| Amur | |
|---|---|
| xitoycha 黑龙江 | |
| Amur daryosidagi orollar — Oborskiy (surat markazida) va Voronejskiy (orqa planda) | |
| Umumiy xususiyatlari | |
| Uzunligi | 2824 km |
| Havzasi | 1 856 000 km² |
| Suv sarfi | 12 800 m3/s (quyilish joyi) |
| Daryo oqimi | |
| Boshlanish joyi | quyidagi daryolarning qo‘shilishi: Argun va Shilka |
| • Koordinatalari | 53°20′00″ sh. k. 121°28′53″ sh. u.NGYaO |
| Quyilish joyi | Amur limani |
| • Joylashuvi | shahar Nikolayevsk-na-Amure |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 52°59′28″ sh. k. 141°02′48″ sh. u.NGYaO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Oxota dengizi |
|
|
|
| Xitoy | Xeylunszyan |
| Rossiya | Zabaykalye o‘lkasi, Amur viloyati, Yahudiy avtonom viloyati, Xabarovsk o‘lkasi |
| Mamlakatlar | |
| Tumanlar | Mogochinskiy tumani, Skovorodinskiy tumani |
| Kodi dagi Davlat suv reyestri | 20030300112118100000012 |
Amur (xitoycha an’anaviy yozuvda 黑龍江, soddalashtirilgan yozuvda 黑龙江, pinyin Hēilóng-jiāng, Palladiy transkripsiyasida Xeylunszyan) — Uzoq Sharq dagi Sharqiy Osiyohududidan oqib o‘tuvchi daryo. U Rossiya hududi va uning Xitoy Xalq Respublikasibilan chegarasi bo‘ylab oqadi. Uzunligi — 2824 km (Shilka va Argun daryolari qo‘shilgan joydan), havzasining maydoni — 1 856 ming km². Daryo Amur limani va Saxalin qo‘ltig‘i orqali Oxota dengizi yoki Yapon dengiziga quyiladi. Yillik suv oqimi hajmi 403,66 km3.
Etimologiyasi
Daryo nomi tungus-manjur tillari uchun umumiy bo‘lgan amar, damur — «katta daryo» o‘zagidan kelib chiqqan. Xitoyliklar Amurni dastlab «Xeyxe» (xitoycha 黑河) — «qora daryo», keyinchalik esa «Xeylunszyan» — (xitoycha 黑龙江) — «Qora ajdar daryosi» deb atagan. Rivoyatga ko‘ra, qadim zamonlarda daryoda yashagan, ezgulik timsoli bo‘lgan qora ajdar daryodagi qayiqlarni cho‘ktirib, odamlarga baliq ovlashga xalaqit beradigan va umuman barcha tirik mavjudotlarga hujum qiladigan yovuz oq ajdarni yenggan. G‘olib ajdar Amur va Yahudiy avtonom viloyatlarichegarasidagi Xingan tor daralari yaqinida, daryo tubida yashab qolgan. Shundan buyon bu daryo Qora Ajdardaryosi deb ataladi. Qora ajdarning «dumi» Mo‘g‘uliston va Dauriyadashtlarida joylashgan, «tanasi» esa Rossiyaning to‘rtta mintaqasi va Xitoyning bir provinsiyasi bo‘ylab cho‘zilgan. Uning ikkita chap «panjasi» Stanovoy tizmasigacha yetib boradi. Bu tizmadan Amurning Zeya va Bureyairmoqlari boshlanadi. Ikkita o‘ng «panjasi» esa Sungari va Ussuri irmoqlari bo‘lib, Xitoy va Primoryeda joylashgan. Ajdarning «boshi» Oxota dengiziga borib taqaladi, u Tatar bo‘g‘ozisuvini «ichadi». Qora ajdarning «dumi»dan «boshi»gacha bo‘lgan «tanasi» uzunligi 4500 km dan ortiq, egallagan maydoni (Amur havzasi) esa 1,8 mln km².

