qurildi. Uning tantanali ochilishi 24-iyunda bo‘lib o‘tdi. Unda shaharga Sharqqa sayohati davomida Uzoq Sharq dan kelgan taxt vorisi Nikolay Aleksandrovich, bo‘lajak imperator Nikolay II ham qatnashdi. Voris yig‘ilgan xalqning «ura» hayqiriqlari ostida lentani kesdi. Ponton ko‘prik taxminan 45 yil xizmat qildi. Unda har bir yo‘nalishda transport faqat bir qatorda harakatlana olgan va quvib o‘tishga ruxsat bo‘lmagan.

1931—1936-yillarda Angara ustidan Irkutskning markaziy va chap qirg‘oq qismlarini birlashtirgan birinchi ko‘prik qurildi. Sovet davrida bu ko‘prik V. I. Lenin yodgorligi deb hisoblangan, buni tegishli xotira marmar lavhasi ham tasdiqlagan. 2011-yilda u rasman Glazkovskiy ko‘prigi deb nomlandi.

1956-yilda Irkutsk GESi to‘g‘oni ham transport harakati uchun ochildi — bu, mohiyatan, Angara ustidagi yana bir ko‘prik edi.

1972-yilda Angara ustidan Ust-Ilimskning o‘ng va chap qirg‘oqlarini tutashtirgan uchinchi ko‘prik qurildi. Foydalanishga topshirilgan paytda unda relslar yotqizilgan bo‘lib, ular 2000-yilda olib tashlangan.

1978-yilda daryo ustidagi to‘rtinchi ko‘prik foydalanishga topshirildi. U Irkutsk chekkasidagi Pad Topka hududining o‘ng qirg‘og‘i bilan Jilkino yaqinidagi chap qirg‘oqni birlashtirdi. 2011-yilda ko‘prik rasman Innokentyevskiy ko‘prigi deb nomlandi.

1999-yilda Irkutskda daryo ustidan yangi ko‘prik qurilishi boshlandi (uning qurilishi to‘g‘risidagi farmon 1995-yildayoq imzolangan). 2007-yil oktabrda ko‘prikda bir yo‘nalishli, 2009-yil dekabrda esa ikki yo‘nalishli harakat ochildi. 2011-yilda ko‘prik rasman Akademicheskiy deb nomlandi.

30-sentabr 2011-yilda Boguchani tumanida Angara ustidagi yangi ko‘prik Boguchani — Yurubchen — Baykit avtomobil yo‘lida foydalanishga topshirildi.

Ekologik holat

Sanoat korxonalarining nisbatan kichik hududda, asosan Angara daryosi qirg‘oqlarida to‘planishi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib chiqaradi. Ular orasida eng jiddiylaridan biri ifloslangan oqova suvlarning tashlanishi oqibatida tabiiy suv sifatining yomonlashuvidir. Bunday oqova suvlar hajmi bo‘yicha Angara havzasi faqat Volga havzasidan keyingi o‘rinda turadi. Angaraga tashlanadigan, tozalash inshootlaridan o‘tgan oqova suvlarning atigi 2—3 % ini me’yor darajasida tozalangan deb hisoblash mumkin. Mintaqada suvni aylanma va takroriy ishlatish ulushi past; ko‘plab shaharlarda tozalash inshootlari ortiqcha yuklama bilan ishlaydi va samaradorligi past. Yangi inshootlar qurilishi deyarli to‘xtagan, holbuki ayrim aholi punktlarida ularga katta ehtiyoj bor. Shu sababli daryo va suv omborlarining ko‘plab kimyoviy hamda bakteriologik ko‘rsatkichlar bo‘yicha ifloslanishi (neft mahsulotlari, fenollar, organik moddalar, og‘ir metallar, asfaltenlar va boshqalar) juda yuqori. Suv, tub cho‘kindilari va baliqlardagi ifloslantiruvchi moddalar miqdori ko‘pincha ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyadan o‘nlab, hatto yuzlab marta oshadi. Irkutskdan quyida daryo va suv omborlari turli uchastkalarda suv sifati jihatidan o‘rtacha ifloslangan darajadan o‘ta iflos darajagacha baholanadi.

