Samarqand (oʻzb.Samarqand / Самарқанд) — aholisi soni boʻyicha Oʻzbekistondagiuchinchi yirik shahar boʻlib, respublika boʻysunuvidagi shahar maqomiga ega. U yirik, mustaqil maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markaz hisoblanadi. Dengiz sathidan taxminan 720 metr balandlikda joylashgan. Tarixiy markazi XIV asrdan buyon — Registon maydoni va meʼmoriy majmuasi.
Shahar hududining shahar atrofi tumanlari hisobiga kengaytirilgandan keyingi umumiy maydoni 284,15 km². 2026-yil avgust oyida oʻtkazilgan rasmiy aholini roʻyxatga olishning dastlabki maʼlumotlariga koʻra, Samarqand aholisi 882 000 kishiga yetgan. Shundan soʻng aholi sonining bir millionga yaqinlashuvi shaharni respublika boʻysunuvidagi alohida maʼmuriy-hududiy birlik sifatida rasmiy ajratishga asos boʻldi (ilgari bunday maqomga faqat mamlakat poytaxti — Toshkent).
2001-yilda shahar va uning tarixiy meʼmoriy hamda arxeologik yodgorliklari YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan kiritilgan.
Samarqand — dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, unga miloddan avvalgi VIII asr oʻrtalarida asos solingan (qadimgi Maroqanda). 2 ming yildan ortiq vaqt davomida shahar Buyuk ipak yoʻli orqali Xitoyni va Yevropanibogʻlovchi asosiy markazlardan biri, shuningdek, oʻrta asr Sharqining yetakchi ilmiy markazlaridan biri boʻlgan.
XIV asrning ikkinchi yarmidan boshlab Samarqand qudratli davlatni boshqarganAmir Temur va Temuriylarsulolasining poytaxti boʻlgan. Shahardagi meʼmorchilik durdonalarining aksariyati shu davrda, shuningdek, oʻzbeklarning Joniylar (Ashtarxoniylar) sulolasi hukmronligi davrida bunyod etilgan. Aynan shu davrda Samarqand eng yuksak ravnaqiga erishgan. 1925—1930-yillarda shahar Oʻzbekiston SSRpoytaxti boʻlgan. Samarqand MDHning 2024-yilgi madaniy poytaxti boʻlgan.
Gerb 15-iyul 1994-yilda Samarqand shahar xalq deputatlari kengashi sessiyasida qabul qilingan va tasdiqlangan.
Etimologiya
Shahar nomining kelib chiqishi haqidagi talqinlardan biriga koʻra, «Samarqand» soʻzi sugʻdchaSmʼrknδh soʻzidan kelib chiqqan hamda asmara («tosh» yoki «qoya») va kand («qalʼa» yoki «shahar») soʻzlaridan hosil boʻlgan.
Shahar antik adabiyotda ham Maroqanda (qad. yunon.Μαράκανδα) nomi bilan tanilgan. Yozma manbalarga koʻra, «Samarqand» nomi turkiySemiz kentsoʻzidan kelib chiqqan boʻlib, «Boy/serob manzilgoh» degan maʼnoni anglatadi (semiz «boy/serob», kent «shahar»). Bu haqda oʻrta asr xitoy manbalarida ham xabar berilib, Samarqand Si-mi-se-kan deb ataladi va bu «serob shahar» maʼnosini anglatishi izohlanadi.
Bu fikrni qomusiy olim Abu Rayhon Beruniyham qoʻllab-quvvatlagan. XIII asr arman yilnomachisi Sumbat «Samarqand» «semiz shahar» yoki «serob shahar» maʼnosini anglatishini yozgan.
Ispaniyalik diplomat — Amir Temur saroyidagi elchiRuy Gonsales de Klavixo, oʻz sayohati haqidagi tasviri bilan mashhur boʻlib, Samarqand haqida yozgan. U shaharning asl nomini Simeskint, yaʼni «boy qishloq» ekanini taʼkidlagan.
Abu Tohirxoʻja Samarqandiyning talqinlari
Mashhur samarqandlik tarixchi va olim Abu Tohirxoʻja Samarqandiy, XIX asrda yashagan hamda Samarqandga bagʻishlangan «Samariya» asarini fors tilidayozgan. Unda shahar nomining kelib chiqishi va etimologiyasiga oid 5 ta talqin keltirilgan.
Birinchi talqinda Abu Tohirxoʻja Samarqandiy «Burhoni qoteʼ»deb nomlangan tarixiy kitobga tayanadi. Unda aytilishicha, qadimda hozirgi shahar hududiga Samar ismli kishi kelib joylashgan va manzilgoh barpo etgan. Keyinchalik bu yerga atrofdagi odamlar koʻchib kela boshlagan. Shahar uning sharafiga Samarkentdeb atalgan, uzoq vaqt oʻtgach esa nom asta-sekin Samarqand shaklini olgan (ayniqsa, Oʻrta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishidankeyin). Shahar nomining aynan shu shakli uzil-kesil mustahkamlangan.
Ikkinchi talqinda Abu Tohirxoʻja Samarqandiy yana bir tarixiy kitob — «Masolik ul-mamolik»ga murojaat qiladi. Unda xon Samar Boqir ismli hukmdor Fargʻona va Qashqar«tomonlaridan» kelib, shaharning tashqi mudofaa devorlari ostidan yerosti yoʻli qazdirib hujum qilgani va shu tariqa shaharni egallab, devorlarini vayron qilgani aytiladi. Shundan soʻng shahar Samar qozdi deb atala boshlangan ( qozdi — turkiycha soʻz boʻlib, «qazish/yerosti yoʻli qazish» degan maʼnoni anglatadi). Nomni soʻzma-soʻz «Samarning yerosti yoʻli» yoki «Samar qazidi» deb tarjima qilish mumkin.
Uchinchi talqin ikkinchisiga yaqin: bu safar Abu Tohirxoʻja Samarqandiy «Tarixi Tabariy»kitobiga tayanadi. Unda Samar ismli xon oʻz qoʻshini bilan hozirgi shahar hududiga kelib, manzilgoh barpo qilgani aytiladi. Yangi manzilgohga kanddeb atalgan turkiy qabila koʻchib kelgan va arablar istilosidan keyin shahar «Samarqand» nomini olgan.
Toʻrtinchi talqin ham ikkinchi va uchinchisiga yaqin: bu safar Abu Tohirxoʻja Samarqandiy «Haft iqlim»kitobiga tayanadi. Unda maliklardan biri — Yaman Tubbaʼlaridan Samar ismli hukmdor shahar devorlarini vayron qilgani, arablar kelganidan keyin shahar «Samarqand» deb atalganligi aytiladi.
Soʻnggi, beshinchi talqin biroz boshqacha: shahar oʻrnida buloqboʻlgan, u Samardeb atalgan. Keyinchalik buloq atrofida odamlar joylashib, shahar vujudga kelgan va unga «Samarqand», yaʼni «Buloqli shahar» deb nom berilgan.
Tarix
Eng qadimgi tarix
Samarqanddagi soʻnggi paleolit davriga mansub topilmalarga sobiq koʻl-park hududidagi Samarqand manzilgohidantopilgan bosh suyagi parchalari kiradi. Manzilgohning madaniy qatlamlarida oʻchoq izlarianiqlangan; soʻnggi paleolit davri odamlarining asosiy hayot faoliyati aynan shu oʻchoqlar atrofida kechgan.
Fors manbalarida aks etgan Samarqandning paydo boʻlishi haqidagi eng koʻp tarqalgan afsonalarni Yevropasharqshunosligida birinchi boʻlib niderlandiyalik tadqiqotchi Vitsen (1641—1717).
toʻplab nashr etgan. Samarqand mavjudligining dastlabki asrlarida Oʻrta Osiyoda qadimgi Sugʻdiyona.
davlati vujudga kelgan. rimlik va yunon tarixchilarining asarlarida shahar ilk bor Maroqanda (yunon.Μαρακάνδα) nomi bilan tilga olingan. Bu nomdan Kvint Kursiy Ruf, Arrian, Strabon va Aleksandr Makedonskiyningboshqa tarjimai hol yozuvchilari foydalangan. Aleksandr miloddan avvalgi 329-yilda oʻsha vaqtda yaxshi rivojlangan va mustahkamlangan Samarqandni bosib olgan.
Samarqand yaqinidagi Politimet (Zarafshon daryosi) boʻyida yuz bergan jang alohida diqqatga sazovordir. Oʻshanda Spitamen Aleksandr Makedonskiyning 7 yillik harbiy yurishi davomida birinchi marta uning lashkarboshilari Menedem, Karan va Andromax qoʻshinlarini tor-mor etishga muvaffaq boʻlgan. Spitamenning mohir rahbarligi va koʻchmanchilar yordami tufayli qoʻzgʻolon yunonlar uchun katta xavf tugʻdirgan.[manba18 kundan beri koʻrsatilmagan].
mansub. Milodiy dastlabki asrlarga oid eng qadimgi sugʻd yozuvlari hozirgi Janubiy Qozogʻiston hududidagi Koʻltoʻbe shaharchasidan topilgan. Ularda Samarqand nomi uchraydi; shahar hukmdorlari Sirdaryo boʻyidagi shaharga asos solishda qatnashgan.
Ilk oʻrta asrlar davri
Afrosiyob devoriy rasmlarida Samarqandga kelgan elchilar
567—658-yillarda Samarqand Sugʻdiyona markazi sifatida Turk va Gʻarbiy Turk xoqonliklariga qaram boʻlgan.
Afrosiyob devoriy rasmlaridagi turk amaldorlari, Samarqand, 650-yil
Gʻarbiy Turk xoqonligi hukmdori Toʻn yabgʻu xoqon (618—630) davrida Samarqand hukmdori bilan qarindoshlik munosabatlari oʻrnatilgan: Toʻn yabgʻu xoqon unga qizini turmushga bergan.
