Shimoliy Dvina daryosi

Shimoliy Dvina
Слияние Юга и Сухоны
Qo‘shilish joyi Yug va Suxona
Asosiy xususiyatlari
Uzunligi 744 km
Havzasi 357 000 km²
Suv sarfi 3490 m3/s
Suv oqimi
Boshlanish joyi daryolarning qo‘shilish joyi: Suxona va Yug
 • Joylashuvi Velikiy Ustyug
 • Koordinatalari 60°43′56″ sh. k. 46°19′49″ shq. u.HGYaO
Quyilish joyi Dvina qo‘ltig‘i
 • Joylashuvi Arxangelsk, Severodvinsk
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 64°32′00″ sh. k. 40°29′00″ shq. u.HGYaO
Geografik joylashuvi
Suv tizimi Oq dengiz

Mamlakat
Hududlar Vologda viloyati, Arxangelsk viloyati
Kodi dagi Davlat suv reyestri 03020100312103000005014
Raqami dagi Davlat geografik nomlar katalogi 0107006
Северная Двина (Архангельская область)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Shimoliy Dvina — kemalar qatnovi uchun yaroqli yirik daryo bo‘lib, Rossiyaning shimoliy qismida, ya’ni Vologda va asosan Arxangelsk viloyatidan oqib o‘tadi. U Dvina qo‘ltig‘i orqali Oq dengizgaquyiladi. Daryo Suxona va Yugdaryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Uning eng yuqori, uzunligi 74 km bo‘lgan qismi o‘ng irmog‘i — Vichegdaquyiladigan joygacha Kichik Shimoliy Dvinadeb ataladi. Portlari Arxangelsk va Kotlasda.

Uzunligi — 744 km (agar Suxona ham hisobga olinsa — 1310 km). Havzasining maydoni — 357 ming km². Ko‘p yillik o‘rtacha suv sarfi quyilish joyida — 3420 m³/s, yillik oqim hajmi — 108 km³.

Shimoliy Dvina bo‘yidagi yerlar norasmiy ravishda Podvinye deb ataladi.

Etimologiyasi

Xalq etimologiyasi Dvina nomini «ikki daryodan tashkil topgan daryo» deb izohlaydi, chunki u Suxona va Vichegda daryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan deb talqin qilinadi. Nomning kelib chiqishi haqidagi bu qarashni Sigizmund Gerbershteyn o‘zining «Moskoviya haqida qaydlar» (1549) asarida va Aleksandr Gvanyini «Moskoviya tavsifi» (1578) asarida ham keltirgan.

M. Fasmer Shimoliy Dvina nomini qadimgi rus ko‘chmanchilari G‘arbiy Dvinadaryosi nomidan olib kelgan, deb hisoblaydi. Biroq uning kelib chiqishini izohlash qiyinligini ta’kidlaydi.

Dastlab Ya. Rozvadovskiytomonidan bu nom hind-yevropa tillariga mansubdeb talqin qilingan, chunki dv- > v- o‘zgarishi fincha shakl keyinroq paydo bo‘lganini ko‘rsatadi: Viena.

A. K. Matveyev bu nomni boltiq tillaridan kelib chiqqan deb hisoblaydi va uni litva tilidagi dvyniai — «egizaklar» ma’nosidagi so‘z bilan yoxud fincha Viena — «Dvina» shaklini hisobga olib, litva tilidagi vienas — «bir, yagona» so‘zi bilan qiyoslaydi; ya’ni «ikkita daryoning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan» degan ma’noni bildiradi.