Angara daryosi san’atda

Galereya

Adabiyotlar

  • Mazurenko G. Baykalbo‘yidagi Angara va Lena. — L.: Gidrometeoizdat, 1959. — 96 b. — («Yer sharining daryolari» turkumi).
  • Pomitkin B. A. Baykalning qizi — Angara. — L.: Gidrometeoizdat, 1961. — 114 b. — («Yer sharining daryolari» turkumi). — 10 000 nusxa. (Gidrobiologik xususiyatlar; Angaraning gidroenergiya resurslari va ulardan foydalanish: iqlim, havza relyefi)
  • Burikin A. A. Yenisey va Angara: gidronimlar nomlari tarixi va etimologiyasi hamda Janubiy Sibir daryolari havzalari haqidagi geografik tasavvurlar shakllanishi istiqbollarini o‘rganish. www.tuva.asia. Murojaat qilingan sana: 13-mart 2019-yil. // Tuvaning yangi tadqiqotlari. 2011, № 2-3.
  • Avakyan A. B., Saltankin V. V., Sharapov V. A. Suv omborlari. — Moskva: Misl, 1987. — 325 b.: rasmlar. — («Dunyo tabiati»). (Sibir va Uzoq Sharq suv omborlari, jumladan Irkutsk, Bratsk, Ust-Ilimsk suv omborlari, 147—153-betlar).
  • Aleksandrov I. G. Angara muammolari. — Moskva; Leningrad: Davlat ijtimoiy-iqtisodiy nashriyoti, Zagorskdagi «6-oktabr» bosmaxonasi, 1931. — 114 b. (Angara va uning irmoqlarining gidrografik tavsifi).
  • Angara — Baykalning qizi: (Fotoalbom) / Matn: L. Bezrukov; suratlar: A. Knyazev; tarjima: G. Bobilev. — Irkutsk: «ULISS», 1994. — 223 b. — («Sibirning buyuk daryolari»).
  • Bankovskaya V. M. Ko‘mir konlari kesimlarida yerosti suvlarini kamayish va ifloslanishdan muhofaza qilish maqsadidagi gidrologik tadqiqotlar (Irkutsk va boshqa ko‘mir havzalari) // Atrof-muhitni muhofaza qilishning yoqilg‘i-energetika va ko‘mir majmualaridagi dolzarb masalalari. — Perm, 1990. — 21-24-betlar.
  • Bochkarev P. F., Nikolayeva M. D. Irkut daryosining gidrokimyosi // Irkutsk universiteti huzuridagi fizika-kimyo ilmiy-tadqiqot instituti xabarlari. — 1964. — 6-jild, № 1-son. — Perm, 1990. — 22-39-betlar.
  • Irkut daryosining gidrobiologik tavsifi / N. A. Rojkova, G. L. Kobanova, L. I. Tyutrina va boshqalar. — Irkutsk: Irkutsk davlat universiteti nashriyoti, 1990. — 43 b.
  • SSSR ko‘llari va suv omborlarining gidrobiologik rejimi / Muharrirlar: V. A. Znamenskiy va N. N. Yanter / Irkutsk gidrometeorologiya boshqarmasi. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1980. — 140 b.
  • Gurulev S. A. Baykal daryolari: nomlarning kelib chiqishi. — Irkutsk: Sharqiy Sibir kitob nashriyoti, 1989. — 108 b. — ISBN 5-7424-0268-4.
  • Demyanovich N. I. Angara suv omborlarida ko‘chki yuz berishini prognozlash / Mas’ul muharrir: geologiya-mineralogiya fanlari nomzodi Yu. B. Trjtsinskiy / SSSR Fanlar akademiyasi, Sibir bo‘limi, Yer po‘sti instituti. — Novosibirsk: Nauka, Sibir bo‘limi, 1976. — 80 b.
  • Yerbayeva E. A., Vilutis V. E., Shapovalova I. M. Irkutsk suv ombori gidrologiyasiga oid materiallar // Irkutsk universiteti huzuridagi biologiya-geografiya ilmiy-tadqiqot instituti xabarlari. — 1971. — 25-jild: Angara va Baykal havzasining gidrobiologik va zoologik tadqiqotlari. — 91-126-betlar. — Bibliografiya: 124—126-betlar.