Sugʻd mulklari orasida eng muhimi Samarqand mulki edi. Samarqand yaqinidagi Panjikentda esa VII asr oxiri — VIII asr boshlarida turkiy Chakin Chur Bilga hukmronlik qilgan.
XII asr qomusiy olimi Najmiddin Abu Hafs Nasafiyning maʼlumotlariga koʻra, Sugʻd ixshidi Gʻurak turkiy ildizlarga ega boʻlgan. Samarqand turklarining bir qismi oʻz etnik diniy eʼtiqodlariga amal qilgan. Buni shahar hududidan topilgan ot bilan birga dafn etilgan turk qabri tasdiqlaydi.
VI asr oxiri — VII asr oʻrtalarida Sugʻd boʻylab turkiy choponlar keng tarqalgan; bu Afrosiyob rasmlarida ham koʻrinadi. Mazkur davrda turklar va sugʻdiylarning oʻzaro aralashuvi kuchaygan.
27-aprel 711-yilgi nikoh shartnomasida turk Ut-tegin bilan sugʻdiy ayol Dugʻdgʻoncha oʻrtasidagi nikoh qayd etilgan.
VII asrga oid Afrosiyob devoriy rasmining gʻarbiy devoridagi eng koʻp sonli tasvirlar guruhi turklarni aks ettiradi.
Turk-sugʻd aloqalari yaqin boʻlgani tufayli soʻzlar turkiy tildan bevosita sugʻd tiliga va aksincha oʻzlashgan. Mugʻ togʻi hujjatlarining sugʻdcha matnlarida turkiy oʻzlashmalar uchraydi: yttuku — «yubormoq», «elchilik»; bediz — «oʻymakorlik, naqsh» va boshqalar.
712-yilda Samarqand arab istilochilari tomonidan egallangan va ularga Qutayba ibn Muslimboshchilik qilgan. Shu yil oxirida Sugʻdda Bilga xoqon va Kul tiginning turkiy otryadlari paydo boʻlib, samarqandliklarga arablarga qarshi kurashda yordam berishga uringan.
740-yillarning oxirida Arab xalifaligida Umaviylar hokimiyatidan norozi boʻlganlar harakati vujudga kelgan. Unga lashkarboshi Abu Muslim boshchilik qilgan; qoʻzgʻolon gʻalabasidan keyin u Xuroson va Movarounnahr noibi (750—755) boʻlgan. U Samarqandni oʻz qarorgohi sifatida tanlagan. Shahar atrofida bir necha kilometr uzunlikdagi mudofaa devori va saroy qurilishi uning nomi bilan bogʻliq.
776—783-yillarda Samarqand Muqanna qoʻzgʻolonining markazi boʻlgan. 806—810-yillarda shaharda Rofeʼ ibn Laysqoʻzgʻoloni boʻlib oʻtgan. Uni bostirishda Somoniylar ham ishtirok etgan va buning evaziga xalifa ularga Movarounnahrni boshqarish huquqini bergan.
VIII asrdagi arablar istilosidan soʻng sugʻd tili XIV asrga kelib fors tili (dariy) bilan siqib chiqarilgan. Fors tili Samarqand shahar madaniyati, boshqaruvi, ilm-fan va adabiyotining asosiy tiliga aylangan. Oʻrta asrlar davomida, jumladan, Somoniylar, Qoraxoniylar va Temuriylar hukmronligi davrlarida fors tili Samarqandning ziyoli va shahar aholisining yetakchi tili boʻlib qolgan. 875-yilda Somoniylar davlatitashkil topgan. Uni forsiyzabonSomoniylar sulolasiboshqargan. Somoniylar davlati Arab xalifaligiga.
qaram boʻlgan. Davlat tashkil etilishi bilanoq Samarqand poytaxt etib tanlangan va 892-yilgacha shu maqomda boʻlgan. Bu davrda Samarqandni Nuh ibn Asad, Ahmad ibn Asad va Nasr ibn Asad (Buxoroda hukmronlik qilgan Ismoil Somoniyningakasi) boshqargan.
X asrda Somoniylarning yirik amaldorlari va mulk egalari orasida asosan turkiy kelib chiqishdagi kishilar boʻlgan. Somoniylarning turkiy sarkardasi, 976—999-yillarda Samarqand noibi boʻlgan Bektuzun.
Geograf Ibn Havqal samarqandliklarni shunday taʼriflaydi: «Shahar aholisi chiroyli hisoblanadi, saxovat, xarajat qilish va oʻziga gʻamxoʻrlik borasida haddan ziyod saxiyligi bilan ajralib turadi. Bu jihatdan ular Xurosonning aksariyat shaharlaridan ustun, hatto shu sabab boyliklari ham kamaygan. Samarqand — Movarounnahrning nozik didli kishilari markazi…»
Ibn Havqal Samarqandning toʻrtta darvozasi nomini keltiradi: Xitoy (sharqiy), Navbahor (gʻarbiy), Buxoro (shimoliy) va Katta (janubiy). U shaharning tashqi darvozalarini ham sanab oʻtadi: Gadavad, Isbask, Suxashin, Varsanin, Fenek, Koʻhak, Rivdod, Farruxshid va Afshinlar.
Somoniylar davrida ilm-fan va madaniyat rivojlangan, Movarounnahr islom madaniyati hamda islomningmarkazlaridan biriga aylangan. Somoniylar ilm-fan, fors sheʼriyati va meʼmorchilik rivojiga katta hissa qoʻshib, oʻz madaniyatini qoʻshni hududlarga yoygan hamda Yevropadavlatlari bilan ham aloqalar oʻrnatgan. Hozir Samarqandda Somoniylar davrida qurilgan binolardan birortasi saqlanib qolmagan.
kabi fors shoirlari hayotining maʼlum qismini Samarqandda oʻtkazgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra (tugʻilgan joyi borasida Tus va Balxoʻrtasida bahs bor), yana bir fors shoiri — Daqiqiyham shu davrda Samarqandda tugʻilgan. Shaharga mashhur faylasuf va olim Forobiy.
ham tashrif buyurgan.
Somoniylar davrining oltin dirhamlari
Somoniylar davrining kumush dirhamlari
Qoraxoniylar davri
1006-yildagi Qoraxoniylar davlati chegaralari xaritasi
hukmronlik qilgan. Qoraxoniylar davrida asos solingan Shohi Zinda diniy-yodgorlik majmuasi, Samarqand
Qoraxoniylar boshqa turkiy sulolalarga qaraganda oʻz tangalaridagi yozuvlarda turkiy unvonlardan ancha koʻp foydalangan.
Qoraxoniylar davlati 2 qismga boʻlinganidan keyin Samarqand Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligi tarkibiga kirgan va 1040—1212-yillarda uning poytaxti boʻlgan.
Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligiga Ibrohim Tamgʻachxon (1040—1068) asos solgan. U birinchi boʻlib Samarqandda davlat mablagʻi hisobiga madrasa qurdirgan va mintaqada madaniyat rivojini qoʻllab-quvvatlagan. Uning davrida Samarqandda jamoat shifoxonasi (bemoriston) va tibbiyot ham oʻqitiladigan madrasa tashkil etilgan. Shifoxona qoshida statsionar davolanishga muhtoj boʻlmagan bemorlar tibbiy yordam oladigan ambulatoriya (nimak bemoriston) faoliyat yuritgan. Samarqand shifoxonasida tibbiy xizmat ancha yuqori saviyada boʻlgan.
Ibrohim Boʻritakin Samarqandni poytaxt qilib tanlagan. Manbalarga koʻra, uning hukmronligi mamlakatning iqtisodiy va madaniy hayotida yuksalish davri boʻlgan.
Ibrohim Tamgʻachxon davlatdagi korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi murosasiz kurashgan. U mamlakat bozorlaridagi oziq-ovqat narxlari ustidan qatʼiy nazorat oʻrnatgan. Uning siyosatini oʻgʻli Shamsulmulk (1068—1080) davom ettirgan. Shamsulmulkning vorisi Xizr xon (1080—1087).
boʻlgan. Qoraxoniylar Samarqand va Buxoroda qator ulkan meʼmoriy inshootlar qurgan. XIII asr boshida Samarqandda uchta yirik diniy-yodgorlik markazi boʻlgan: jome masjidi va Qoraxoniylar maqbarasi atrofi, Qusam ibn Abbos yodgorlik majmuasi (Shohi Zinda) va mashhur musulmon ilohiyotchilari dafn etilgan Chokardiza qabristoni. Moʻgʻullar istilosi Samarqand yodgorliklarining aksariyatini vayron qilgan. Biroq Qusam ibn Abbos majmuasi va Chokardiza saqlanib qolib, shaharning eng muhim muqaddas joylaridan biriga aylangan.
Samarqanddagi qoraxoniy Ibrohim Husayn saroyi
Qoraxoniylar turkiy sulolasi qarorgohining xarobalari, XI — XIII asr boshlari, Afrosiyob shaharchasi, Samarqand
Qoraxoniylarning Samarqanddagi eng mashhur qurilishlaridan biri 1040-yilda barpo etilgan Ibrohim ibn Nasr Tamgʻachxonmadrasasi, shuningdek, Afrosiyob shaharchasi — Samarqand qalʼasida joylashgan Ibrohim Husaynning (1178—1202) katta saroyi edi. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, saroy devorlari toʻliq rasmlar bilan bezatilgan.
Qoraxoniy turk kamonchisi, Afrosiyob shaharchasi, 1200-yil
Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligining davlat tillaridan biri fors tili.
boʻlgan. Samarqanddagi Qoraxoniylar saroyining XII asrga oid devoriy suratida ovchi itlarning tasviri
Qoraxoniylar davrida Samarqandga, qoraxoniy hukmdor Shamsulmulk saroyiga Nishopurdan mashhur olim Umar Xayyomtaklif etilgan. U Balx va Buxoromadrasalari bilan birga Samarqand madrasalaridan birida ham tahsil olgan. Samarqandda algebra boʻyicha asosiy asarini yozgan.
