| Shimoliy Dvina | |
|---|---|
| Qo‘shilish joyi Yug va Suxona | |
| Asosiy xususiyatlari | |
| Uzunligi | 744 km |
| Havzasi | 357 000 km² |
| Suv sarfi | 3490 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | daryolarning qo‘shilish joyi: Suxona va Yug |
| • Joylashuvi | Velikiy Ustyug |
| • Koordinatalari | 60°43′56″ sh. k. 46°19′49″ shq. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Dvina qo‘ltig‘i |
| • Joylashuvi | Arxangelsk, Severodvinsk |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 64°32′00″ sh. k. 40°29′00″ shq. u.HGYaO |
| Geografik joylashuvi | |
| Suv tizimi | Oq dengiz |
|
|
|
| Mamlakat | |
| Hududlar | Vologda viloyati, Arxangelsk viloyati |
| Kodi dagi Davlat suv reyestri | 03020100312103000005014 |
| Raqami dagi Davlat geografik nomlar katalogi | 0107006 |
Shimoliy Dvina — kemalar qatnovi uchun yaroqli yirik daryo bo‘lib, Rossiyaning shimoliy qismida, ya’ni Vologda va asosan Arxangelsk viloyatidan oqib o‘tadi. U Dvina qo‘ltig‘i orqali Oq dengizgaquyiladi. Daryo Suxona va Yugdaryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Uning eng yuqori, uzunligi 74 km bo‘lgan qismi o‘ng irmog‘i — Vichegdaquyiladigan joygacha Kichik Shimoliy Dvinadeb ataladi. Portlari Arxangelsk va Kotlasda.
Uzunligi — 744 km (agar Suxona ham hisobga olinsa — 1310 km). Havzasining maydoni — 357 ming km². Ko‘p yillik o‘rtacha suv sarfi quyilish joyida — 3420 m³/s, yillik oqim hajmi — 108 km³.
Shimoliy Dvina bo‘yidagi yerlar norasmiy ravishda Podvinye deb ataladi.
Etimologiyasi
Xalq etimologiyasi Dvina nomini «ikki daryodan tashkil topgan daryo» deb izohlaydi, chunki u Suxona va Vichegda daryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan deb talqin qilinadi. Nomning kelib chiqishi haqidagi bu qarashni Sigizmund Gerbershteyn o‘zining «Moskoviya haqida qaydlar» (1549) asarida va Aleksandr Gvanyini «Moskoviya tavsifi» (1578) asarida ham keltirgan.
M. Fasmer Shimoliy Dvina nomini qadimgi rus ko‘chmanchilari G‘arbiy Dvinadaryosi nomidan olib kelgan, deb hisoblaydi. Biroq uning kelib chiqishini izohlash qiyinligini ta’kidlaydi.
Dastlab Ya. Rozvadovskiytomonidan bu nom hind-yevropa tillariga mansubdeb talqin qilingan, chunki dv- > v- o‘zgarishi fincha shakl keyinroq paydo bo‘lganini ko‘rsatadi: Viena.
A. K. Matveyev bu nomni boltiq tillaridan kelib chiqqan deb hisoblaydi va uni litva tilidagi dvyniai — «egizaklar» ma’nosidagi so‘z bilan yoxud fincha Viena — «Dvina» shaklini hisobga olib, litva tilidagi vienas — «bir, yagona» so‘zi bilan qiyoslaydi; ya’ni «ikkita daryoning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan» degan ma’noni bildiradi.
Geografiyasi

Dastlab Kichik Shimoliy Dvina deb ataladigan daryo Suxona va Yug daryolarining Velikiy Ustyug yaqinida, Vologda viloyatida qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Keyin shimolga, Arxangelsk viloyatiga oqadi. Kotlas yaqinida unga eng yirik irmog‘i Vichegda qo‘shiladi (qo‘shilish joyida Vichegda Kichik Shimoliy Dvinaga qaraganda ko‘proq suv keltiradi: Kichik Shimoliy Dvinaning yillik oqimi 23 km³, Vichegdaniki esa 36 km³). Shundan so‘ng daryo shimoli-g‘arbga, keyin asta-sekin shimolga buriladi. Eng shimoliy qismida esa Pinegadaryosi bilan qo‘shiladi. Pinega quyilgan joydan pastda Shimoliy Dvina ko‘plab orollarga ega tarmoqlarga ajraladi, vodiysining kengligi 18 km gacha yetadi. Shimoliy Dvina deltasi ( delta maydoni taxminan 900 km²) Novodvinskshahridan boshlanadi. Arxangelsk va Severodvinsk yaqinida Shimoliy Dvina ko‘plab tarmoqlar orqali Dvina qo‘ltig‘i orqali Oq dengizga quyiladi..