  • Ivanov I. N. Angaraning gidroenergetikasi va tabiiy muhit / Mas’ul muharrir: G. I. Galaziy. — Novosibirsk: Nauka, 1991. — 128 b.
  • Irkutsk gidrometeorologiya markazi // Angarabo‘yi: yillar, voqealar, odamlar. — Irkutsk, 1986. — 113—118-betlar. (Tashkil etilganining 100 yilligiga).
  • Kiselyov D. Elektr daryosining boshlanishida // Chestnoye slovo. — 1999. — Mart (№ 2). — 3-bet.
  • Leksakova V. D. Angara havzasi daryolarining eng katta oqimi / Mas’ul muharrir: A. V. Rojdestvenskiy; SSSR Fanlar akademiyasi, Sibir bo‘limi, Limnologiya instituti. — Novosibirsk: Nauka, Sibir bo‘limi, 1987. — 132 b.
  • Leshchikov F. N. Suv sathi past bo‘lgan sharoitda Angara suv omborlari qirg‘oq zonasining dinamikasi // Geografiya va tabiiy resurslar. — 1987. — № 1. — 101—107-betlar.
  • Maliy V. A. Irkutsk shahri hududidagi grunt suvlari rejimi // SSSR sharqida muzloq hududlar gidrogeologiyasi bo‘yicha tadqiqotlar. — Moskva, 1967. — 175—181-betlar. (Grunt suvlari sathining Angara, Irkut va Ushakovka daryolari suv sathi rejimi bilan bog‘liqligi).
  • Pulyayevskiy G. M., Ovchinnikov G. I. Angara suv omborlari qirg‘oqlarining shakllanishi // Geofizik jarayonlarni modellashtirish va prognozlash. — Novosibirsk, 1987. — 39-46-betlar.
  • Atrof-muhit holati haqidagi ma’lumotlar davlat fondi ma’lumotnomasi: Irkutsk gidrometeorologiya markazi. — Irkutsk, 1992. — 3-qism: Quruqlik gidrologiyasi. 1-jild: RSFSR, 13-son: Angara havzasi; 14-son: Baykal havzasi; 15-son: Lena havzasi (yuqori oqimi), 1989—1990-yillar. — 54 b.
  • Srivtsev A. Irkutsk dengizi // Izvestiya. — 1957. — 14-mart.
  • Trjtsinskiy Yu. B., Kozireva E. V., Mazayeva O. A. Suv omborlari ta’sirida tabiiy sharoitlarning o‘zgarishi // Geografiya va tabiiy resurslar. — 1997. — № 1. — 40-47-betlar.
  • Angara–Yenisey suv omborlari qirg‘oqlarining shakllanishi / Mas’ul muharrir: G. S. Zolotaryov, V. S. Kuskovskiy. — Novosibirsk: Nauka, Sibir bo‘limi, 1988. — 110 b.
  • Angara // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978.
  • Angara // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Angara // Zamonaviy geografik nomlar lug‘ati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; umumiy tahrir: akademik V. M. Kotlyakov. Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
  • Angaraning boshlanish joyi (fizik xarita, masshtab 1:500 000) // Rossiya milliy atlasi. — Moskva: Roskartografiya, 2004. — Jild 1. — Bet 247. — 496 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-85120-217-3.
  • Bratsk va Ust-Ilimsk suv omborlari (fizik xarita, masshtab 1:1 000 000) // Rossiya milliy atlasi. — Moskva: Roskartografiya, 2004. — Jild 1. — Bet 246. — 496 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-85120-217-3.