Samarqanddagi Qoraxoniylar saroyi devoriy rasmlarida tasvirlangan hukmdor Usmonning taxminiy qiyofasi, taxminan 1200-yil
Qoraxoniylar davrida Samarqandda Markaziy Osiyoning atoqli mutafakkiri, faylasufi, ilohiyotchisi va islom huquqshunosi — faqih Burhoniddin Margʻinoniy (1123—1197).
yashagan. Samarqanddagi Qoraxoniylar saroyida Movarounnahrning ilmiy-adabiy markazi shakllangan. Mashhur olimlardan biri tarixchi Majididdin Surxakatiy boʻlib, u Samarqandda Qoraxoniylar sulolasi tarixini bayon etuvchi «Turkiston tarixi» asarini yozgan.
Samarqanddagi Qoraxoniylar davrining eng yorqin yodgorligi XII asrda qalʼada qurilgan Ibrohim ibn Husayn (1178—1202) saroyi edi. Qazishmalarda mahobatli devoriy rasmlar parchalari topilgan. Sharqiy devorda sariq chopon kiyib, kamon tutgan turkiy jangchi tasvirlangan. Bu yerda otlar, ovchi itlar, qushlar va pari qiyofasidagi ayollar ham tasvirlangan. Saroy Qoraxoniylarning Xorazmshoh Muhammad hukmronligiga qarshi qoʻzgʻoloni chogʻida vayron qilingan.
Qoraxoniylar davlati (Gʻarbiy va Sharqiy Qoraxoniylar xoqonliklari) uzil-kesil qulagach, Samarqand ilmiy adabiyotda koʻproq Xorazmshohlar davlati.
deb ataladigan Xorazm davlati tarkibiga kirgan. Bu davlat 1097-yilda vujudga kelganidan 1220-yilgacha uning poytaxti Gurganjboʻlgan. Keyinchalik u janub va sharqqa tomon kengayib, butun Movarounnahr, Xuroson va hozirgi Eronning.
qolgan barcha hududlarini egallagan. 1212-yilda Xorazmshoh Alouddin Muhammad II Samarqandda qoraxoniy Usmon ibn Ibrohim qoʻzgʻolonini bostirib, oʻz hokimiyatini uzil-kesil oʻrnatgan.
boshchiligida tor-mor etilgan. Xorazmshohlar davlati mavjud boʻlgan davrda Samarqand davlat va oʻsha davr musulmon olamining eng muhim shaharlaridan biri boʻlib qolgan.
«4-kuni ular shaharda barcha aholi ularning oldiga chiqishini, kimki kechiksa oʻldirilishini eʼlon qildi. Erkaklar, ayollar va bolalarning hammasi chiqdi. Ular bilan Buxoro aholisiga qilgan ishlarini qilishdi: talon-toroj, qotillik, asirlikka olib ketish va turli zoʻravonliklar sodir etishdi. Shaharga kirib, uni talon-toroj qilishdi va jome masjidiniyondirib yuborishdi. Qizlarni zoʻrlashdi, pul talab qilib odamlarni turli qiynoqlarga solishdi. Asir qilib olib ketishga yaramaydigan kishilarni oʻldirishdi».
Samarqand butunlay vayron qilindi. Xitoylik daos rohibi Chan Chunmaʼlumotiga koʻra, moʻgʻullar istilosigacha Samarqandda 100 ming oila (taxminan 400 ming kishi) yashagan. Ommaviy qirgʻinlardan soʻng avvalgi aholining atigi chorak qismi qolgan.
Temurning Samarqanddagi ziyofatiSamarqanddagi Ruhobod maqbarasi
Amir Temur va Temuriylar (1370—1499) hukmronligi davrida Samarqand imperiya poytaxti boʻlgan.
Shaharning hozirgacha saqlanib qolgan meʼmorchilik durdonalarining aksariyati aynan shu davrda qurilgan. Bu Samarqandning eng yuqori taraqqiyot davri boʻlgan. Temur oʻzi dunyo poytaxtiga aylantirmoqchi boʻlgan shahar ravnaqiga alohida eʼtibor bergan. Hunarmandchilik va savdo, asosan, bosib olingan mamlakatlardan majburan koʻchirilgan ustalar hisobiga rivojlangan. Shaharda ulugʻvor saroylar,, masjidlar,, musulmon maktablari — madrasalarva maqbaralar qurilgan. Samarqand binolari davlat va uning asoschisini ulugʻlovchi yodgorliklar sifatida barpo etilgan. Ularning ulkan koʻlami va hashamatli bezagi shundan kelib chiqadi.
1371-yilda Temur Samarqandning vayron boʻlgan qalʼasi va 6 darvozali (Shayxzoda, Ohaniyn, Feruza, Soʻzangaron, Korizgoh va Chorsu) shahriston mudofaa devorlarini qayta tiklashni boshlagan. Arkda 2 ta 4 qavatli bino — Koʻksaroy (davlat xazinasi, ustaxonalar va qamoqxona joylashgan) hamda Boʻstonsaroy (amir qarorgohi boʻlgan) qurilgan. Temur qalʼasida koshin (sirlangan sopol plitka) bilan bezatilgan koʻplab mahobatli meʼmoriy inshootlar mavjud edi. Bu binolar yozma manbalarda tilga olinmagan va XIX asr oxirigacha vayron qilingan. Samarqand qalʼasining umumiy maydoni moʻgʻullar istilosigacha boʻlgan Samarqand qalʼasi, hatto soʻnggi oʻrta asrlardagi Buxoro va Xiva qalʼalarining maydonidan ham katta boʻlgan.
Temur Samarqandni Markaziy Osiyoning savdo markazlaridan biriga aylantirgan. Sayyoh Klavixoning yozishicha: «Samarqandda har yili Xitoy, Hindiston, Tatariston (Dashti Qipchoq) va boshqa joylardan, shuningdek, Samarqandning oʻta boy saltanatidan keltirilgan tovarlar sotiladi.
Shaharda savdo qilish uchun qulay maxsus rastalar boʻlmagani sababli Temurbek shahar boʻylab ikki tomonida savdo doʻkonlari va chodirlari joylashgan koʻcha qurishni buyurgan».
Temur islom madaniyatining rivoji va musulmonlar uchun muqaddas maskanlarning obodligiga katta eʼtibor bergan. Shohi Zinda maqbaralarida qarindoshlarining qabrlari ustiga sagʻanalar qurdirgan. Toʻman oqa ismli xotinlaridan birining koʻrsatmasi bilan bu yerda masjid va darveshlar xonaqohi bunyod etilgan.
Shuningdek, Ruhobod (Burhoniddin Sogʻarjiy maqbarasi), Qutbi chahordahum (Shayx Xoja Nuriddin Basir maqbarasi) va Goʻri Amir (Temuriylar avlodi oilaviy maqbarasi) qurilgan. Temur Samarqandda koʻplab hammom, masjid, madrasa, darveshlar xonaqohi va karvonsaroylar ham barpo ettirgan.
Temur va uning avlodlari dafn etilgan Goʻri Amir maqbarasi
1378—1404-yillarda Samarqand va uning atrofida 14 ta bogʻ barpo etilgan: Bogʻi Behisht, Bogʻi Dilkusho, Bogʻi Shamol, Bogʻi Boʻldi, Bogʻi Nav, Bogʻi Jahonnamo, Bogʻi Taxti Qoracha va Bogʻi Davlatobod. Har bir bogʻda saroy va favvoralar boʻlgan.
Tarixchi Hofizi Abruasarlarida Samarqandni tilga oladi. U shunday yozadi: «Ilgari loydan qurilgan Samarqand tosh binolar bilan qayta bunyod etildi». Temur bogʻ-saroy majmualari oddiy shahar aholisi uchun ochiq boʻlib, ular dam olish kunlarini shu yerda oʻtkazgan. Bu saroylardan hech biri bugungacha saqlanmagan.
Ilm-fan va maʼrifat sohasida huquqshunoslik, tibbiyot, ilohiyot, matematika, astronomiya, tarix, falsafa, musiqashunoslik, adabiyot va sheʼr ilmi keng tarqalgan.
Oʻsha davrning atoqli ilohiyotchisi Jaloliddin Ahmad al-Xorazmiy boʻlgan. Mavlono Ahmad astrologiyada, Abdulmalik, Isomiddin va Shayx Shamsiddin Muhammad Jazoiriy esa huquqshunoslikda katta yutuqlarga erishgan. Musiqashunoslikda Abdulqodir Marogʻiy,ota-bola Safiuddin va Ardasher Changiy mashhur boʻlgan. Tasviriy sanʼatda Abdulhay Bagʻdodiy va Pir Ahmad Bogʻishamoliy, falsafada Sadiddin Taftazoniy hamda Ali Jurjoniy,tarixda esa Nizomiddin Shomiy va Hofizi Abru tanilgan.
1399—1404-yillarda Samarqandda jome masjidi va uning roʻparasida madrasa qurilgan. Masjid keyinchalik Bibixonim (turkiy tilidan «xonim buvi»)
Samarqand tekislikda joylashgan boʻlib, uni tuproq koʻtarma devor va juda chuqur xandaqlar oʻrab olgan. Shahar tashqarisida turli taraflardan unga tutashgan mahallalar singari koʻplab uylar qurilgan. Butun shahar bogʻlar va uzumzorlar bilan oʻralgan. Shahar atrofidagi bogʻlarda katta va mashhur inshootlar koʻp, hukmdorning (Temur nazarda tutiladi) oʻziga ham tegishli saroylar va yertoʻlalar bor.
Hukmdor bu shaharni ulugʻlashni juda istagan va qaysidir yerlarni zabt etganida u yerdan odamlarni olib kelib, shahar hamda atrofida yashashga joylashtirgan. Ayniqsa, u turli hunar egalarini toʻplagan. Damashqdan topa olgan turli ustalarni — har xil toʻquvchilarni, yoy yasovchi ustalarni, qurolsozlarni, shisha va loyga ishlov beruvchilarni olib kelgan. Bunday ustalar dunyodagi eng yaxshilar deb hisoblangan. Turkiyadan esa arbalet yasovchilar va topa olgan boshqa ustalarni — tosh teruvchilar va zargarlarni olib kelgan. U shunchalik koʻp ustalarni keltirganki, shaharda har qanday hunar egasini topish mumkin boʻlgan.
