Janubiy Sudan (ingl. South Sudan, dinka tilida Paguot Thudän), rasmiy nomi — Janubiy Sudan Respublikasi (ingl. Republic of South Sudan [rɪˈpʌblɪk ɒv saʊθ suːˈdɑːn]) — Sharqiy Afrikadagi davlat bo‘lib, poytaxti Juba. U sharqda Efiopiya , janubda Keniya, Uganda va Kongo Demokratik Respublikasi , g‘arbda Markaziy Afrika Respublikasi , shimolda esa Sudan bilan chegaradosh. Chegaralarining umumiy uzunligi 6018 km. Maydoni — 644 329 km². Sudandan ajralib chiqqanidan buyon dengizga chiqish imkoniyatiga ega emas.
Sudan Misr tomonidan Muhammad Ali sulolasi davrida, 1800-yillarda bosib olingan va ingliz-misr kondominiumi tarkibida 1899-yildan mustaqillikka erishilguniga qadar (1956-yil) bo‘lgan. So‘ng Birinchi fuqarolar urushi yakunlanib, 1972-yilda Janubiy Sudanning avtonom hududi tashkil etilgan va u 1983-yilgacha mavjud bo‘lgan. Sudandagi ikkinchi fuqarolar urushi 1983-yilda boshlanib, 2005-yilda Nayvasha kelishuvibilan tugagan. O‘sha yili Janubiy Sudan muxtoriyati qayta tiklangan.
Janubiy Sudan 9-iyul 2011-yilda yanvar oyidagi referendumdan so‘ng mustaqil davlatga aylandi: ovozlarning 98,8% i mustaqillikni qo‘llab-quvvatladi. U keng xalqaro e’tirofga sazovor bo‘lgan eng yosh suveren davlatdir. Janubiy Sudanda 2013-yildan 2018-yilgacha fuqarolar urushi davom etdi va inson huquqlari ko‘plab buzildi. Shundan buyon mamlakatni ilgari o‘zaro urushgan guruhlar rahbarlari tuzgan koalitsiya boshqarib kelmoqda: Salva Kiir (Sudan xalq ozodlik armiyasi) va Riek Machar (Muxolifatdagi Sudan xalq ozodlik harakati[ingl.]).
Janubiy Sudan aholisi asosan nilot xalqlaridan iborat bo‘lib, ular turli etnik va til guruhlariga mansub. Demografik jihatdan u dunyodagi eng yosh mamlakatlardan biri: aholisining taxminan yarmi 18 yoshdan kichik. Aksariyat aholi nasroniylik yoki mahalliy an’anaviy dinlarga e’tiqod qiladi, musulmonlar esa sezilarli ozchilikni tashkil etadi. Janubiy Sudan Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Afrika Ittifoqi va Sharqiy Afrika hamjamiyatia’zosidir. U dunyodagi eng kam rivojlangan mamlakatlardan biribo‘lib, Inson taraqqiyoti indeksi bo‘yicha eng so‘nggi o‘rinda turadi. Janubiy Sudan iqtisodiyoti tarixan dunyodagi eng past nominal aholi jon boshiga YaIM ko‘rsatkichini qayd etadi.
Nomi
Sudan — Sahroi Kabirjanubidagi, G‘arbiy Afrikadan Markaziy Afrikaning sharqigacha cho‘zilgan geografik mintaqa nomi. Bu nom arabchadagi «qora tanlilar yurti» (arab. بلاد السودان) iborasidan kelib chiqqan. Bu atamani birinchi bo‘lib arab savdogarlari, tarixchilari va geograflari ishlatgan.
Yangi mustaqil davlat uchun turli nomlar taklif qilingan. Jumladan, 12 dan ortiq variant, shu hududdagi Bibliya davriga oid podsholikka ishora qiluvchi «Nil va Kush Respublikasi» nomi ham ilgari surilgan.