Shimoliy Dvina — odatiy tekislik daryosi. Unda ko‘plab sayoz toshloq joylar va orollar bor. O‘zani nisbatan to‘g‘ri, kengligi 400—600 m. Vichegda quyiladigan joydan pastroqda qirg‘oqlari baland va tik, o‘zanining kengligi esa deyarli ikki baravar ortadi; vodiy kengaygan joylarda daryo katta burilishlar hosil qilib, tarmoqlarga ajraladi. Qayiri ko‘plab tarmoqlar va eski o‘zanlar bilan kesilgan.
Chap irmog‘i — Vaga daryosi quyilgan joydan Pinega (o‘ng irmoq) quyiladigan joygacha vodiy va o‘zan keskin torayadi, orollar kamayadi, qayir uzilib-uzilib davom etadi, yonbag‘irlar va qirg‘oqlar asosan tik bo‘ladi. Pinega quyilgan joydan pastroqda daryo tarmoqlarga ajraladi va Arxangelsk yaqinida yana bitta oqimga birlashadi. Undan keyin daryo deltasi boshlanadi.
Arxangelsk yaqinida daryo yana bitta o‘zanga birlashadi, shahardan pastda esa maydoni taxminan 900 km² bo‘lgan, suv ko‘tarilishi va qaytishi ta’siridagi ko‘p tarmoqli deltani hosil qiladi. Deltaning asosiy tarmoqlari — Nikolskiy, Murmanskiy, Korabelniy, Maymaksa va Kuznechixa.
XV asrdan boshlab rus ko‘chmanchilari Shimoliy Dvina deltasini faol o‘zlashtira boshlagan. Shu bilan birga, mahalliy joy nomlarida fin-ugor tillarining qadimgi izlari saqlanib qolgan.

Tarixi

Ustyug yilnomasida Shimoliy Dvina haqida shunday yozilgan: «Yug va Suxona daryolari birlashib, uchinchi daryoni hosil qiladi. Unga Dvina nomi berilgan, chunki ikki daryo bir joyga siljib, uchinchi daryoni hosil qilgan… Bu Dvina daryosi… Gleden tog‘idan olti yuz verst va undan ham uzoqqa cho‘zilib, ulkan dengiz-okeanga, Solovetskiy dengiz qa’riga quyiladi».
1553-yildan 1713-yilgacha bu daryo Rossiyani Shimoliy va G‘arbiy Yevropamamlakatlari bilan bevosita bog‘lagan deyarli yagona xavfsiz savdo yo‘li bo‘lgan. XIX asrga kelib savdo ahamiyatini yo‘qotgan bo‘lsa-da, uning quyilish joyi Rossiya imperiyasi tomonidan Arxangelskni va Yevropa Rossiyasining markaziga olib boruvchi yo‘lni mudofaa qilish uchun strategik hudud sifatida ko‘rilgan.
Biz Suxona bo‘ylab asta-sekin suzib boryapmiz, — Totma, Velikiy Ustyug, nihoyatda baland, qatlamli «Opoki» qirg‘oqlari ortda qoladi, — tez orada Suxona keng Yug bilan qo‘shilib, Kichik Dvinahosil bo‘ladi, undan keyin esa ulkan Vichegdaquyiladi va biz Shimoliy Dvinaga kirib boramiz.