Temur vafotidan soʻng hokimiyatni nabirasi Xalil Sulton (1405—1409) egallagan. Uning puxta oʻylanmagan faoliyati davlat xazinasining talon-toroj boʻlishiga olib kelgan.
1409-yilda Xalil Sulton hokimiyatdan ayrilgan va Samarqand Temurning kenja oʻgʻli Shohruxqoʻliga oʻtgan. Shohrux toʻngʻich oʻgʻli Mirzo Ulugʻbekni Movarounnahr noibi etib tayinlagan.
Ulugʻbek davrida Samarqandning jahon ilm-fani markaziga aylanishi
1425—1450-yillarda nomaʼlum saroy rassomi yaratgan Ulugʻbek tasvirli miniatyuraUlugʻbek madrasasi Samarqanddagi Registon maydonidaUlugʻbek rasadxonasi Samarqandda
Hukmdor Ulugʻbek davrida Samarqand jahon ilm-fani markazlaridan biriga aylandi. Bu yerda yangi oliy taʼlim muassasalari — Ulugʻbek madrasasi va Ulugʻbek rasadxonasiqurildi. Shaharda musulmon Sharqining eng yetuk olimlari faoliyat yuritgan.
1417—1420-yillarda Ulugʻbek Samarqandda madrasa qurdirgan. Bu Registon meʼmoriy ansamblidagi 1-bino boʻlgan. Madrasa peshtoqining yon devorida shunday yozuv bor: «Ushbu ilm maskanining asoschisi — buyuk sulton, sulton oʻgʻli, dunyo va dinni rozi qiluvchi Ulugʻbek Koʻragon». Ulugʻbek bu madrasaga islom dunyosidan koʻplab astronom va matematiklarni taklif qilgan. Ulugʻbek davrida Samarqand oʻrta asrlar jahon ilm-fanining markazlaridan biriga aylangan.
XV asrning 1-yarmida bu yerda Ulugʻbek atrofida atoqli astronom va matematiklar — Gʻiyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy va Ali Qushchini birlashtirgan ilmiy maktab shakllangan. Oʻsha paytda Samarqandda Oʻrta Osiyo tarixi haqida muhim asar yozgan tarixchi Hofizi Abru, mashhur tabib Mavlono Nafis, shoirlar Sirojiddin Samarqandiy, Sakkokiy, Lutfiy, Badaxshiy va boshqalar yashagan.
Ulugʻbekning ilm-fandagi asosiy qiziqishi astronomiya edi. 1428-yilda Ulugʻbek rasadxonasi qurilishi nihoyasiga yetkazilgan. Uning asosiy asbobi devoriy kvadrant boʻlib, oʻsha vaqtda dunyoda tengi yoʻq edi.
Ulugʻbekning hamkorlari orasida Qozizoda Rumiy,, al-Koshiy,, Ali Qushchikabi buyuk astronomlar boʻlgan. Ulugʻbek rasadxonasida 1437-yilga kelib 1018 yulduz tasvirlangan «Ziji Koʻragoniy» — yulduzlar osmoni katalogi tuzilgan.
Ulugʻbekning asosiy ilmiy asari haqli ravishda «Ziji jadidi Koʻragoniy» yoki «Koʻragoniyning yangi astronomik jadvallari» hisoblanadi. Muallif bu asarni oʻttiz yillik sinchkov mehnat va astronomik kuzatishlardan soʻng 1444-yilda yakunlagan. Astronomik qoʻllanma koʻp oʻtmay lotin tiliga tarjima qilingan va Klavdiy Ptolemeyning «Almagest»i hamda astronomik jadvallar Kastiliya qiroli Alfonso X astronomik jadvallari bilan bir qatorda Yevropadagi barcha rasadxonalarda astronomiya qoʻllanmasi sifatida ishlatilgan.
Ulugʻbekning oʻzi Sakkokiy kabi turkiy shoirlarga homiylik qilgan. Uning atrofidagilar ham unga ergashishga intilgan. Masalan, amir Arslonxoʻja tarxon 1444-yilda Samarqandda Ahmad Yugnakiy qalamiga mansub «Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar tuhfasi») turkiy dostonining yangi nusxasini tayyorlashni moliyalashtirgan.
Nefritdan yasalgan piyola Ulugʻbekka tegishli boʻlib, chetini tishlayotgan sher shaklidagi dastaga ega. U Britaniya muzeyida saqlanadi. Piyolaga turkiy tilda «Karami Haqqa nihoyat yoʻqdur» («Xudoning saxovatiga chegara yoʻq») degan yozuv oʻyilgan. Fors tarixchisi Mirxond Ulugʻbekni kuzatib borgan Hoji Muhammad Xisravning soʻzlariga tayangan holda batafsil hikoya qiladi. Jumladan, u shunday deydi: «…Ulugʻbek olovga qarab turkiy tilda: Sen ham bilding («sen ham bilding»)…», dedi..
Temuriy sulton Abu Said (1451—1469) hukmronligi davrida Samarqand
Shu davrda buyuk fors-tojik shoiri A. Jomiy Samarqanddagi Mirzo Ulugʻbek madrasasida tahsil olgan. Samarqandda 3 yil yashab oʻqigan atoqli turkiy shoir Alisher Navoiy (1441—1501) «Majolis un-nafois» («Tanlanganlar majlisi») asarida Samarqandning mashhur olim va shoirlari haqida yozgan.
XV asrning 2-yarmida Naqshbandiya tariqati rahbari Ubaydulloh Xoja Ahror (1404—1489) Samarqand siyosiy hayotida muhim rol oʻynagan. Movarounnahrning maʼnaviy yetakchisi Naqshbandiya tariqatining asosiy vazifalaridan biri deb kambagʻal va nochorlarning himoyasi, mehnatkashlarga gʻamxoʻrlik qilishni bilgan. Xoja Ahrorning mamlakatni vayron qilib, aholini qashshoqlashtirgan oʻzaro urushlarni toʻxtatishdagi xizmati ham katta. Bularning barchasi Movarounnahr hunarmandchiligi va qishloq xoʻjaligiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan.
Yozuvchi, shoir va tarixchi Bobur Temurning avlodi, Abu Saidning nabirasi boʻlib, Samarqand taxti uchun kurashgan. U «Boburnoma»da XV asr oxiri — XVI asr boshlaridagi Samarqand, uning meʼmoriy yodgorliklari va boshqa jihatlari haqida bebaho maʼlumotlar qoldirgan.
1504-yilda Boburni Samarqanddan Muhammad Shayboniyxonsiqib chiqargan, ammo 1511-yil oktabrida Bobur shaharni yana egallashga muvaffaq boʻlgan. Boburning Samarqanddagi soʻnggi hukmronligi 7 oy davom etgan.
Bobur tomonidan 1511—1512-yillarda Samarqandda zarb qilingan tangalarda qanotlarini yozib uchayotgan suv qushi tasvirlangan. Oʻrta asrlarda yorugʻlik va farovonlik ramzi sifatida qabul qilingan uchar qush obrazi notinch davrda samarqandliklarga umid bagʻishlash uchun tanlangan, deb taxmin qilish mumkin.
Bobur XV asr oxiridagi Samarqandni shunday tasvirlagan:
Samarqand — mamlakatning bosh shahri, butun mamlakat Movarounnahr deb ataladi. Hech bir dushman Samarqandni kuch bilan yengib egallay olmagani sabab unga «Alloh asraydigan shahar» deyiladi. Samarqand moʻminlar amiri Usmon davrida musulmon boʻlgan… Samarqandni Iskandar bunyod etgan. Moʻgʻul va turk xalqlari «Simizkent» deydilar. Temurbek Samarqandni poytaxt qilgan; Temurbekkacha unga teng keladigan ulugʻ hukmdor Samarqandni poytaxt qilmagan… Samarqand aholisining barchasi sof eʼtiqodli, shariatga amal qiluvchi taqvodor kishilardir. Allohning muqaddas elchisi zamonidan beri hech bir oʻlkadan Movarounnahrchalik koʻp islom imomlari yetishib chiqmagan. Samarqand va uning atrofida Temurbek va Ulugʻbek Mirzo davridan qolgan koʻplab binolar va bogʻlar bor. Samarqand arkida Temurbek 4 qavatli ulkan bino qurdirgan, u Koʻksaroy deb ataladi… Dunyodagi eng yaxshi qogʻoz Samarqandda ishlab chiqariladi… Samarqandning yana bir mashhur mahsuloti — toʻq qizil baxmal. U barcha yerlar va mamlakatlarga chiqariladi…
Davlat poytaxti etib Samarqand tanlangan va Shayboniyxon shu shaharda taxtga chiqqan. Uning farmoni bilan shaharda katta madrasaqurilgan. Keyinchalik Shayboniyxonning oʻzi ham shu yerda ilmiy va diniy munozaralarda qatnashgan.
Shayboniyxon madrasasi haqidagi sanasi maʼlum ilk xabar 1504-yilga tegishli (madrasa sovet hokimiyati davrida butunlay buzib tashlangan). Muhammad Solihning yozishicha, Shayboniyxon Samarqandda ukasi Mahmud Sulton xotirasini abadiylashtirish uchun madrasa qurdirgan. Fazlulloh ibn Roʻzbehon «Mehmonnomayi Buxoro»da madrasaning ulugʻvor binosi, zarhal tomi, baland hujralari va keng hovlisiga qoyil qolganini ifodalab, uni madh etuvchi sheʼr keltiradi. Zayniddin Vosifiyesa bir necha yil oʻtib Shayboniyxon madrasasiga borgan va xotiralarida uning ayvoni, zali hamda hovlisi keng va koʻrkam ekanini yozgan.