Geografiyasi

Shimoliy Dvina havzasi

Dastlab Kichik Shimoliy Dvina deb ataladigan daryo Suxona va Yug daryolarining Velikiy Ustyug yaqinida, Vologda viloyatida qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Keyin shimolga, Arxangelsk viloyatiga oqadi. Kotlas yaqinida unga eng yirik irmog‘i Vichegda qo‘shiladi (qo‘shilish joyida Vichegda Kichik Shimoliy Dvinaga qaraganda ko‘proq suv keltiradi: Kichik Shimoliy Dvinaning yillik oqimi 23 km³, Vichegdaniki esa 36 km³). Shundan so‘ng daryo shimoli-g‘arbga, keyin asta-sekin shimolga buriladi. Eng shimoliy qismida esa Pinegadaryosi bilan qo‘shiladi. Pinega quyilgan joydan pastda Shimoliy Dvina ko‘plab orollarga ega tarmoqlarga ajraladi, vodiysining kengligi 18 km gacha yetadi. Shimoliy Dvina deltasi ( delta maydoni taxminan 900 km²) Novodvinskshahridan boshlanadi. Arxangelsk va Severodvinsk yaqinida Shimoliy Dvina ko‘plab tarmoqlar orqali Dvina qo‘ltig‘i orqali Oq dengizga quyiladi..

Shimoliy Dvina — odatiy tekislik daryosi. Unda ko‘plab sayoz toshloq joylar va orollar bor. O‘zani nisbatan to‘g‘ri, kengligi 400—600 m. Vichegda quyiladigan joydan pastroqda qirg‘oqlari baland va tik, o‘zanining kengligi esa deyarli ikki baravar ortadi; vodiy kengaygan joylarda daryo katta burilishlar hosil qilib, tarmoqlarga ajraladi. Qayiri ko‘plab tarmoqlar va eski o‘zanlar bilan kesilgan.

Chap irmog‘i — Vaga daryosi quyilgan joydan Pinega (o‘ng irmoq) quyiladigan joygacha vodiy va o‘zan keskin torayadi, orollar kamayadi, qayir uzilib-uzilib davom etadi, yonbag‘irlar va qirg‘oqlar asosan tik bo‘ladi. Pinega quyilgan joydan pastroqda daryo tarmoqlarga ajraladi va Arxangelsk yaqinida yana bitta oqimga birlashadi. Undan keyin daryo deltasi boshlanadi.

Arxangelsk yaqinida daryo yana bitta o‘zanga birlashadi, shahardan pastda esa maydoni taxminan 900 km² bo‘lgan, suv ko‘tarilishi va qaytishi ta’siridagi ko‘p tarmoqli deltani hosil qiladi. Deltaning asosiy tarmoqlari — Nikolskiy, Murmanskiy, Korabelniy, Maymaksa va Kuznechixa.

XV asrdan boshlab rus ko‘chmanchilari Shimoliy Dvina deltasini faol o‘zlashtira boshlagan. Shu bilan birga, mahalliy joy nomlarida fin-ugor tillarining qadimgi izlari saqlanib qolgan.

O‘rtacha suv sarfi (m³/s): Shimoliy Dvina daryosining 1881—1993-yillardagi oylar va yil bo‘yicha ko‘rsatkichlari.
(O‘lchovlar gidrologik kuzatuv punkti da, ya’ni Ust-Pinegaqishlog‘i yaqinida, quyilish joyidan 137 km uzoqlikda o‘tkazilgan.)

Tarixi

Shimoliy Dvina oqimi xaritasi, atlas muallifi Yan Yanson, 1680-yil.

Ustyug yilnomasida Shimoliy Dvina haqida shunday yozilgan: «Yug va Suxona daryolari birlashib, uchinchi daryoni hosil qiladi. Unga Dvina nomi berilgan, chunki ikki daryo bir joyga siljib, uchinchi daryoni hosil qilgan… Bu Dvina daryosi… Gleden tog‘idan olti yuz verst va undan ham uzoqqa cho‘zilib, ulkan dengiz-okeanga, Solovetskiy dengiz qa’riga quyiladi».

1553-yildan 1713-yilgacha bu daryo Rossiyani Shimoliy va G‘arbiy Yevropamamlakatlari bilan bevosita bog‘lagan deyarli yagona xavfsiz savdo yo‘li bo‘lgan. XIX asrga kelib savdo ahamiyatini yo‘qotgan bo‘lsa-da, uning quyilish joyi Rossiya imperiyasi tomonidan Arxangelskni va Yevropa Rossiyasining markaziga olib boruvchi yo‘lni mudofaa qilish uchun strategik hudud sifatida ko‘rilgan.