— M. M. Prishvin. «Berendey o‘rmoni»
1917-yilga kelib Shimoliy Dvina havzasida 131 ta paroxodchilik korxonasi va jamiyati faoliyat yuritgan. Ulardan 20 tasi yo‘lovchi tashish bilan shug‘ullangan. Umumiy flot 408 ta kemadan iborat bo‘lgan. Eng yirik korxona «Kotlas — Arxangelsk — Murman» Shimoliy paroxodchilik jamiyati bo‘lib, uning 50 ta bug‘ kemasi bor edi. Volodin aka-ukalari 20 ta kemaga egalik qilgan, qolgan korxonalarda esa 1 tadan 7 tagacha kema bo‘lgan.
2-avgust kuni, 1918-yilda, ingliz intervensiyachilarining kemalariga yo‘lni to‘sish maqsadida, ilgari cho‘ktirilgan «Svyatogor» va «Mikula Selyaninovich» muzqaymoq kemalari orasida, Arxangelsk bilan Mudyugskiy oroli o‘rtasidagi kema qatnovi kanalida «Ussuri» mina qo‘yuvchi kemasi cho‘ktirildi. U hozirgacha daryo kema yo‘lida yotibdi va o‘tuvchi kemalarni uni aylanib o‘tishga majbur qiladi.
Chekinayotgan ingliz intervensiyachilari Shimoliy Dvinaga kontaktsiz tub minalarinijoylashtirishgan. Ular 1919-yil sentabrda aniqlangach, Sovet Rossiyasida kontaktsiz minalarni tozalovchi trallaryaratish ishlari boshlangan. Minalar yo‘q qilingach, daryoda kema qatnovi qayta tiklangan.
Hayvonot dunyosi
Daryoda taxminan 30 turdagi baliq yashaydi. Ular orasida sterlyad, nelma, ryapushka, pijyan, leshch, shuningdek, navaga, syomga, siglar, boshqa turli baliqlar va boshqalar bor.
Gidrologiyasi
Daryo suvi qor suvlari ustun bo‘lgan aralash manbalardan to‘yinadi (50—60 %). Oktabr oxiri — noyabr boshida muzlaydi, aprel boshidan may boshigacha muzdan ochiladi. Bahorgi toshqin apreldan iyungacha davom etadi. Daryo havzasida taxminan 62 ming daryo va 17,6 ming ko‘l bor (eng yirigi — Kubenskoye ko‘li). Suvning o‘rtacha yillik sarfi Suxona bilan Yug qo‘shilgan joyda 730 m³/s, quyilish joyida esa 3420 m³/s.
Yil davomida suv sathi 5,5—9 m oralig‘ida o‘zgaradi. Sathi o‘zgarishining eng katta ko‘lami Vaga va Pinega daryolari quyilish joylari orasida 14 m gacha yetadi. Muz ko‘chishi jadal kechadi va tez-tez muz tiqinlari hosil bo‘ladi. Bu suv sathining keskin va sezilarli ko‘tarilishiga hamda aholi punktlarida suv toshqinlariga sabab bo‘ladi. Suvning o‘rtacha loyqaligi 31 g/m³, muallaq oqiziqlarning yillik oqimi 3,3 mln tonna.
Shimoliy Dvina deltasida suvda muallaq zarrachalar miqdorining qisqa muddatli o‘zgarishlari daryoning deltaga yaqin qismidagi shunday o‘zgarishlardan taxminan bir tartibga (o‘n baravarga yaqin) kattaroq bo‘ladi va asosan dengiz suvi ko‘tarilishi hamda qaytishi paytidagi oqim tezligi o‘zgarishlariga bog‘liq. Yarim sutkalik siklda zarrachalar konsentratsiyasining mahalliy eng yuqori qiymatlari odatda suv qaytishi va ko‘tarilishi bosqichlaridagi eng katta oqim tezliklariga, eng past qiymatlari esa eng kichik tezliklar kuzatiladigan paytlarga to‘g‘ri keladi.
Daryo suvi karbonat-kalsiy turiga kiradi. Suv minerallashuvi 100 mg/l gacha yetishi mumkin, xususan deltaga yaqin hududlarda. Daryoning qolgan qismida bu ko‘rsatkich 50 mg/l yoki undan kam.