Shayboniyxon Samarqand saroyiga isteʼdodli shoir va olimlarni toʻplagan. Ular orasida Kamoliddin Binoiy,, Muhammad Solih kabi shoirlar boʻlib, ular Shayboniyxon hayoti va faoliyatiga bagʻishlangan dostonlar yaratgan.
Eron va Xurosonda shoh Ismoil tomonidan sunniylarga qarshi taʼqiblar ziyolilarning Movarounnahrga qochishiga olib kelgan. Ular orasida fors tarixchisi, shoiri va mutafakkiri Fazlulloh ibn Roʻzbehon,«Buxoro mehmoni kitobi» muallifi, shuningdek, shoir va yozuvchi Zayniddin Vosifiy.
boʻlgan. Shayboniyxonning oʻrta osiyolik turkiy adabiy tilda yozilgan devoni aynan Samarqandda yaratilgan. U sheʼrlarini «Shiboniy» taxallusi bilan bitgan. 1507-yilda Samarqandda chigʻatoy tilida oʻgʻli Muhammad Temur ga bagʻishlangan «Risolayi maorifi Shayboniy» nasriy asarini yozgan (qoʻlyozma Istanbulda saqlanadi).
1508-yilda Samarqandda uning oʻrta osiyolik turkiy adabiy tilda yozilgan «Bahr ul-hudo» falsafiy-diniy asari yaratilgan. Qoʻlyozma Londonda saqlanadi.
Shayboniylar sulolasidan boʻlgan Koʻchkunchixon— Shayboniyxonning amakisi va Mirzo Ulugʻbek avlodi hukmronligi davrida Samarqandda faol qurilish, madrasalarni taʼmirlash va obodonlashtirish ishlari davom etgan. Bu davrda Hirotdan Samarqandga hunarmandlar, ustalar va madaniyat arboblari koʻchib kelgan. Registon maydonining janubida Koʻkgumbaz deb atalgan, Koʻchkunchixon avlodlari maqbarasi ham joylashgan madrasa qurilgan. U 1937-yilda butunlay buzib tashlangan.
sheʼrlar yozgan. 1533-yilda Buxoro xonligining 5-xoni Ubaydullaxonboʻlgach, u davlat poytaxtini Buxorogakoʻchirgan. Samarqand mamlakatning 2-muhim shahri va Samarqand viloyati (yoki bekligi) markaziga aylangan.
1540—1551-yillarda Samarqandda hukmronlik qilgan Abdulatifxon — Mirzo Ulugʻbekning nabirasi Koʻchkunchixonning oʻgʻli — Movarounnahr va Shayboniylar sulolasi tarixining bilimdoni hisoblangan. U shoir va olimlarni qoʻllab-quvvatlagan, oʻzi esa Xushtaxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Abdulatifxon hukmronligi davrida rasmiy hujjatlarda fors tilidan tashqari oʻzbek tili.
ham ishlatilgan. Buxoro xonligining barcha hukmdorlari poytaxt Buxoro boʻlishiga qaramay, anʼanaga koʻra aynan Samarqanddagi Koʻksaroyda (hokimiyat tomonidan Rossiya imperiyasi 1880-yillarda buzib tashlangan), poytaxt esa Buxoroga koʻchgan edi.
Koʻksaroyda Amir Temurdavridan qolgan «Koʻktosh» — tosh taxt boʻlgan. Samarqandda taxtga chiqish anʼanasi Muzaffarxon — Buxoro amirligi 1860—1885-yillarda hukmronlik qilgan amir davrigacha davom etgan.
Oʻzbek sulolalaridan boʻlgan Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi davrida Samarqand yangi yuksalish bosqichiga qadam qoʻygan. Shahar butun davlat va qoʻshni mamlakatlardan olim hamda meʼmorlarni jalb etgan. 1602-yilda Samarqandni qarorgoh qilgan ashtarxoniy Boqi MuhammadxonSamarqandni qarorgoh etib tanlab, Buxoro xonliginingmustaqilligini saqlab qolib, Safaviylar shohi Abbos qoʻshinlarini Balx jangidamagʻlub etgan. Qisqa hukmronligiga qaramay, u mamlakatda maʼmuriy, soliq va harbiy islohotlarni amalga oshirib, keyingi rivojlanishga zamin yaratgan.
Buxoro xonligida Ashtarxoniylar hukmronligi davrida, 1599—1756-yillarda Samarqandning bugungacha saqlangan meʼmoriy yodgorliklari qurilgan.
tasvirlangan. Ashtarxoniy Imomqulixon (1611—1642) hukmronligi davrida Samarqandda mashhur meʼmorchilik durdonalari qurilgan. Hozirgacha saqlangan yodgorliklar orasida Abdi Berun majmuasi.
ham shu davrda bunyod etilgan. 1621-yilda Samarqandda «Zafarnoma» Sharafiddin Yazdiy » asari koʻchirilib, ajoyib miniatyuralar bilan bezatilgan.
Ashtarxoniylar davrida Samarqandga Boborahim Mashrab (1657—1711) — oʻzbek adabiyoti mumtoz vakili, shoir va mutafakkir, soʻfiylikdagi tariqat yoʻnalishi izdoshi va Naqshbandiya.
tariqati darveshi tashrif buyurgan. 1720-yillardagi inqiroz va Samarqandning Nodirshoh
qoʻshinlari tomonidan egallanishi. 1720-yillarda Buxoro xonligida oʻzbeklarning mangʻit va kenagas qabilalari oʻrtasidagi qarama-qarshilik keskinlashgan. Kenagaslar yetakchisi Ibrohim otaliq jungʻorlar tomonidan Sirdaryo ortiga siqib chiqarilgan qozoq-qoʻngʻirotlar va qoraqalpoqlardanyordam soʻragan. Ularning qabila birlashmalari javoban yetti yil davomida Movarounnahrga vayronkor bosqinlar uyushtirib, Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarning atroflarini xarob qilgan. Harbiy talafotlardan keyin mintaqaga yana bir ofat — chigirtkalarningommaviy bosqini kelib, ogʻir ocharchilikka sabab boʻlgan. Odamlar halok boʻlgan yoki oʻz yurtlarini tark etishga majbur boʻlgan. Bir vaqtlar obod hududlar chuqur tanazzulga yuz tutgan. 1735-yilda Samarqand deyarli butunlay huvillab qolgan: shaharda faqat bitta soʻfiyqolgan boʻlib, u yetti yil vayronalar orasida yashagan va «Shoh sov» laqabini olgan. Vayronagarchilik shu qadar katta boʻlganki, zamondoshlar fikricha, Movarounnahr moʻgʻullar istilosidan beri bunday falokatni boshdan kechirmagan.
1740-yilda Samarqandga Eron hukmdori Nodirshoh qoʻshinlari uning Markaziy Osiyoga harbiy yurishiningsoʻnggi bosqichida hujum qilgan. Rivoyatga koʻra, shundan soʻng Nodirshoh qoʻshinlari shaharni tark etib, Mashhadga ( Xuroson) nefritdan yasalgan Amir Temurning qabr toshiniolib ketgan. Rivoyatga koʻra, Xurosonga qaytayotgan Nodirshoh tushida Amir Temurning bezovta ruhini koʻrgan, mamlakatiga kulfatlar kelgan, uning oʻziga qarshi ketma-ket suiqasdlar uyushtirilgan. Shundan soʻng Nodirshoh olib ketilgan nefrit qabr toshini darhol Samarqandga qaytarib, Goʻri Amir maqbarasidagi eski joyiga qoʻyishni buyurgan.[manba147 kundan beri koʻrsatilmagan].
Oʻzbek Mangʻitlar sulolasi davrida Samarqand
Hazrati Xizr masjidi (1854-yilda taʼmirlangan)
Shaharning qayta tiklanishi oʻzbek mangʻitlar sulolasi asoschisi, qatʼiyati va harbiy mahorati bilan tanilgan Muhammad Rahimbiy (1756—1758) davrida boshlangan. U Samarqandni qayta tiklashga ayrim urinishlar qilgan.
Shaharni tiklash uchun jiddiy saʼy-harakatlarni amir Shohmurod (1785—1800) amalga oshirgan. Uning davrida, 1784—1785-yillarda Samarqandda Chorsu savdo gumbazi qurilgan. Ipak toʻqishni qayta jonlantirish uchun 1780-yillarda Marvdan koʻplab eronlik shialar shaharga koʻchirilgan. Shohmurod Oʻratepa,, Xoʻjand,Hovos, Zomin,Yom shaharlariga yurishlar qilib, aholisining bir qismini Samarqandga koʻchirgan va bu yerda masjidlari boʻlgan 24 ta alohida mahalla (guzar) barpo etgan.
Mirzo Shams Buxoriyning guvohlik berishicha, Shohmurod«biz podshoh naslidan emasmiz, ajdodlarimiz oddiy oʻzbeklar boʻlgan» deb, oʻz nomini xutbada tilga olish yoki tangaga tushirishga ruxsat bermagan.
Amir Nasrullo davrida Samarqandda Mahallayi Sharq (yoki Mahallayi Yahudiyon) mahallasi paydo boʻlib, unga Buxoro yahudiylari joylashgan. Mahallani jamoa tomonidan tayinlangan kalontar (oqsoqol) boshqargan. Mahallaning oʻz jamoat markazi, hammomi, sinagogasi, choyxonasi, hunarmandchilik ustaxonalari (asosan boʻyoqchilar, etikdoʻzlar va toʻquvchilar), kichik bozori hamda xeder boshlangʻich maktabi mavjud edi. 1843-yilda Amir Nasrullo Buxoro yahudiylariga mahalla qurgan yerlarini sotgach, mahalla rasmiy maqom olgan.
aylantirilgan. Shu yili general-mayor va baron Fridrix fon Shtempel qoʻmondonligidagi Samarqand garnizoni samarqandliklarning rus hokimiyatini agʻdarishga urinishini qaytargan.