Mo‘g‘ul xalqlarida Amurni «Xara Muren» (buryatcha Хара Мүрэн, mo‘g‘ulcha Хар Мөрөн), manjur tilida esa «saxalyan ula» (manjurcha ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨ
ᡠᠯᠠ) deb atashadi. Ikkala nom ham «Qora daryo» deb tarjima qilinadi. Orolning hozirgi Saxalinnomi ikkinchi atamadan kelib chiqqan. Amur daryosining o‘zi Shilka — «tor vodiy» (evenk tilida ) va Argun — mo‘g‘ulchadan tarjimada «keng» (ergun) daryolari qo‘shilishidan boshlanadi. Nanay tilidagi nomi — «Maӈbo», «Dāi Maӈgbo», «Dai Maӈbo» (ya’ni nanay tilida — «daryo», «katta daryo»).
Geografik joylashuvi

Amur daryosi havzasi mo‘tadil iqlimli Sharqiy Osiyoda joylashgan. Amur havzasida to‘rtta tabiiy-geografik zonauchraydi: o‘rmon zonasi (ignabargli va keng bargli aralash o‘rmonlar, o‘rta va janubiy tayga), o‘rmon-dasht, dasht va chala cho‘l (shimoliy chala cho‘llar va quruq dashtlar kichik zonalari bilan). Yillik yog‘in miqdori havza manbalarining eng qurg‘oqchil janubi-g‘arbiy qismida 250—300 millimetrdan janubi-sharqda 750 millimetrgacha o‘zgaradi, xususan, Sixote-Alin tizmasida.
Amur quyidagi daryolarning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi: Shilka va Argun daryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi (daryoning boshlanish nuqtasi sifatida Bezumniy orolining sharqiy chekkasi qabul qilingan).
Daryoning uzunligi — 2824 kilometr; u Shilka va Argun daryolari qo‘shilishidan Amur limanigacha davom etadi. Amurning quyilish joyi sifatida Amur limaniga chiqishdagi Ozerpax va Pronge burunlari orasidagi kesim qabul qilingan. Onon — Shilka — Amur daryo tizimining uzunligi 4279 km. Xaylar — Argun boshlanishidan Amur quyilish joyigacha 4049 kilometr. Kerulendaryosi boshlanishidan Argun orqali Amur quyilish joyigacha 5052 km bo‘lib, bu Amurga dunyo miqyosida uzunligi bo‘yicha 8- yoki 9-o‘rinni egallash imkonini beradi. U dunyodagi eng uzun daryolar.
sirasiga kiradi. Amur daryosi havzasi uchta davlat hududida — Rossiya (maydonning yarmidan ko‘pi), Xitoy (taxminan 45 %) va Mo‘g‘uliston (2 %) hududida joylashgan. Davlatlar chegaralari, jumladan, 2005-yilda va 2008-yilda aniqlashtirilgan. Daryo havzasining Rossiyadagi qismi, o‘z navbatida, ikkita teng bo‘lmagan hududga ajratiladi: Shilka va Argundaryolari havzalarining tegishli qismlarini qamrab oluvchi Sibir qismi hamda Amur vodiysining deyarli hammasini — Yuqori va O‘rta Amurning chap qirg‘og‘i va butun Quyi Amurni, ularga tegishli irmoqlar havzalari bilan birga qamrab oluvchi Uzoq Sharq qismi. Ba’zan Amur tizimiga Dalaynor ko‘li va uning irmoqlari ham kiritiladi (suv yig‘ilish maydoni 1856 ming km² degan ko‘rsatkich ularni hisobga olmaydi).
Rossiyaning suzish yo‘riqnomasi ga ko‘ra, Amur quyidagicha bo‘linadi: Yuqori Amur — Blagoveshchenskkacha; O‘rta Amur — Blagoveshchenskdan Xabarovsk kacha; Quyi Amur — Xabarovskdan quyida.
Daryo gidrologiyasi

Havza maydoni bo‘yicha (1856 ming km²) Amur Rossiya daryolari orasida ( Yenisey, Ob va Lenadan keyin) to‘rtinchi, dunyo daryolari orasida o‘ninchi o‘rinda turadi. O‘rtacha yillik suv sarfi Komsomolsk-na-Amure 9819 m3/s, quyilish joyida esa 11 400 m3/s ni tashkil qiladi.