Irmoqlari
Asosiy irmoqlari: Vichegda, Pinega, Vaga, Yumij. Daryo Suxona, Kubenskoye ko‘li hamda boshqa suv obyektlari orqali Volga–Boltiq suv yo‘li (Shimoliy Dvina suv tizimi); Pinega daryosi va Kuloy — Pinega kanali orqali Kuloydaryosiga; Vichegda irmoqlari va Shimoliy Yekaterina kanali orqali esa Kama daryosi bilan bog‘langan.
- Irmoqlar ro‘yxati (quyilish joyidan masofa)
- Lodma
- Laya
- Yuras
- 54 км: o‘zan Uemlyanka (Uyma)
- 59 км: tarmoq Mechka (Poloy Mechka)
- 71 км: daryo Lyavlya (Lavlya)
- 79 км: tarmoq Koskovskiy
- 84 км: daryo Lindoga (Rakulka)
- 90 км: daryo Chiruxa
- 95 км: tarmoq Kuropolka
- 99 км: daryo Vojdoromka (Vodjeromka, Vodjom)
- 114 км: daryo Bolshaya Yura
- 137 км: daryo Pinega
- 147 км: daryo Varga
- 180 км: daryo Xepalka
- 183 км: soy Sredniy
- 188 км: daryo Oboksha
- 194 км: daryo Veklimixa
- 199 км: daryo Smerdya
- 216 км: daryo Siya
- 222 км: daryo Chelmoxta
- 228 км: daryo Pyajma
- 233 км: daryo Pukshenga (Pokshenga)
- 234 км: tarmoq Repniy
- 240 км: daryo Pingisha (Pingicha)
- 241 км: daryo Yemtsa
- 268 км: soy Nikolka
- 274 км: daryo Bolshaya Kiroksa
- 301 км: daryo Morjevka (Morjeva)
- 311 км: daryo Yumata (Yuma)
- 316 км: daryo Usolka
- 325 км: daryo Bolshaya Shenga (Shonga)
- 329 км: daryo Malaya Shenga
- 334 км: daryo Vaenga
- 339 км: daryo Pyanda
- 353 км: daryo Olxovka
- 362 км: daryo Vaga
- 365 км: daryo Ludega
- 376 км: tarmoq Chamovskiy
- 402 км: o‘zan Rubilisskiy (Rubelevskiy Poloy)
- 406 км: daryo Tulgas
- 413 км: daryo Nyuma
- 421 км: o‘zan Selmengskiy Poloy
- 434 км: daryo Tyoda
- 435 км: o‘zan Borchaxa (Borchanka)
- 442 км: daryo Kodima (Kodma, Kodesha)
- 445 км: o‘zan Kurya
- 454 км: o‘zan Kurya
- 462 км: daryo Nijnyaya Toyma
- 466 км: daryo Nyuxmij
- 478 км: daryo Nozitsa
- 484 км: daryo Noza
- 488 км: daryo Seftra (Sevtra)
- 492 км: daryo Chashchevka
- 493 км: daryo Unjitsa
- 502 км: daryo Koksa
- 502 км: daryo Soyga
- 505 км: daryo Kintish
- 509 км: daryo Verxnyaya Toyma
- 512 км: daryo Palenga
- 517 км: daryo Malaya Svaga
- 519 км: daryo Bolshaya Svaga
- 526 км: daryo Yorga
- 543 км: daryo Avnyuga (Avnega)
- 547 км: tarmoq Peschaniy Poloy (Payachniy)
- 563 км: daryo Rakulka
- 582 км: o‘zan Syamovskiy Poloy
- 594 км: o‘zan Tixiy Poloy
- 596 км: daryo Shoksha
- 611 км: daryo Yezdringa
- 616 км: daryo Lyabla (Lyablya)
- 617 км: o‘zan Peschanskiy Poloy
- 619 км: soy Nechmej
- 624 км: daryo Yevda
- 638 км: daryo Brodovaya
- 643 км: daryo Kanza
- 652 км: daryo Vongoda (Vongoditsa)
- 656 км: o‘zan Novinskiy Poloy
- 665 км: daryo Yergus (Iorgus)
- 670 км: o‘zan Shebernixa
- 673 км: daryo Vichegda
- 673 км: tarmoq Vondokurskiy Poloy
- 674 км: daryo Kotlashanka
- 702 км: daryo Uxtomka
- 717 км: daryo Lapinka
- 719 км: daryo Savvatievka
- 727 км: daryo Shomoksa (Shemoksa, Shemoks)
- 735 км: daryo Striga
- 738 км: daryo Chyornaya
- 744 км: daryo Yug
- 744 км: daryo Suxona
Aholi punktlari
Shimoliy Dvinaning yuqori oqimida Velikiy Ustyug, Krasavino shaharlari (ikkalasi ham Vologda viloyatiga kiradi), Kotlas shahrijoylashgan; daryo quyilish joyiga yaqin hududda esa Novodvinsk, Arxangelsk, Severodvinsk shaharlari joylashgan.