Samarqand «tuzem» (mahalliy aholi nazarda tutilgan) va Yevropa (ruslar yashaydigan) qismlariga boʻlingan.
1892-yilda Samarqandning ruslar yashaydigan qismida turli millat va din vakillaridan iborat 10 115 kishi istiqomat qilgan. Ular orasida pravoslav xristianlar (7446 kishi) va sunniy musulmonlar (1054 kishi) koʻpchilikni tashkil etgan.
Shuningdek, shaharda 68 katolik, 75 protestant, 485 yahudiy, 416 nafar «raskolnik» deb atalgan diniy guruh vakili va arman-grigoriy eʼtiqodidagi 71 kishi yashagan.
Bu yangi aholining barchasi uchun cherkovlar, ibodat uylari va diniy binolar qurilgan. Yangi shaharda ilk Yevropa uslubidagi mehmonxonalar, restoranlar, mayxonalar va doʻkonlar tarmogʻi ochilgan. Pochta aloqasi va telegraf paydo boʻlgan.
Shifoxonalar va tibbiyot punktlari oz boʻlib, ancha keyinroq — XX asr boshlarida paydo boʻlgan. Shaharda Yevropa uslubidagi binolar (banklar, dorixonalar va boshqa tashkilotlar uchun) qurilgan.
Behbudiyning yozuvchilik mahorati choʻqqisi drama janridagi «Padarkush» («Ota qotili») asaridir. U 1911-yilda Samarqandda nashr etilgan.
1913-yilda Behbudiy oʻzbek va tojik tillarida «Samarqand» gazetasini nashr eta boshlagan. 1917-yilda u Samarqand saylov okrugidan 2-raqamli roʻyxat (Samarqand viloyatidagi musulmon tashkilotlari) boʻyicha Taʼsis majlisiga saylangan.
Samarqand — Oʻzbekiston SSR poytaxti (1925—1930)
Buyuk Oktabr inqilobidan keyin shahar Turkiston ASSRtarkibiga kirgan. XX asr boshlarigacha Samarqand Markaziy Osiyoning zamonaviy milliy chegaralar bilan ajratilmagan yagona forsiyzabon tarixiy-madaniy makoniga mansub boʻlgan. Keyingi yillardagi Oʻrta Osiyoning 1924—1929-yillardagi milliy-hududiy chegaralanish jarayonida shahar Oʻzbekiston SSRtarkibiga kiritilgan. Bu sovet davridagi maʼmuriy-siyosiy qarorlar natijasi boʻlgan. 1925—1930-yillarda Samarqand Oʻzbekiston SSR poytaxti boʻlib, bu yerda Fayzulla Xoʻjayev.
boshchiligidagi Oʻzbekiston hukumati joylashgan. Shu davrda nemis meʼmorlari loyihasi asosida Respublika kasalxonasi va universitetning bosh binosi qurilgan. Butunittifoq tanlovi orqali Sovet Ittifoqining turli oliy oʻquv yurtlaridan Samarqand universitetiga oʻqituvchilar jalb etilgan.
1930-yilda Samarqand poytaxt maqomini yoʻqotib, faqat Samarqand viloyatiningmarkazi boʻlib qoldi, Oʻzbekiston SSR poytaxti esa Toshkent.
shahri boʻldi. Ulugʻ Vatan urushi yillarida Samarqand
Butun Ulugʻ Vatan urushidavrida, 1941-yil oktabridan 1944-yilgacha shaharda Moskvadan evakuatsiya qilingan Artilleriya akademiyasi va urush hududlaridan koʻchirilgan koʻplab sanoat korxonalari joylashgan.
Sadriddin Ayniy yodgorlik muzeyi 19-may 1967-yilda Oʻzbekiston hukumatining 16-iyun 1964-yildagi qaroriga asosan tashkil etilgan. Uning ochilishida Oʻzbekiston va Tojikiston rahbarlari hamda Samarqand jamoatchiligi ishtirok etgan.
Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademigi Ibrohim Moʻminov tashabbusi va Sharof Rashidov koʻmagida 1970-yilda Samarqandning 2500 yilligi keng nishonlangan. Shu munosabat bilan Ulugʻbekkahaykal ochilgan, Samarqand tarixi muzeyitashkil etilgan va Samarqand tarixiga bagʻishlangan 2 jildli asar tayyorlanib nashr qilingan.
1991-yilda Oʻzbekistonda birinchi boʻlib Samarqand nodavlat televideniyesi tashkil etilgan. Loyiha tashabbuskori va hamfikrlar yetakchisi samarqandlik Firdavs Abduxoliqov
boʻlgan. Oʻzbekiston mustaqilligi yillarida Samarqand (1991-yildan)
Mustaqillikning dastlabki yillarida Samarqand televideniyesi katta taraqqiyotga erishgan. U 1996-yildan xalqaro eʼtirofga sazovor boʻlib, davlat rahbarlari, mamlakatlar senatorlari va taniqli xorijiy jurnalistlar bilan jonli efirda maxsus intervyular oʻtkazgan. STV xodimlari nafaqat respublika hududlariga, balki xorijga ham xizmat safariga chiqish imkoniyatini qoʻlga kiritgan. Ijodiy suratga olish guruhlari Rossiya,, Fransiya,, AQSH,, Suriya,, Pokiston,, Hindiston va boshqa mamlakatlar haqida hujjatli filmlar yaratgan. STV hujjatli koʻrsatuvlar turkumini yaratgan, jumladan, Amir Temur va Ulugʻbek.
tavalludiga bagʻishlangan koʻrsatuvlar. 1994-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov farmoniga asosan Samarqand davlat chet tillar instituti tashkil etilgan. U chet tillarni oʻrganish boʻyicha Oʻzbekiston va Markaziy Osiyodagi eng yirik oliy oʻquv yurtlaridan biridir. Hozir institut oliy va oʻrta maxsus taʼlim hamda turizm infratuzilmasi uchun yuqori malakali xorijiy filologiya mutaxassislarini, jumladan, gid-tarjimonlarni tayyorlaydi.
1996-yilda Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan tavalludining 660 yilligi nishonlangan buyuk sarkarda Amir Temur sharafiga Samarqandda haykal oʻrnatilgan. 2007—2011-yillarda «Temuriylar davriga oid yozma yodgorliklarni Oʻzbekiston va xorijda oʻrganish» nomli fundamental tadqiqot loyihasi amalga oshirilgan. Uning doirasida boshqa mamlakatlarda saqlanayotgan Amir Temur va Temuriylar davriga oid qoʻlyozmalar haqida materiallar va maʼlumotlar toʻplangan.
Islom Karimov tashabbusi bilan 2000-yilda Oʻzbekistonda imom Abu Mansur Moturidiy tavalludining 1130 yilligi keng nishonlangan. Shu munosabat bilan imomning asarlari nashr etilgan, xalqaro konferensiya oʻtkazilgan hamda uning Samarqanddagi qabri ustida yodgorlik majmuasi ochilgan.
Fors-tojik shoiri Abu Abdulloh Rudakiyga, shoir Alisher Navoiyga, sarkarda va hukmdor Amir Temurga, olim va hukmdor Ulugʻbekka.
haykallar oʻrnatilgan. Abu Mansur Moturidiy maqbarasi, 2000-yil
Oʻzbekiston Prezidenti Islom Karimov vafotidan soʻng oʻzi tugʻilgan Samarqand shahriga dafn etilgan. Shuningdek, 2017-yilda shaharda Karimov haykali ochilgan, uning 80 yoshga toʻlishi munosabati bilan 30-yanvar 2018-yilda esa Hazrati Xizr masjidi yaqinida maqbarasi.
Samarqand iqlimi — subtropik ichki kontinentalboʻlib, fasllar aniq ajralib turadi. Iqlimiy qish (oʻrtacha sutkalik harorat 0 °C dan past boʻladigan davr) kuzatilmaydi, biroq ayrim qish kunlari noyabrning 2-oʻn kunligidan martning 2-oʻn kunligigacha yuz berishi mumkin.
Taqvimiy qish davrida qisqa (3–7 kunlik) sovuqlar kuzatilishi mumkin (tunda harorat −12 °C gacha, kamdan-kam hollarda −20 °C gacha tushadi).
Shu bilan birga, qish davomida tez-tez iliq kunlar kuzatilib, harorat −5 °C dan +6 °C va undan yuqoriga, baʼzan +12..+15 °C gacha koʻtariladi.
Oʻtish fasllari ancha qisqa. Koʻpincha mart oʻrtalari va oxirida, aprel oyida deyarli yozgi harorat qayd etiladi.
Yoz (kunduzgi harorat +20 °C, oʻrtacha sutkalik harorat +15 °C dan yuqori boʻladigan davr) aprelning 2-oʻn kunligidan oktabrning 2-oʻn kunligigacha davom etadi.
Iyun va iyulda kunduzgi harorat odatda +40 °C dan oshadi (yoz mavsumida oʻrtacha 20–40 kun).
) mavjud. Shaharda xristianlikning tarqalishi boʻyicha ikkinchi oʻrinda Arman apostol cherkovituradi. U shahar armanlari orasida tarqalgan. Bu yerda Surb Astvatsatsin.
Yahudiylik Oʻrta Osiyo yahudiylari orasida tarqalgan.
Tillar
Statistik maʼlumotlarga koʻra, 1887—1888-yillarda Samarqand shahri ham kirgan Samarqand uyezdidagi 54 195 kishidan oʻzbeklar 39 562 kishini (aholining 73 foizini) tashkil etgan, qolgan aholiga tojiklar,, ruslar,, arablar,, eroniylar va boshqalar kirgan.