Geografiyasi

Iqlimi
Mintaqada qurg‘oqchil davr juda qisqa bo‘lib, faqat qish oylarida kuzatiladi (shimolda uzoqroq davom etadi, ammo baribir yilning yarmidan kam qismini egallaydi). Yillik yog‘in miqdori shimolda 700 mm dan janubi-g‘arbda qariyb 1400 mm gacha o‘zgaradi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Janubiy Sudanda yovvoyi hayvonlar juda ko‘p. Butunjahon yovvoyi tabiat jamg‘armasi tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, Boma milliy bog‘i Efiopiya chegarasining g‘arbida, shuningdek Sudd botqoqliklari va Janubiy milliy bog‘[ingl.] yaqinidagi Kongo chegarasi atroflari yirik hayvonlar populyatsiyasi yashaydigan noyob tabiiy hududlardir. U yerda kongoni, Afrika antilopasi kob, topi, buyvollar, fillar, jirafalarva sherlar.
Janubiy Sudan o‘rmonlari ikki guruhga bo‘linadi: janubdagi musson (tropik) o‘rmonlari (95%) va eng janubdagi ekvatorial o‘rmonlar (5%).
Ma’muriy bo‘linishi


2020-yildan boshlab Janubiy Sudan 79 ta okrugga bo‘lingan bo‘lib, ular 12 ta provinsiya — 10 ta shtat va 2 ta ma’muriy hudud tarkibiga kiradi. Shtatlarni (ingl. state — «shtat») gubernatorlar, ma’muriy hududlarni esa bosh ma’murlar boshqaradi. Okruglar quyidagi birliklarga bo‘linadi: payamlar va bomalar.
Mamlakatda 3 ta tarixiy mintaqa ajratiladi: Bahr al-G‘azol (shimoli-g‘arbiy provinsiyalar), Katta Yuqori Nil (shimoli-sharqiy provinsiyalar) va Ekvatoriya (janubiy provinsiyalar).
Maqomi bahsli hududlar
- Abey hududi Varrabdagi Janubiy Kordofandajoylashgan bo‘lib, Sudan nazoratida. Nayvasha kelishuviga ko‘ra, hudud maqomi referendum orqali aniqlanishi kerak.
- Ilemi uchburchagi — Sharqiy Ekvatoriyadajoylashgan bo‘lib, Keniyanazoratida. Mustamlakachilik davri hujjatlari bir-biriga zid bo‘lgani sababli maqomi noaniq.
- Kafiya-Kingi hududi — Janubiy Darfurhududida joylashgan bo‘lib, Sudan nazoratida. Bu hudud 1956-yilda Bahr al-G‘azol tarkibida bo‘lgan, 1960-yilda esa Darfurga o‘tkazilgan. Sudan hukumati 9-iyul 2011-yildan boshlab Janubiy Sudan Respublikasini 1-yanvar 1956-yildagi chegaralarida tan olgan. Biroq Nayvasha kelishuviga ko‘ra, gap o‘sha davrdagi ma’muriy chegara emas, balki Sudan 1-yanvar 1956-yilda mustaqillikka erishgan paytda Shimol va Janub o‘rtasida mavjud bo‘lgan ajratuvchi chiziq haqida ketadi. Xususan, bu chiziq kamida bir joyda (Abey hududida) 1956-yilda mavjud provinsiyalar chegarasi bilan mos kelmagani ma’lum. G‘arbiy qismdagi qaysi ma’muriy chegara (1956 yoki 1960-yildagi) ajratuvchi chiziqqa mos kelishi noma’lum. Shu bois har bir davlat o‘zi ma’qul deb bilgan chegarani tan oladi (taqqoslang: Halayib uchburchagi). AQSH 1956-yilgi chegarani tan oladi ( Markaziy razvedka boshqarmasi xaritalarida bahsli hudud Janubiy Sudan tarkibi sifatida ko‘rsatilgan). Rossiya mamlakat bo‘lingan vaqtdagi provinsiyalar chegarasini (ya’ni 1960-yildagi ma’muriy chegaraga mos chiziqni) tan oladi va uni umuman olganda 1956-yilgi ajratuvchi chiziqqa mos deb hisoblaydi. Shu bilan birga, Rossiya Tashqi ishlar vazirligi va Rosreestr ushbu hududda 1956-yilgi ajratuvchi chiziq aynan qayerdan o‘tganiga oid ma’lumotga ega emas va muzokaralar tugaguniga qadar hozirgi chegarani vaqtinchalik deb hisoblaydi.