Biz Suxona bo‘ylab asta-sekin suzib boryapmiz, — Totma, Velikiy Ustyug, nihoyatda baland, qatlamli «Opoki» qirg‘oqlari ortda qoladi, — tez orada Suxona keng Yug bilan qo‘shilib, Kichik Dvinahosil bo‘ladi, undan keyin esa ulkan Vichegdaquyiladi va biz Shimoliy Dvinaga kirib boramiz.

— M. M. Prishvin. «Berendey o‘rmoni»

1917-yilga kelib Shimoliy Dvina havzasida 131 ta paroxodchilik korxonasi va jamiyati faoliyat yuritgan. Ulardan 20 tasi yo‘lovchi tashish bilan shug‘ullangan. Umumiy flot 408 ta kemadan iborat bo‘lgan. Eng yirik korxona «Kotlas — Arxangelsk — Murman» Shimoliy paroxodchilik jamiyati bo‘lib, uning 50 ta bug‘ kemasi bor edi. Volodin aka-ukalari 20 ta kemaga egalik qilgan, qolgan korxonalarda esa 1 tadan 7 tagacha kema bo‘lgan.

2-avgust kuni, 1918-yilda, ingliz intervensiyachilarining kemalariga yo‘lni to‘sish maqsadida, ilgari cho‘ktirilgan «Svyatogor» va «Mikula Selyaninovich» muzqaymoq kemalari orasida, Arxangelsk bilan Mudyugskiy oroli o‘rtasidagi kema qatnovi kanalida «Ussuri» mina qo‘yuvchi kemasi cho‘ktirildi. U hozirgacha daryo kema yo‘lida yotibdi va o‘tuvchi kemalarni uni aylanib o‘tishga majbur qiladi.

Chekinayotgan ingliz intervensiyachilari Shimoliy Dvinaga kontaktsiz tub minalarinijoylashtirishgan. Ular 1919-yil sentabrda aniqlangach, Sovet Rossiyasida kontaktsiz minalarni tozalovchi trallaryaratish ishlari boshlangan. Minalar yo‘q qilingach, daryoda kema qatnovi qayta tiklangan.

Hayvonot dunyosi

Daryoda taxminan 30 turdagi baliq yashaydi. Ular orasida sterlyad, nelma, ryapushka, pijyan, leshch, shuningdek, navaga, syomga, siglar, boshqa turli baliqlar va boshqalar bor.

Gidrologiyasi

Daryo suvi qor suvlari ustun bo‘lgan aralash manbalardan to‘yinadi (50—60 %). Oktabr oxiri — noyabr boshida muzlaydi, aprel boshidan may boshigacha muzdan ochiladi. Bahorgi toshqin apreldan iyungacha davom etadi. Daryo havzasida taxminan 62 ming daryo va 17,6 ming ko‘l bor (eng yirigi — Kubenskoye ko‘li). Suvning o‘rtacha yillik sarfi Suxona bilan Yug qo‘shilgan joyda 730 m³/s, quyilish joyida esa 3420 m³/s.

Yil davomida suv sathi 5,5—9 m oralig‘ida o‘zgaradi. Sathi o‘zgarishining eng katta ko‘lami Vaga va Pinega daryolari quyilish joylari orasida 14 m gacha yetadi. Muz ko‘chishi jadal kechadi va tez-tez muz tiqinlari hosil bo‘ladi. Bu suv sathining keskin va sezilarli ko‘tarilishiga hamda aholi punktlarida suv toshqinlariga sabab bo‘ladi. Suvning o‘rtacha loyqaligi 31 g/m³, muallaq oqiziqlarning yillik oqimi 3,3 mln tonna.