1897-yilda Samarqand shahri ham kirgan Samarqand uyezdida jami 342 197 kishi yashagan. Ona tili boʻyicha taqsimot: oʻzbek tili — 200 672, tojik tili — 123 342, slavyan tillari (shu jumladan, buyuk ruslar, kichik ruslar va belaruslar) — 9340, qashqar tili ( uygʻur tiliningshevasi) — 3421 kishi. Bu statistika shaharning oʻzida tojik tili, Samarqand atrofida esa oʻzbek tili ustun boʻlganini koʻrsatadi.
Million aholili shahar maqomi
2021-yil dekabrda Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevga Samarqand viloyatida amalga oshirilayotgan loyihalar taqdim etilishi munosabati bilan Prezident matbuot xizmati quyidagicha xabar eʼlon qilgan: «Maʼlumki, kelgusi yillarda Samarqand million aholili shaharga aylanishi kutilmoqda. Buning uchun qoʻshni tumanlarning ayrim hududlari shahar tarkibiga kiritiladi».Shahar gʻarbda Pastdargʻom tumani (365,3 ming aholi, 1-oktabr 2021-yil holatiga koʻra) bilan chegaradosh, shahar maʼmuriy boʻysunuvidagi hudud tashqi chegarasining katta qismi Samarqand tumani (260,1 ming aholi) bilan tutashadi; shimolda Oqdaryo tumani (164,2 ming aholi) va Jomboy tumani (179,3 ming aholi) joylashgan. Bundan tashqari, Samarqand shahriga bevosita yaqin, undan Samarqand tumaniga qarashli eni taxminan 2,3 km boʻlgan qurilishlar tasmasi bilan ajralgan Toyloq tumani (209,1 ming aholi) joylashgan. Samarqand hududi Samarqand, Pastdargʻom, Toyloq va Oqdaryo tumanlari hisobiga kengaytiriladi, shahar maydoni hozirgi 124 km² dan 305 km²gacha oshiriladi. Viloyat maʼmuriy markazi Gulobod posyolkasiga (hozirgi Samarqand tumani markazi) koʻchiriladi. Shahar bosh rejasini amalga oshirishning birinchi bosqichida Samarqand tumanidan 29 km², Oqdaryo tumanidan 11 km², Pastdargʻom tumanidan 13 km², Toyloq tumanidan 0,5 km² hudud shaharga qoʻshilishi kutilgan.
2022-yil boshida Oliy Majlis Senatining «Samarqand viloyati Oqdaryo, Pastdargʻom, Samarqand, Toyloq tumanlarining mavjud maʼmuriy-hududiy chegaralarini oʻzgartirish hamda Samarqand shahri hududida Qorasuv, Sugʻdiyona, Siyob, Bogʻishamol, Maroqand tumanlarini tashkil etish va Samarqand tumanini tugatish toʻgʻrisida»gi qarori loyihasi eʼlon qilingan. Unga koʻra, Oqdaryo, Pastdargʻom, Samarqand va Toyloq tumanlari hamda Samarqand shahrining maʼmuriy-hududiy chegaralari oʻzgartiriladi: Oqdaryo tumanining 1 654 ga, Samarqand tumanining 12 975 ga, Pastdargʻom tumanining 1 245 ga, Toyloq tumanining 1 269 ga hududi Samarqand shahriga qoʻshiladi; Samarqand shahrining 528 ga va Samarqand tumanining 1370 ga yeri Pastdargʻom tumaniga, Samarqand tumanining 29 283 ga yeri esa Toyloq tumaniga beriladi. Natijada Samarqand tumani alohida maʼmuriy-hududiy birlik sifatida tugatiladi. Samarqand shahrining umumiy maydoni 28 415 ga boʻladi; shahar besh maʼmuriy tumanga boʻlinadi: Qorasuv (8 250 ga), Sugʻdiyona (3 741 ga), Siyob (4 846 ga), Bogʻishamol (3 246 ga), Maroqand (8 333 ga). Posyolka Gulobod (yangi tashkil etilgan Maroqand tumanidagi Gulobod mavzesi) Samarqand viloyatining maʼmuriy markaziga aylanadi. Rejalashtirilgan hududiy kengayish natijasida shahar aholisi 1018 ming kishiga yetishi taxmin qilinadi.
2022-yil oktabrda shahar hokimi Fazliddin Umarovning bayonotidan maʼlum boʻlishicha, Samarqandni million aholili shaharga aylantirishga tayyorgarlik doirasida yangi bosh reja va shaharni batafsil rejalashtirish loyihasi ishlab chiqilmoqda. Ular viloyat maʼmuriy markazini Gulobod posyolkasiga koʻchirish va boshqa qator choralarni nazarda tutadi. Samarqandda 178 ta davlat muassasasi bor, dastlab ularning 42 tasi shahardan tashqariga koʻchiriladi. Shaharsozlik «aqlli shahar» konsepsiyasi asosida olib borilishi lozim: bu IT-parklar faoliyatiga tizimli texnologik jarayonlarni joriy qilish, Samarqandni «ekologik toza shahar»ga aylantirish va integratsiyalashgan «xavfsiz shahar» tizimini ishga tushirishni koʻzda tutadi. Oltita turar-joy massiviga tutash hududlarda kichik sanoat zonalari va ishlab chiqarish obyektlari quriladi. Tigʻiz vaqtlardagi tirbandliklarning oldini olish uchun yettita markaziy chorrahada yoʻl oʻtkazgichlar qurish takliflari koʻrib chiqilmoqda.
Maʼmuriy-hududiy boʻlinish
Samarqand shahriga maʼmuriy jihatdan boʻysunadigan hududning umumiy maydoni 120 km²ni tashkil etadi. Bu hudud 219 ta mahallaga.
hududida). Shahar Samarqand tumani hududi bilan oʻralgan, ammo uning tarkibiga kirmaydi; viloyat boʻysunuvidagi shahar hamda Samarqand viloyati.
Shahar birinchi marta 10-fevral 1939-yilda maʼmuriy birliklarga boʻlingan. Oʻshanda Samarqand 3 maʼmuriy tumanga — Eron, Temiryoʻl va Siyob tumanlariga ajratilgan. Koʻp oʻtmay Eron tumani Bogʻishamol tumani deb oʻzgartirilgan. U shaharning markaziy qismini, Temiryoʻl tumani gʻarbiy qismini, Siyob tumani esa Samarqandning tarixiy markazi joylashgan sharqiy qismini egallagan. Hozir Samarqand shahri maʼmuriy tumanlarga boʻlinmagan.
1950-yillarda bu tumanlarning barchasi tugatilgan. 1976-yilda Bogʻishamol (oʻzb.Боғишамол тумани/Bogʻishamol tumani), Temiryoʻl (oʻzb.Железнодорожный тумани/Jeleznodorojniy tumani) va Siyob (oʻzb.Сиёб тумани/Siyob tumani) tumanlari qayta tashkil etilgan.
1990-yillarda Temiryoʻl tumani Temiryoʻl tumani (oʻzb.Темирйўл тумани/Temiryoʻl tumani). 1-yanvar 2004-yilda shaharning barcha 3 tumani yana tugatilgan.
2021-yilda Oʻzbekiston Prezidenti Samarqandda beshta maʼmuriy tuman — Sugʻdiyona, Siyob, Bogʻishamol, Maroqand va Qorasuv bosqichma-bosqich tashkil etilishini, birinchi bosqichda ikki-uchta tuman barpo qilish rejalashtirilganini aytgan.
Iqtisodiyot
Samarqand Oʻzbekistonning yirik sanoat va iqtisodiy markazlaridan biridir. Sanoatning yetakchi tarmogʻi — mashinasozlik.Shuningdek, yengil,qurilish, kimyo,, neft-kimyo,kimyo-farmatsevtika va oziq-ovqat sanoati rivojlangan.
markali yuk mashinalari, maxsus texnika va tirkamalar ishlab chiqaradi. «Land Rover Uzbekistan» avtomobil zavodini ochib, «Land Rover».
yoʻltanlamaslarini ishlab chiqarish masalasi koʻrib chiqilmoqda. Shaharda rezistorlar, integral mikrosxemalar va elektron maishiy texnika ishlab chiqaruvchi elektronika zavodlari faoliyat yuritadi. Samarqand liftsozlik zavodi, «Sino»korxonasining maishiy muzlatkich ishlab chiqaruvchi zavodi, «UzBat» tamaki mahsulotlarini qayta ishlash va qadoqlash fabrikasi, choyni qayta ishlash va qadoqlash bilan shugʻullanuvchi Samarqand choy qadoqlash fabrikasi, nafaqat Oʻzbekiston, balki Oʻrta Osiyodagieng qadimiy va yirik vino zavodlaridan biri boʻlgan Samarqand vino zavodi, Samarqand spirt zavodi, «AgroBravo»sut mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonasi, Samarqand toʻqimachilik fabrikasi va boshqa korxonalar mavjud.[manba18 kundan beri koʻrsatilmagan].
Samarqandda koʻplab xususiy kichik biznes korxonalari ham faoliyat yuritadi. 2014-yil yanvar—dekabr yakunlariga koʻra, jami 1974,3 milliard soʻmlik.
sanoat mahsuloti ishlab chiqarilgan. Samarqand iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri turizmboʻlib qolmoqda. Shahar Oʻzbekistondagi eng koʻp sayyoh tashrif buyuradigan joylardan biri, turizmdan olinadigan daromad uning iqtisodiyoti uchun katta ahamiyatga ega.
bilan havo qatnoviga ega boʻlgan. 2019—2022-yillarda Samarqand xalqaro aeroporti terminali binosi qayta qurilgan. U olim Ulugʻbekning«Ziji jadidi Koʻragoniy» («Koʻragoniyning yangi astronomik jadvali») asosiy asari ramzi boʻlgan ochiq kitob shakliga keltirilgan. Shundan soʻng Samarqand xalqaro aeroporti Markaziy Osiyodagi eng yaxshi oʻnta aerovokzal terminali qatoriga kirgan. Aeroportni rekonstruksiya qilishda samarqandlik oligarx Baxtiyor Fozilov.