Tarixi
Mustaqillikkacha bo‘lgan davr
Yevropa mamlakatlari Afrikani mustamlaka qilayotgan davrda Janubiy Sudanda hozirgi ma’nodagi davlat tuzilmalari mavjud emas edi.
Arablar ham ko‘p asrlik tarixi davomida bu mintaqani o‘z tarkibiga qo‘sha olmagan. 1820–1821-yillarda Usmonli Portasiga qaram bo‘lgan Misr hukmdori Muhammad Ali mintaqani faol mustamlaka qila boshlagach, ma’lum siljish yuz bergan.
Tarixda mavjud bo‘lgan Angliya-Misr Sudani (1898–1955-yillar) davrida Buyuk Britaniya Janubiy Sudanda islom va arab ta’sirini cheklashga harakat qilgan: Sudan shimoli va janubi uchun alohida boshqaruv joriy etilgan, 1922-yilda esa bu ikki mintaqa orasida sudanliklarning harakatlanishi uchun viza talab qiluvchi hujjat ham chiqarilgan. Ayni paytda Janubiy Sudanda nasroniylashtirish siyosati olib borilgan. 1956-yilda poytaxti Xartumbo‘lgan yagona Sudan davlati tashkil etilgani e’lon qilingan. Mamlakat boshqaruvida esa Janubni arablashtirish va islomlashtirishga intilgan shimollik siyosatchilar ustunlik qilgan.
1972-yilda Addis-Abeba kelishuvi imzolanishi 17 yillik Birinchi fuqarolar urushi (1955–1972) — arablar yashaydigan Shimol va qora tanlilar yashaydigan Janub o‘rtasidagi to‘qnashuvni — to‘xtatdi hamda Janubga ma’lum darajada ichki muxtoriyat berdi.
Taxminan o‘n yillik osoyishtalikdan so‘ng harbiy to‘ntarish orqali 1969-yilda hokimiyatni egallagan Ja’far Nimeyri yana islomlashtirishsiyosatini boshladi. Mamlakat jinoyat qonunchiligiga islom huquqida nazarda tutilgan quyidagi jazolar kiritildi: toshbo‘ron qilish, omma oldida qamchilash va qo‘llarni chopib tashlash; shundan so‘ng qurolli kurashni qayta boshlagan tashkilot — Sudan xalq ozodlik armiyasi.
AQSH baholashlariga ko‘ra, Sudan janubida qurolli mojaro qayta boshlanganidan keyingi yigirma yil davomida hukumat qo‘shinlari qariyb 2 mln tinch aholini o‘ldirgan. Vaqti-vaqti bilan kuzatilgan qurg‘oqchilik, ocharchilik, yoqilg‘i tanqisligi, qurolli qarama-qarshilikning kengayishi va inson huquqlarining buzilishi oqibatida 4 mln dan ortiq janublik o‘z uyini tark etib, shaharlarga yoki quyidagi mamlakatlarga qochishga majbur bo‘lgan: Efiopiya, Keniya, Uganda va Markaziy Afrika Respublikasi, shuningdek Misr va Isroil. Janubiy sudanlik qochqinlar yerga ishlov berish yoki boshqa yo‘l bilan tirikchilik qilish imkoniyatidan mahrum, to‘yib ovqatlanmaslik va noto‘g‘ri oziqlanishdan aziyat chekadi, ta’lim va tibbiy yordamdan foydalana olmaydi. Ko‘p yillik urush gumanitar falokatga sabab bo‘lgan.
2003–2004-yillardagi isyonchilar va hukumat o‘rtasidagi muzokaralar 22 yil davom etgan ikkinchi fuqarolar urushini rasman tugatgan, biroq keyinchalik ham ayrim janubiy hududlarda qurolli to‘qnashuvlar yuz bergan. 9-yanvar 2005-yilda Keniyada Nayvasha kelishuviimzolanib, mintaqaga muxtoriyat berilgan, Janub yetakchisi Jon Garang esa Sudan vitse-prezidenti bo‘lgan. Janubiy Sudan 6 yillik muxtoriyatdan so‘ng mustaqillik bo‘yicha referendum o‘tkazish huquqini oldi. Kelishuvga ko‘ra, bu davrda neft qazib olish daromadlari markaziy hukumat va janubiy muxtoriyat rahbariyati o‘rtasida teng taqsimlanishi kerak edi. Bu keskin vaziyatni biroz yumshatdi. Ammo 30-iyul 2005-yilda Garang vertolyot halokatida vafot etdi va vaziyat yana keskinlashdi. Mojaroni yumshatish maqsadida 2007-yil sentabrda Janubiy Sudanga tashrif buyurgan shaxs — BMT Bosh kotibi Pan Gi Mun.