Shimoliy Dvina deltasida suvda muallaq zarrachalar miqdorining qisqa muddatli o‘zgarishlari daryoning deltaga yaqin qismidagi shunday o‘zgarishlardan taxminan bir tartibga (o‘n baravarga yaqin) kattaroq bo‘ladi va asosan dengiz suvi ko‘tarilishi hamda qaytishi paytidagi oqim tezligi o‘zgarishlariga bog‘liq. Yarim sutkalik siklda zarrachalar konsentratsiyasining mahalliy eng yuqori qiymatlari odatda suv qaytishi va ko‘tarilishi bosqichlaridagi eng katta oqim tezliklariga, eng past qiymatlari esa eng kichik tezliklar kuzatiladigan paytlarga to‘g‘ri keladi.

Daryo suvi karbonat-kalsiy turiga kiradi. Suv minerallashuvi 100 mg/l gacha yetishi mumkin, xususan deltaga yaqin hududlarda. Daryoning qolgan qismida bu ko‘rsatkich 50 mg/l yoki undan kam.

Irmoqlari

Asosiy irmoqlari: Vichegda, Pinega, Vaga, Yumij. Daryo Suxona, Kubenskoye ko‘li hamda boshqa suv obyektlari orqali Volga–Boltiq suv yo‘li (Shimoliy Dvina suv tizimi); Pinega daryosi va Kuloy — Pinega kanali orqali Kuloydaryosiga; Vichegda irmoqlari va Shimoliy Yekaterina kanali orqali esa Kama daryosi bilan bog‘langan.

Irmoqlar ro‘yxati (quyilish joyidan masofa)

Aholi punktlari

Shimoliy Dvinaning yuqori oqimida Velikiy Ustyug, Krasavino shaharlari (ikkalasi ham Vologda viloyatiga kiradi), Kotlas shahrijoylashgan; daryo quyilish joyiga yaqin hududda esa Novodvinsk, Arxangelsk, Severodvinsk shaharlari joylashgan.

Kema qatnovi

«N. V. Gogol»

» bug‘ kemasi. Shimoliy Dvina butun uzunligi bo‘ylab kemalar qatnovi uchun yaroqli . XIX asr o‘rtalarida Arxangelsk yaqinida Shimoliy Dvina bo‘ylab kema qatnovi sharoitlarini yaxshilash rejasi ishlab chiqilgan. Ushbu reja ustida amerikalik muhandis Jorj Uistler ham ishlagan.

Yirik dengiz kemalari faqat daryo quyilish joyi yaqinidagi Ekonomiya dengiz portiga kira oladi. Arxangelsk porti hududida vaqti-vaqti bilan daryo tubini chuqurlashtirish ishlari o‘tkaziladi. Har yili bahorgi toshqin paytida suv katta miqdorda chiqindi, qum va loyqa keltirib, kema qatnovi sharoitlarini yomonlashtiradi.

Shimoliy Dvinada «N. V. Gogol» nomli, Rossiyada saqlanib qolgan eng qadimgi g‘ildirakli bug‘ kemasi hali ham sayohat kemasi sifatida xizmat qiladi (1911-yilda qurilgan).

Hodisalar

8 (21)-sentabr kuni, 1912-yilda, Shimoliy Dvinada yirik fojia sodir bo‘lgan: Korabelniy oroli (Brevennik) yaqinida «Progress» shatakchi bug‘ kemasi bilan to‘qnashuvdan so‘ng Solombala pristanidan yo‘lga chiqqan «Obnovka» bug‘ kemasi cho‘kib ketgan. U Maymaksa yog‘och tilish zavodlari ishchilarini aholi punktlariga olib borishi kerak edi. Halokatda 115 kishi halok bo‘lgan. Daryo deltasida Birinchi jahon urushidavrida yana ikkita, bundan ham yirikroq halokat sodir bo‘lgan: 17-oktabr kuni, 1916-yilda, qo‘poruvchilik oqibatida Arxangelsk portining Bakaritsa qismida «Baron Drizen» bug‘ kemasi portlagan (taxminan 1600 tonna portlovchi modda portlagan, 600 dan ortiq kishi halok bo‘lgan); 13-yanvar kuni, 1917-yilda esa Arxangelskning avanporti Ekonomiyada «Semyon Chelyuskin» va «Bayropiya» bug‘ kemalari portlagan (taxminan 300 kishi halok bo‘lgan).

Fotosuratlar

Adabiyotlar

Havolalar