Kema qatnovi
» bug‘ kemasi. Shimoliy Dvina butun uzunligi bo‘ylab kemalar qatnovi uchun yaroqli . XIX asr o‘rtalarida Arxangelsk yaqinida Shimoliy Dvina bo‘ylab kema qatnovi sharoitlarini yaxshilash rejasi ishlab chiqilgan. Ushbu reja ustida amerikalik muhandis Jorj Uistler ham ishlagan.
Yirik dengiz kemalari faqat daryo quyilish joyi yaqinidagi Ekonomiya dengiz portiga kira oladi. Arxangelsk porti hududida vaqti-vaqti bilan daryo tubini chuqurlashtirish ishlari o‘tkaziladi. Har yili bahorgi toshqin paytida suv katta miqdorda chiqindi, qum va loyqa keltirib, kema qatnovi sharoitlarini yomonlashtiradi.
Shimoliy Dvinada «N. V. Gogol» nomli, Rossiyada saqlanib qolgan eng qadimgi g‘ildirakli bug‘ kemasi hali ham sayohat kemasi sifatida xizmat qiladi (1911-yilda qurilgan).
Hodisalar
8 (21)-sentabr kuni, 1912-yilda, Shimoliy Dvinada yirik fojia sodir bo‘lgan: Korabelniy oroli (Brevennik) yaqinida «Progress» shatakchi bug‘ kemasi bilan to‘qnashuvdan so‘ng Solombala pristanidan yo‘lga chiqqan «Obnovka» bug‘ kemasi cho‘kib ketgan. U Maymaksa yog‘och tilish zavodlari ishchilarini aholi punktlariga olib borishi kerak edi. Halokatda 115 kishi halok bo‘lgan. Daryo deltasida Birinchi jahon urushidavrida yana ikkita, bundan ham yirikroq halokat sodir bo‘lgan: 17-oktabr kuni, 1916-yilda, qo‘poruvchilik oqibatida Arxangelsk portining Bakaritsa qismida «Baron Drizen» bug‘ kemasi portlagan (taxminan 1600 tonna portlovchi modda portlagan, 600 dan ortiq kishi halok bo‘lgan); 13-yanvar kuni, 1917-yilda esa Arxangelskning avanporti Ekonomiyada «Semyon Chelyuskin» va «Bayropiya» bug‘ kemalari portlagan (taxminan 300 kishi halok bo‘lgan).
Fotosuratlar
- Arxangelskdagi Shimoliy Dvina ustidan o‘tgan ko‘prik
- Shimoliy Dvina Arxangelskda
- Shimoliy Dvinada muz ko‘chishi, Kotlas
- Arxangelsk yaqinida Shimoliy Dvinada muz ko‘chishi
- Dvina prichali
Adabiyotlar
- Shimoliy Dvina : [arxiv nusxasi 3-dekabr, 2022-yil] / D. V. Magritskiy // Ruminiya — Sen-Jan-de-Lyuz. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2015. — B. 620. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
- Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Shimoliy Dvina // Zamonaviy geografik nomlar lug‘ati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; akademik V. M. Kotlyakov. Rossiya Fanlar akademiyasining Geografiya instituti. umumiy tahriri ostida. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
- Shimoliy Dvina // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 ta qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Shimoliy Dvina daryosi (inglizcha). Encyclopædia Britannica.
Havolalar
- Gidrologik kuzatuv punktlari katalogi. Shimoliy o‘lka. Asl nusxadan arxivlangan 20-may, 2011-yil.