Xalqaro hamjamiyat mojaro hududiga tinchlikparvar va gumanitar kuchlarni kiritdi. 6 yil mobaynida janubiy hokimiyatlar vazirliklar, jumladan qurolli kuchlar va huquqni muhofaza qilish organlari bo‘lgan amaldagi Janubiy Sudan hukumati orqali o‘z hududini yetarlicha to‘liq va samarali nazorat qila oldi. Barcha baholashlarga ko‘ra, arab bo‘lmagan mintaqaning mustaqil yashash salohiyati va istagi shubha tug‘dirmagan. 2010-yil iyunda AQSH referendum ijobiy yakunlansa, yangi davlat tashkil topishini olqishlashini bildirdi. Referendum arafasida, 4-yanvar 2011-yilda Sudan prezidenti Umar al-Bashir Janubiy Sudan poytaxti Jubaga tashrifi davomida umumxalq ovoz berishining har qanday natijasini tan olishga va agar janubliklar mustaqillikni qo‘llab-quvvatlasa, yangi davlat tashkil etilishi munosabati bilan o‘tkaziladigan rasmiy tantanalarda ham qatnashishga tayyorligini bildirdi. Bundan tashqari, u ikki davlat o‘rtasida erkin harakatlanishni ta’minlashga, janubliklarga xavfsiz va barqaror davlat qurishda yordam berishga, shuningdek Janub mustaqillikka erishsa, Yevropa Ittifoqigao‘xshash teng huquqli ikki davlat ittifoqini tuzishga va’da berdi. Referendumning ijobiy natijasi ortidan yangi davlat 9-iyul 2011-yilda e’lon qilindi.
2011-yilgi referendum

9–15-yanvar 2011-yilda Janubiy Sudanda Sudandan mustaqil bo‘lish masalasi yuzasidan referendum o‘tkazildi. Bundan tashqari, Abey shahri atrofidagi hududlarning Janubiy Sudan tarkibiga kirishi bo‘yicha ham referendum o‘tkazilishi kerak edi, ammo u qoldirildi.
22-dekabr 2009-yilda Sudan parlamenti 2011-yilgi referendum qoidalarini belgilovchi qonunni ma’qulladi. 27-may 2010-yilda Sudan prezidenti Umar al-Bashir Janubiy Sudanning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi bo‘yicha referendumni belgilangan muddatda — 2011-yil yanvarda o‘tkazishga va’da berdi. Referendumga tayyorgarlikda BMT Taraqqiyot dasturi va boshqa xalqaro tashkilotlar xodimlari faol qatnashib, jumladan moliyaviy yordam ko‘rsatdi.
Referendumning rasmiy natijalari 7-fevralda e’lon qilindi. Unga ko‘ra, haqiqiy deb topilgan byulletenlarning 98,83% ida Janubiy Sudanning ajralib chiqishi yoqlangan. Yangi davlat 9-iyul 2011-yilda rasman e’lon qilindi; shu sanagacha Sudan yagona davlat sifatida mavjud bo‘lib turdi.
Mustaqillik davri

Xalqaro e’tirofdan oldinroq, 2011-yil may oyida Janubiy Sudan va Sudan o‘rtasida avgustgacha davom etgan qurolli mojaro boshlandi — Janubiy Kordofanning bahsli hududida.
2011-yil yozida milliy pul birligi — Janubiy Sudan funti.
2012-yil mart–aprel oylarida qurolli mojaro Janubiy Sudan bilan Sudan o‘rtasida Hegligda yuz berdi.
18-aprel 2012-yilda Janubiy Sudan Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon bankiga a’zo bo‘ldi.