Vodiy xususiyatlariga ko‘ra, daryo uch asosiy qismga bo‘linadi: Yuqori Amur (Zeya daryosi quyilishigacha; 883 kilometr), oqim tezligi — 5,3 km/soat; O‘rta Amur (Zeya quyilishidan Ussuri quyilishigacha, shu joyni ham qo‘shganda; 975 kilometr), oqim tezligi — 5,5 km/soat; Quyi Amur (Ussuri quyilishidan Nikolayevsk-na-Amuregacha; 966 kilometr), oqim tezligi — 4,2 km/soat. Amur gidrologik rejimining eng muhim xususiyati — suv sathining katta tebranishlari. Bunga deyarli faqat yozgi-kuzgi musson yomg‘irlari sabab bo‘ladi; ular yillik oqimning 75 % gacha qismini tashkil etadi. Daryo o‘zanidagi suv sathi eng past suv sathi ga nisbatan Yuqori va O‘rta Amurda 10—15 metr, Quyi Amurda esa 6—8 metrgacha o‘zgaradi. Eng kuchli jala paytida O‘rta va Quyi Amurda toshqinlar eni 10—25 kilometrgacha yetishi va 70 kungacha davom etishi mumkin. Asosiy irmoqlarda gidrotexnik inshootlar qurilgach, jumladan, Zeya, Bureya va Sungarida yozgi-kuzgi toshqinlar nisbatan kamaydi; daryoning quyi oqimida suv sathi 3—6 m oralig‘ida o‘zgaradigan bo‘ldi.
Ixtiofauna
Baliq faunasi xilma-xilligi bo‘yicha Amur Rossiya daryolariorasida tengsizdir. Bu yerda 108 ta (so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra ~139 ta) baliq turi va kenja turi uchraydi (qarang: Amur baliqlari ro‘yxati); ular beshta faunistik ixtiokompleksga mansub. Ulardan atigi 36 turi sanoat ahamiyatiga ega. Taqqoslash uchun, Sirdaryo da 42 tur, Lena — 46, Ob — 47, Yenisey — 63, Volga da esa 77 tur baliq uchraydi. Boreal tekislik, tog‘oldi va Arktika chuchuk suv komplekslariga xos turlar bilan birga Amurda «xitoy» kompleksining (auxa, oq va qora amur baliqlari, do‘ngpeshona baliq, verxoglyad va boshqalar) hamda «hind» kompleksining (ilonbosh baliq, kosatka-skripun, kosatka-plet, rotan) vakillari ham keng tarqalgan. Bu yerda bakra baliqlar oilasining eng yirik vakillaridan biri — kalugayashaydi; u 4—5 m uzunlikka yetadi. Shuningdek, Amur va Saxalin bakra baliqlari uchraydi. Amur Yevrosiyodagi losossimon baliqlarga eng boy daryolardan biri bo‘lib, bu yerda 9 turdagi losossimon baliqlar uvildiriq tashlaydi.
Endemik turlar Amur havzasida: kaluga, sariqyonoq baliq, auxa (Xitoy olabug‘asi), Amur sig balig‘i, kosatka-skripun va ilonbosh baliq.
Irmoqlari

Asosiy irmoqlari: Zeya, Bureya, Sungari, Ussuri, Anyuy, Argun.
Munozara: Amurmi yoki Zeyami?
Zeya Amurning irmog‘i emas, aksincha, Amur Zeyaning irmog‘i degan fikr mavjud. Kosmosdan olingan tasvirlarda daryolar qo‘shiladigan joyda Zeya Amurdan kengroq va sersuvroq ekani yaqqol ko‘rinadi. Bundan tashqari, geologik jihatdan janubdan shimolga qaralganda, aynan Zeya vodiysi Amur vodiysining davomi hisoblanadi.
Shunga qaramay, daryo quyilish joyidan eng uzoqdagi manbaga an’anaviy yo‘l bilan, ya’ni Amur, Argun va undan keyingi daryolar orqali borish mumkin. Daryolarning sersuvligi va kengligi har doim ham hal qiluvchi mezon bo‘lavermaydi. Masalan, Kama ning Volgaga quyilishini keltirish mumkin.