Yangi poytaxt — Ramselshahrini, shuningdek yana bir necha yangi shaharni qurish va mavjud ayrim shaharlarni tubdan qayta qurish rejalashtirilgan.
Fuqarolar urushlaridan kamida 7 ta qurolli guruhni meros qilib olgan va bir nechta etnik guruh yashaydigan mamlakatda to‘qnashuvlar hamda qo‘zg‘olonlar davom etmoqda.
2013-yil dekabrda Janubiy Sudanda yangi keng ko‘lamli qurolli mojaro boshlanib, u fuqarolar urushiga aylandi.
2014-yil aprelda Sharqiy Afrika hamjamiyati sammitida Janubiy Sudanni integratsiya birlashmasiga oltinchi a’zo sifatida rasman qabul qilish masalasi ko‘rilishi kerak edi. Biroq mamlakatning o‘zi ichki sabablar (davom etayotgan fuqarolar urushi) tufayli bu masalani keyinga qoldirishni so‘radi. 2016-yil martda Janubiy Sudan nihoyat hamjamiyatga qabul qilindi.
3-mart 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi 2206 (2015)-rezolyutsiyani qabul qilib, davom etayotgan shafqatsiz fuqarolar urushi sababli Janubiy Sudanga nisbatan BMT sanksiyalarini joriy qildi. Xususan, Janubiy Sudanning ayrim mansabdor shaxslariga BMTga a’zo boshqa mamlakatlarga safar qilish taqiqlandi, 2206 (2015)-rezolyutsiya bilan tuzilgan qo‘mita sanksiyalar ro‘yxatiga kiritgan shaxs va tashkilotlarning aktivlari muzlatildi.
Mamlakatda 2017-yilda ommaviy ocharchilik yuz berdi.
2020-yilda yakunlangan urushnatijasida ikki asosiy xalq vakillaridan iborat koalitsion hukumat tuzildi. Davlatning ma’muriy tuzilishi ham o‘zgartirilib, uchta ma’muriy hudud qo‘shilgan holda 10 ta shtat tizimi qayta tiklandi.
22-dekabr 2026-yilda Janubiy Sudanda mustaqillikdan keyingi ilk umumxalq saylovlari o‘tkazilishi kerak.
Aholisi

Turli manbalarga ko‘ra, Janubiy Sudan aholisi 7,5 mln dan 13 mln kishigacha. 2008-yilda Sudan bo‘yicha o‘tkazilgan aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, Janub aholisi 8 260 490 kishini tashkil etgan. Ammo Janubiy Sudan hokimiyati bu natijalarni tan olmaydi, chunki Xartum dagi markaziy statistika byurosi ularga mintaqa bo‘yicha dastlabki ma’lumotlarni mustaqil qayta ishlash va baholash uchun bermagan.


Janubiy Sudan aholisining aksariyati negroid irqigamansub. Aholining asosiy qismini nilot xalqlarivakillari tashkil etadi. Ular orasida eng ko‘p sonlilari dinka, nuer, azande, bari va shilluk.
Til
Mamlakatning rasmiy tili — ingliz tili. Janubiy Sudan aholisining aksariyati ko‘plab nilot, adamava-ubangi, markaziy sudan va boshqa til hamda lahjalardan birida gaplashadi. Ularning eng yirigi — dinka tiliMillatlararo muloqotda quyidagi arab tili variantlari: sudan lahjasi shimolda, Janubiy Sudan pijini esa mamlakat janubida qo‘llanadi.
Din
Janubiy Sudan aholisining aksariyati nasroniylikyoki Afrikaning an’anaviy animistik dinlariga e’tiqod qiladi. Sudandagi Afrika ichki cherkovi (ingl. Africa Inland Church Sudan) — Janubiy Sudanda faoliyat yurituvchi nasroniy konfessiyasidir.
Mamlakatda kichik musulmonlar jamoasi ham mavjud.
Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, Afrika an’anaviy dinlari va nasroniylik izdoshlarining nisbiy ulushi turlicha ko‘rsatilgan. 2019-yilgi tadqiqot protestantlar Janubiy Sudanda katoliklarga qaraganda ko‘proq ekanini aniqlagan.
Qurolli kuchlar
Janubiy Sudan qurolli kuchlarining shakllanishi amalda 2007-yildan boshlanadi. O‘shanda Sudan xalq ozodlik armiyasi ishlari bo‘yicha vazir Dominik Dim Deng quruqlik, havo va daryo kuchlari zarurligini ta’kidlagan. Janubiy Sudanda armiyadan tashqari yirik politsiya tizimi ham mavjud.
Tashqi siyosati
Bir qator davlatlar Janubiy Sudan mustaqilligini 9-iyul 2011-yildan ancha oldin tan olish niyatida ekanini e’lon qilgan. Sudan hukumati referendum natijalarini olqishlab, davlat ikkiga bo‘lingach, Jubada elchixona ochishni rejalashtirganini bildirgan. Chad va dastlab Eritreyadan boshqa qo‘shni davlatlar ham mintaqa mustaqilligini olqishlagan. Dastlabki kunlardayoq o‘nlab mamlakat Janubiy Sudanni tan olgan. Rossiya ham 22-avgust 2011-yilda Janubiy Sudan bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatgan.
Buyuk Britaniya va boshqa bir qator davlatlar Janubiy Sudanda elchixona ochishni rejalashtirayotganini e’lon qilgan.
Hududiy va iqtisodiy nizolar mavjud bo‘lgani sababli o‘ta keskin, hatto qurolli to‘qnashuvlargacha boradigan Sudan bilan munosabatlarsaqlanib qolmoqda. Janubiy Sudan va Sudan o‘rtasida qurolli mojarolar yuz bergan: 2011-yil may–avgustda Janubiy Kordofanning bahsli hududida va 2012-yil mart–aprelda Hegligda.
Afrikada yadro sinovlarini taqiqlash haqidagi Pelindaba shartnomasini imzolamagan yagona Afrika davlatidir.
Iqtisodiyoti



Neft — mamlakatning asosiy qimmatli resursi bo‘lib, butun iqtisodiyot unga tayanadi. 2013-yilda neft qazib olish hajmi 4,9 mln tonnani (sutkasiga 99 ming barrelni) tashkil etgan. Biroq Shimoliy Sudan neft eksport qilinadigan quvurlarni nazorat qiladi; shu sababli neftdan tushadigan daromadni taqsimlash borasida tomonlarning qarashlari turlicha. Janubiy Sudan investitsiyalar vaziri, general-polkovnik Oyay Deng Ajak neftga boy hudud masalasini xalqaro miqyosda hal qilish zarurligini bir necha bor ta’kidlagan. Bu hudud — Abey.
Iqtisodiy jihatdan Janubiy Sudan Xitoyga kuchli bog‘liq. Xitoy tomoni bu mamlakatda neft qazib olishga sarmoya kiritish bilan birga uning iqtisodiyotiga kredit ham ajratadi. Xitoy Janubiy Sudanning asosiy savdo hamkori hamdir. 2017-yilda Xitoy Janubiy Sudanga $2,34 mlrd qiymatidagi tovarlarni yetkazib bergan, undan asosan neft va oltinni $611 mln qiymatida sotib olgan.
Neft sektori (qazib olish, qayta ishlash va boshqalar) YaIMning qariyb 60% ini, xizmatlar sohasi — 22% ini, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi hamda baliqchilik — 15% ini, sanoatning boshqa tarmoqlari va qurilish esa 3% ini tashkil etadi.
Qishloq xo‘jaligi yerlari maydoni qariyb 28,5 mln ga (2014), shu jumladan yaylovlar qariyb 25,8 mln ga. Donli ekinlar (shu jumladan jo‘xori (sorgo)), mevalar, sabzavotlar, kunjut, yeryong‘oq, maniok va boshqalar yetishtiriladi. Chorva va parrandalar soni (million bosh): qo‘ylar — qariyb 16,8, parrandalar — 15, echkilar — qariyb 13,6, qoramollar — 11,8 dan ortiq. Baliq ovlash hajmi 37 ming tonna (2014).
Sog‘liqni saqlash
Janubiy Sudanda sog‘liqni saqlash tizimi sust rivojlangan. Bu holat mamlakatdagi savodxonlik darajasining umuman pastligi va infratuzilmaning zaifligi bilan birga kasalliklarga qarshi kurashishni ancha qiyinlashtiradi.