Aholi punktlari
Shaharlar: Amursk, Blagoveshchensk, Xabarovsk, Komsomolsk-na-Amure, Nikolayevsk-na-Amure (Rossiya), Xeyxe (Xitoy).
- Blagoveshchensk
- Xabarovsk
Kema qatnovi
Rossiyada Amur bo‘ylab kema qatnovi 1854-yilda boshlangan. Amur butun uzunligi bo‘ylab kemalar qatnashi uchun yaroqli: Pokrovka daryolar qo‘shilishidan 4 km pastda joylashgan ( Shilka va Argundaryolarining qo‘shilish joyi). Pokrovka yaqinida daryoning kafolatlangan kengligi 300 metr, chuqurligi 1,3 m. U yerdan kemalar Amur limanigacha qatnay oladi.
Rossiyada yuk va yo‘lovchi tashishni Amur daryo kemachilik korxonasiamalga oshiradi. «Meteor» teploxodlari Xabarovsk—Komsomolsk-na-Amure—Nikolayevsk-na-Amureyo‘nalishida qatnaydi. SSSR parchalanishi gacha sovet va xorijlik sayyohlar sayohatlarini teploxodida «GDRning 30 yilligi» hamda Amurdagi yettita yo‘lovchi teploxodida (ular 860-loyihaga mansub: «Yerofey Xabarov», «Semyon Dejnyov», «Mikluxo-Maklay», «G. I. Nevelskoy», «V. Poyarkov», «Prjevalskiy», «Georgiy Sedov») sayohat qilgan. 2010-yillarda daryo turizmi yo‘q edi. Xabarovsk va Xitoyning Fuyuan shahri o‘rtasida «Polesye» teploxodlari qatnaydi; ular, asosan,chelnok savdogarlarnitashiydi. Xabarovsk tumanida shahar atrofiga yo‘lovchi tashish uchun «OM», «Moskva», «Moskvich» va «Zarya».
Amur chegara daryosi sifatida


Yuqori va O‘rta Amurning butun qismi Pokrovka (Zabaykalye o‘lkasi)dan Vladimirovka (Yahudiy avtonom viloyati)gacha cho‘ziladi. Chegara zonasi Xabarovskdan 29 km yuqorida boshlanadi. Amur bo‘ylab Rossiya–Xitoy chegarasio‘tadi va chegara zonasitartibi amal qiladi. Chegara hududida Rossiya Federatsiyasi Federal xavfsizlik xizmatining Chegara xizmatiberadigan ruxsatnomasiz begona shaxslarning bo‘lishi taqiqlanadi.
XX asr o‘rtalarida Amur daryosining tabiiy ravishda yangi o‘zanga o‘tish jarayoni boshlandi. Bu jarayon XXI asr boshida Xitoy tomonining harakatlari tufayli keskin tezlashdi. Olimlarning fikricha, o‘zanning siljishi Rossiyaning bir necha aholi punktini yuvib ketishi hamda Xabarovsk ko‘prigi tayanchlarini buzishi mumkin.
So‘nggi o‘n-o‘n besh yil ichida Xitoy qirg‘og‘ida ko‘p kilometrli beton dambalar qurilib, qirg‘oqni mustahkamlash bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar bajarildi. Bu Rossiyaning pastqam chap qirg‘og‘ida yemirilishni kuchaytirmoqda. 2013-yil yozidagi daryo toshqini Rossiya tomonining qirg‘oqni mustahkamlash ishlariga yetarli e’tibor bermaganini yaqqol ko‘rsatdi.
Amur Xabarovskyaqinida tez sayozlashmoqda. Qarama-qarshi qirg‘oqdagi Beshyenaya va Pemzenskaya tarmoqlari esa yildan-yilga kengayib, chuqurlashib bormoqda. Gidrologlar hisob-kitobiga ko‘ra, ulardan o‘tuvchi suv oqimi har yili kamida 3 % ga ortadi. 2005-yil qishidayoq Pemzenskaya tarmog‘idan Amur umumiy oqimining 51 % i o‘tgan. Bu uning hozir ikkinchi darajali tarmoq emas, asosiy o‘zanga aylanganini anglatadi.
Vladimirovka qishlog‘i yaqinida yirik gidrotexnik inshoot — Pemzenskaya tarmog‘i bo‘ylab suv oshib o‘tadigan to‘g‘on qurildi. Suv ostidagi to‘g‘on tanasiga kamida 80 ming kub metr tosh yotqizilgan. Pemzenskaya tarmog‘ini to‘sish bilan bir vaqtda Beshyenaya tarmog‘ida ham shunday to‘g‘on barpo etildi. Olimlarning hisobicha, Pemzenskaya tarmog‘i boshlanishida to‘g‘on qurilgandan so‘ng asosiy oqim aynan Beshyenaya tarmog‘i tomon yo‘naladi. Loyihachilar qumli chap qirg‘oqni tosh to‘kib mustahkamlash ham zarur deb hisoblaydi, aks holda Amur qurilayotgan gidrotexnik inshootlarni yuvib ketishi mumkin.
2005-yilda boshlangan gidrotexnik ishlar tufayli Xabarovsk yaqinida Amurning sayozlashish jarayoni biroz sekinlashdi. Biroq 2004—2005-yillarda chegara masalalari hal etilishi natijasida Xitoy Rossiyadan 350 km² dan ortiq hududni, jumladan, Tarabarov orolini va Katta Ussuriyskiy orolining uchdan bir qismini o‘z yurisdiksiyasiga oladi. Bu hududlar bilan birga avval qurilgan gidrotexnik inshootlar, xususan, Katta Ussuriyskiy va Tarabarov orollarini ajratib turuvchi Pryamoy tarmog‘idagi damba ham Xitoy tasarrufiga o‘tadi.
Yangi egalari Rossiya tomoni qurgan gidrotexnik inshootlarni buzib tashlashi, bu esa Xabarovsk yaqinida Amur o‘zanining sayozlashishi davom etishi va chap qirg‘oq yemirilishiga olib kelishi mumkinligi haqida xavotirlar mavjud.
26-avgust 2014-yilda Xitoyning Tunszyan shahar uyezdi (Xeylunszyan provinsiyasi) va Nijneleninskoye qishlog‘i (Yahudiy avtonom viloyatining Leninskiy tumani) orasida Amur daryosi ustidan transchegaraviy temiryo‘l ko‘prigi qurilishi boshlanganini bildiruvchi yodgorlik toshini qo‘yish marosimi bo‘lib o‘tdi. Ko‘prik uzunligi 2,3 kilometr (Rossiyaga tegishli qismi — 300 metr) bo‘lishi ko‘zda tutilgan.
31-may 2019-yilda chegara daryosi Amur ustidan qurilgan avtomobil ko‘prigining ikki qismini tutashtirishga bag‘ishlangan tantanali marosim quyidagi shaharlar yaqinida o‘tkazildi: Blagoveshchensk va Xeyxe.
Ekologiya
Deyarli har yili daryoda fenol, nitratlar va mikrobiologik ko‘rsatkichlar bo‘yicha ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya me’yorlaridan oshish qayd etiladi.
14-noyabr 2005-yilda Xitoydagi kimyo zavodlaridan birida yuz bergan avariya oqibatida Sungaridaryosiga katta miqdorda zaharli moddalar chiqarildi. Shundan so‘ng nitrobenzol va boshqa kimyoviy moddalar dog‘i oqim bo‘ylab Amurga qarab harakatlandi. Ifloslangan suvning Xabarovsk dagi suv olish inshootlariga kirib borishining oldini olish bahonasida xitoyliklar Kazakevichevo tarmog‘i boshida damba qurdilar. Natijada dekabrning 20-kunlarida bu hududga yetib kelgan zaharlangan suv oqimi Rossiyaning shimoliy qirg‘og‘i tomon yo‘naltirildi. 2006-yil aprelda damba qisman buzib tashlandi; uni butunlay olib tashlash rejalashtirildi.[manba 2656 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Suv toshqinlari
Rossiyaliklar Amurbo‘yini o‘zlashtira boshlagan dastlabki davrlardanoq Amur toshqinlari jiddiy qiyinchilik tug‘dirgan. Birinchi rus ko‘chmanchilarining arznomalari saqlanib qolgan: ularda 1681-yilda dalalar suv ostida qolgani sababli hosilsiz qolishgani haqida shikoyat qilingan.