Janubiy Sudanda bezgak (malariya) va vabo (xolera)keng tarqalgan. Xalqaro yordamga qaramay, ko‘plab aholi malakali tibbiy xizmatdan foydalana olmaydi. Bu holat 2010-yilda quyidagi kasallikning avj olishiga sabab bo‘lgan: qora isitma.
Janubiy Sudan dunyoda OIV-infeksiyasi tarqalishi eng yuqori bo‘lgan davlatlardan biridir, biroq mamlakat bo‘yicha aniq ma’lumot yo‘q. Bosh Assambleya (BMT) ning 2008-yildagi maxsus sessiyasi hisobotlariga ko‘ra, mamlakatdagi kattalarning 3,1% i OIV bilan kasallangan. Bu ko‘rsatkich qo‘shni Sudandagidan deyarli ikki baravar yuqori.
Janubiy Sudanda bir qator kam uchraydigan kasalliklarqayd etilgan bo‘lib, ular mamlakat tashqarisida boshqa joyda uchramaydi. Masalan, mamlakat janubida kelib chiqishi noma’lum, bosh chayqash sindromideb ataladigan noyob kasallik kuzatiladi. U nisbatan kichik hududda tarqalgan va asosan 5–15 yoshli bolalarni zararlaydi. 2011-yil holatiga ko‘ra, bemorlar soni bir necha ming kishini tashkil etgan. Kasallikning sabablari ham, davolash usullari ham hozircha noma’lum.
Vabo epidemiyasi
2014-yil aprel oxirida Janubiy Sudanda o‘tkir ich ketish bilan kechadigan (diareya) kasallik avj olgani qayd etildi. 6-mayda laboratoriya tekshiruvi orqali vabotasdiqlandi. 19-mayga kelib Janubiy Sudan poytaxti Jubada 9 kishi vafot etgan, 138 kishi kasallangan edi. UNICEF kasallik tez tarqalayotgani haqida xabar berdi. Oldinroq Jubadaaniqlangan holatlardan tashqari, yana ikki provinsiyada — Yuqori Nil va Jongleydaham kasallanish holatlari qayd etildi. Taxminan 1 mln kishi etnik mojaro sababli uyini tark etgani va yomg‘irli mavsum boshlangani vaziyatni yanada og‘irlashtirdi. Qochqinlar lagerlari haddan tashqari gavjum edi. Masalan, shimoldagi Bentiushahrida 2014-yil aprel oyida o‘n minglab qochqinlar yashayotganiga qaramay, bir kishiga kuniga atigi 1 litr suv to‘g‘ri kelgan, bitta hojatxonadan esa 350 kishi foydalangan.
Madaniyati

Ta’lim
Janubiy Sudanda Sudan katolik universiteti, Juba universiteti va Yuqori Nil universitetijoylashgan. Mamlakatda dunyodagi eng past Inson taraqqiyoti indeksi qayd etilgan. Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, aholining 80% i o‘qish va yozishni bilmaydi. Janubiy Sudan Konstitutsiyasiga muvofiq, boshlang‘ich ta’lim bepul. Boshlang‘ich ta’lim 8 yil, undan keyingi o‘rta ta’lim 3 yil, universitetda o‘qish esa 4 yil davom etadi.
Havolalar
- Janubiy Sudanning AQSHdagi elchixonasi sayti (ingl.) (havola ishlamaydi — tarixi).
- Janubiy Sudan — arab dunyosidan ajralib chiqishga qaror qilgan Qora Afrika. Arxiv sanasi: 26-dekabr 2011-yil.
- Janubiy Sudan haqidagi rus tilidagi manba. Murojaat sanasi: 30-aprel 2016-yil. Asl nusxadan 4-mart 2016-yilda arxivlangan.
- Janubiy Sudandan fotoreportaj (2013). Arxiv sanasi: 22-mart 2013-yil.
- Gusterin P. Sudanlararo mojaro va xorijiy mamlakatlar manfaatlari. Asl nusxadan 21-iyul 2017-yilda arxivlangan.