1912-yilda nashr qilingan «Amur kazak qo‘shinining qisqacha tarixi» kitobida 1861-yilda yuz bergan halokatli toshqin haqida shunday deyiladi:
Kazaklar yangi joylarga endigina ko‘nikayotganlarida ularning boshiga kulfat tushdi: daryoning toshishi tufayli ekin maydonlari, pichanzorlar va qishloqlarning o‘zi suv ostida qoldi. Amurning yuqori oqimidagi stanitsalardan Vaganova, Sverbeyeva va Ushakova eng ko‘p zarar ko‘rdi; oxirgi ikkalasini yangi joyga ko‘chirishga to‘g‘ri keldi: Ushakova avvalgi o‘rnidan oqim bo‘ylab 15 verst yuqoriga, Sverbeyeva esa ikki verst yuqoriga ko‘chirildi… Bu qishloqlar qirg‘oqqa yaqin, pastqam joylarda joylashgani sababli ekilgan barcha g‘alla va pichan suvga g‘arq bo‘ldi. Mixaylo-Semyonovskaya stanitsasi yaqinida suv qirg‘oqning yetmish sajenlik qismini yuvib ketdi. Zarar juda katta bo‘ldi: kazaklarning o‘z g‘allasidan bir dona ham qolmadi. Jabrlanganlarga yangi joylarga ko‘chishga ruxsat berildi, oilalarni boqish uchun davlat omboridan bir yillik oziq-ovqat ajratildi va har bir oilaga 15 rubldan kichik pul yordami ko‘rsatildi.
—
Keyinchalik 1862, 1863, 1872, 1928, 1953, 1956, 1959 va 1984-yillarda ham toshqinlar bo‘lgan. Blagoveshchenskshahri ayniqsa ko‘p zarar ko‘rgan, chunki Zeya va Amur qo‘shiladigan joyda joylashgan bu shaharni ikkala daryo ham qayta-qayta suv bosgan.
Rossiyaning Yevropa qismidagi daryolardan farqli ravishda Amurda bahorgi toshqin birgina cho‘qqiga ega bo‘lmaydi. Bunga bahorning uzoq davom etishi, shu davrda daryolarning yuqori oqimidagi qorlarning erib ulgurishi sabab bo‘ladi. Mintaqaning gidrologik sharoitiga janubdan kelib, uzoq davom etadigan jala yog‘inlarini olib keluvchi tropik siklonlar eng katta ta’sir ko‘rsatadi.
2013-yil
2013-yil avgustida bir necha kun davom etgan kuchli yomg‘irdan so‘ng Amurda halokatli suv toshqiniyuz berdi. Amur viloyati, Yahudiy avtonom viloyati, Xabarovsk o‘lkasi da o‘nlab aholi punktlarini suv bosdi, aholi evakuatsiya qilindi, Xabarovsk, Blagoveshchensk va boshqa shaharlarning ko‘chalari zarar ko‘rdi. Chap qirg‘oq orollarining quruqlik qismlari suv ostida qoldi. Dalalardagi ekinlar nobud bo‘ldi, pichanzorlarni suv bosdi. Oldin chorva boqilgan yaylovlar suv ostida qolgani uchun uy hayvonlari ham aziyat chekdi. Ayrim yovvoyi hayvonlar tabiiy ofatdan qutulish uchun daryodan suzib o‘tdi.
26-avgust 2013-yil holatiga ko‘ra, Xabarovsk o‘lkasi, Amur viloyati va Yahudiy avtonom viloyatida jami 185 ta aholi punkti, 9,5 mingta turar joy, 13,8 mingta tomorqa, 3,8 mingta dala-hovli uchastkasi hamda 374 ta ijtimoiy obyektni suv bosdi. Bundan tashqari, 611 km avtomobil yo‘li va ekin ekilgan 566,8 ming ga qishloq xo‘jaligi yerlari suv ostida qoldi. Amur bo‘ylab yo‘lovchi tashish to‘xtatildi.
18-avgust 2013-yilda Xabarovsk yaqinidagi suv sathi 1913-yilda qayd etilgan «mutlaq maksimum»dan oshib, 6,42 metr yuqoriga ko‘tarildi ( shartli nol sathidan). 27-avgust 2013-yilda Xabarovsk vaqti bilan soat 12:00 da (Moskva vaqti bilan 5:00) suv sathi 736 sm deb qayd etildi. 4-sentabrda Amur suvi 808 sm belgigacha ko‘tarildi. 5-sentabrdan boshlab suv sathi pasayishi kuzatildi.
12-sentabr 2013-yilda Komsomolsk-na-Amure yaqinidagi suv sathi 9,1 m ga yetdi, keyingi kunlarda esa pasaya boshladi.
Hozir Komsomolsk-na-Amure yaqinida Amur suvi sathining nol belgisi Boltiq dengizi sathidan 13,38 metr balandlikdagi nuqta sifatida qabul qilingan.
23-sentabr 2013-yilda toshqin to‘lqinining cho‘qqisi Tatar bo‘g‘oziga yetib bordi va hamma joyda suv sathi pasaya boshladi.
2019-yil
2019-yilda navbatdagi yirik toshqin yuz berdi. U butun gidrologik kuzatuvlar tarixida 1896-yildan beri kuzatilgan eng yirik toshqinlardan biri bo‘ldi. 11-sentabrda Komsomolsk yaqinidagi suv sathi eng yuqori 829 sm belgiga yetib, keyin pasayishni boshladi. Xabarovsk o‘lkasida toshqin oqibatida 815 ta xususiy uy 57 ta aholi punktida, 1,6 mingdan ortiq tomorqa, yo‘llarning 115 ta qismi va 2,1 mingdan ortiq dala-hovli suv ostida qoldi. 2019-yilgi kuchli toshqinga ham xuddi 2013-yildagidek issiq va nam havo olib kelib, butun Uzoq Sharqda atmosfera frontlari hamda kuchli jalalarni yuzaga keltirgan tropik siklonlar sabab bo‘ldi.
Adabiyotlar
- G. V. Nikolskiy Amur havzasi baliqlari. 1945—1949-yillardagi Amur ixtiologik ekspeditsiyasi yakunlari. — M., 1956.
- G. V. Nikolskiy Amur daryosi va uning baliqlari. — Xabarovsk, 1953.
- S. P. Kucherenko Amur baliqlari. — Xabarovsk, 2005.
- Amur : [arxivlangan 3-yanvar 2023-yil] / G. M. Nikolayeva // A — So‘rovnoma. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2005. — B. 633. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, jild 1). — ISBN 5-85270-329-X.
- Amur daryosi. ez.chita.ru. «Zabaykalye ensiklopediyasi». » loyihasi. Murojaat qilingan sana: 19-yanvar 2019-yil. Arxivlangan 24-sentabr 2018-yil.
- Amurbo‘yi (tabiiy xarita, masshtab 1:2 500 000) // Rossiya milliy atlasi. — M.: Roskartografiya, 2004. — J. 1. — B. 278—279. — 496 b. — 3000 nusxa — ISBN 5-85120-217-3.
- Amur // Hozirgi geografik nomlar lug‘ati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; umumiy tahrir ostida, akademik V. M. Kotlyakov. Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
- Rus aholi manzilgohini xitoylardan ajratib turgan buyuk Amur daryosi haqidagi rivoyat. ostrog.ucoz.ru. Murojaat qilingan sana: 4-may 2019-yil.
- S. U. Remezovning XVIII asr boshidagi «Xorografik chizmalar kitobi» asosida Amur oqimi chizmasi ostrog.ucoz.ru. Murojaat qilingan sana: 4-may 2019-yil.