Temiryoʻl Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) shahridan, yaʼni Kaspiy dengizi sohilidan boshlanib, Samarqandda tugagan. Samarqand stansiyasi Kaspiyorti temir yoʻlining oxirgi bekati boʻlgan. Birinchi Samarqand stansiyasi vokzali 1888-yil mayda ochilgan.
1888-yildan keyin Samarqand—Andijon temir yoʻli qurila boshlangan. 1899-yilda Ursatyevskaya — Chernyayevo — Andijon (346 chaqirim) va Serovo — Gorchakovo — Fedchenko — Zelensk — Andijon (240 chaqirim) yoʻnalishlarida harakat ochilgan.
Keyinchalik Oʻrta Osiyoningboshqa hududlarida ham temiryoʻl qurilishi natijasida Kaspiyorti va Samarqand—Andijon temir yoʻllari birlashtirilib, Oʻrta Osiyo temir yoʻli.
deb nomlangan. Sovet davrida Samarqand stansiyasiga yangi yoʻllar ulanmagan, biroq u Oʻzbekiston SSR va Sovet Oʻrta Osiyosining eng yirik va muhim stansiyalaridan biri boʻlgan.
2000-yillarda Samarqand stansiyasidan Toshkentga firma yoʻlovchi poyezdi «Registon» qatnovi yoʻlga qoʻyilgan, uning eng yuqori tezligi 160 km/soat boʻlgan.
2015-yil sentabrda bu tezkor temiryoʻl Qarshishahrigacha, boshqa tarmogʻi esa Buxorogacha.
uzaytirilgan. Samarqand temiryoʻl stansiyasidan nafaqat ichki, balki xalqaro qatnovlar ham oʻtadi.
Eng muhim ichki yoʻnalishlar: Toshkent — Samarqand, Xiva — Andijon, Buxoro — Andijon, Termiz — Andijon, Qarshi — Samarqand, Buxoro — Samarqand, Toshkent — Urganch, Toshkent — Sariosiyo, Toshkent — Buxoro, Toshkent — Olot, Toshkent — Termiz, Toshkent — Qoʻngʻirot.
1924-yil noyabrdan 1930-yilgacha Samarqandda bugʻ tramvayiqatnagan. 1947-yil mayda shaharda Samarqand tramvayiishga tushirilgan va 1973-yil avgustgacha faoliyat yuritgan.
2016-yilda tramvay qatnovini tiklashga qaror qilingan. 1-yoʻnalish 15-aprel 2017-yilda, 2-yoʻnalish 21-mart 2018-yilda ochilgan.
1957-yildan Samarqandda trolleybus tizimi ham ishlagan va 2005-yilgacha xizmat koʻrsatgan.
ishtirok etgan. 2022-yilgi mavsumda «Dinamo» Oʻzbekiston Superligasigachiqqan, ammo mavsum yakunida Pro ligagatushib ketgan. 2024-yilda jamoa yana mamlakatning oliy ligasiga qaytgan.
Shaharda «Sherdor» futbol klubi ham bor. U 2018-yilgi mavsumdan yana Oʻzbekiston Pro ligasida ishtirok etmoqda. Samarqandning yana bir klubi — «Spartak» viloyat futbol ligasida oʻynaydi.
Hozir faoliyat yuritmaydigan klublardan biri «Registon» boʻlib, u 2010—2014-yilgi mavsumlarda Oʻzbekiston chempionati ikkinchi va birinchi ligalarida qatnashgan.
Shaharda 2 ta yirik stadion bor: «Dinamo» (13 800 tomoshabin sigʻadi) va «Olimpiya» (12 500 tomoshabin). Shuningdek, kichik «Yoshlik» va «Lokomotiv».
» stadionlari ham faoliyat koʻrsatadi. Shaharda yana koʻplab sport inshootlari mavjud:
«Sartepa» sport majmuasi;
Samarqand olimpiya zaxiralari kolleji sport majmuasi;
«Delfin» suv sporti markazi;
Boks saroyi;
Katta tennis korti va uning atrofidagi kichik kortlar;
1990-yillarning oʻrtalaridan 2019-yilgacha har yili Samarqandda tennis turniri[ingl.] — ATP Challenger Tourdoirasida boʻlib oʻtgan. Bundan tashqari, shaharda sportning turli turlari boʻyicha Oʻzbekiston chempionatining ayrim turnir va musobaqalari oʻtkaziladi.
Ijtimoiy soha
Samarqanddagi Registon maydonida Sherdor madrasasi. Rassom V. V. Vereshchagin (1869—1870-yillar) asari
Samarqandda ilmiy, pedagogik va madaniy yoʻnalishdagi koʻplab tashkilotlar bor. Shaharda Jahon merosi.
roʻyxatiga kiritilgan koʻplab tarixiy-meʼmoriy yodgorliklar mavjud. Ilmiy muassasalar
Akademiklar Y. Gʻ. Gʻulomov va I. M. Moʻminov tashabbusi bilan Samarqandning 2500 yilligi munosabati hamda Oʻzbekiston SSR Vazirlar Kengashining 1970-yilgi qarori, Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Prezidiumining qarori asosida Arxeologiya instituti tashkil etilgan. 1998-yilda unga arxeolog, tarixchi va akademik Y. Gʻ. Gʻulomov nomi berilgan.
2019-yil iyunda akademik Ahmadali Asqarov tashabbusi bilan institutni Samarqanddan Toshkentgakoʻchirish rejalashtirilgan. Ammo Oʻzbekiston rahbariyati masalaga strategik yondashib, Samarqandning sayyohlik salohiyatini hisobga olgan holda Y. Gʻ. Gʻulomov nomidagi Arxeologiya institutini Samarqandda va uning filialini Buxoroda.
tashkil etishga qaror qilgan. Teatrlar
Samarqand Oʻzbekistonning teatr markazlaridan biridir. Shahar markazida mamlakatning eng yirik va qadimiy teatrlaridan biri — Hamid Olimjon nomidagi Samarqand viloyat musiqali drama teatrijoylashgan. Shaharning yangi qismida esa A. P. Chexov nomidagi Samarqand davlat rus drama teatri — Oʻzbekistonning yirik rus teatrlaridan biri faoliyat yuritadi. Shuningdek, shaharda 1973-yildan muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgan A. Joʻrayev nomidagi Samarqand viloyat yosh tomoshabinlar qoʻgʻirchoq teatri va «El merosi» tarixiy liboslar teatri mavjud.
Ommaviy axborot vositalari
Telekoʻrsatuvlar, gazetalar va jurnallar oʻzbek va rus tillarida efirga uzatiladi va nashr etiladi. Rus tilida «Samarqand xabarnomasi» gazetasi chiqadi. Shahar koʻchalaridagi ayrim peshlavha va eʼlonlar ham rus tilida yozilgan. Shaharda«Ovozi Samarqand»gazetasi tojik tilidachop etiladi, xususiy shahar telekanali STV va viloyat davlat telekanali MTRK Samarqand ham qisman tojik tilida efirga chiqadi.
Taʼlim
Samarqand Oʻzbekiston va Oʻrta Osiyoning eng yirik taʼlim markazlaridan biridir. 1994-yilda shaharda chet tillarini oʻrganishga ixtisoslashgan mamlakatning eng yirik oliy taʼlim muassasalaridan biri — Samarqand davlat chet tillar instituti.
tashkil etilgan. 2015-yil holatiga koʻra, shaharda 59 ta umumtaʼlim maktabi, 20 dan ortiq kollej va litsey faoliyat koʻrsatgan. Shaharda koʻplab oliy oʻquv yurtlari ham joylashgan.
Oliy taʼlim muassasalari
Samarqandda mintaqadagi eng yirik universitetlardan biri joylashgan. U viloyatning eng yirigi va respublikada 2-oʻrinda turadi ( Oʻzbekiston Milliy universitetidan keyin; ushbu universitet Toshkentdajoylashgan). Samarqanddagi universitet 1927-yilda Oʻzbek pedagogika instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1930-yilda Oʻzbekiston davlat pedagogika akademiyasi, 1933-yilda Oʻzbekiston davlat universiteti deb qayta nomlangan. 1961-yilda esa Samarqand davlat universitetiga buyuk oʻrta asrMarkaziy Osiyoshoiri, , faylasuf hamda davlat arbobi Alisher Navoiynomi berilgan. Keyinchalik universitetga atoqli davlat va jamoat arbobi Sharof Rashidov.
nomi qoʻyilgan. Universitetda 10 ta fakultet bor: tabiiy fanlar (biologiya, kimyo va geografiya kafedralari), tarix, mexanika-matematika, pedagogika, kasbiy taʼlim, ijtimoiy-iqtisodiy, fizika, jismoniy tarbiya, oʻzbek filologiyasi va filologiya (tojik va rus filologiyasi kafedralari).
Registon ansambli — Samarqandning eng mashhur joylaridan biri. Oʻrta asrlarda u shaharning markaziy maydoni vazifasini bajargan. Hozir u 3 ta mahobatli madrasa binosidan iborat meʼmoriy majmuadir: Ulugʻbek madrasasi — gʻarbdagi bino (1417-yil), unda taxminan 100 talaba tahsil olgan; Tillakori madrasasi («zarhal bezatilgan») — markaziy bino, uning hududida shu nomdagi masjid ham bor (1660-yil); Sherdor madrasasi («sherlar maskani») — sharqdagi bino (1636-yil).
Turkiyaning ommabop «Semerkand TV» taʼlim telekanali va Rossiya imperiyasining «Samarqand» gʻildirakli harbiy bugʻ kemasi ham shahar sharafiga nomlangan. Ayrim oʻsimlik va gul turlari ham Samarqand nomi bilan ataladi.
Bakman Ya. I.XXV asrlik shahar boʻylab: (Samarqand)/ Kirish maqolasi va tahrir: tarix fanlari nomzodi Yu. N. Aleskerov.— Toshkent: Oʻzbekiston, 1969.
Samarqand tarixi: 2 jildda/ Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi; masʼul muharrir I. M. Moʻminov.— Toshkent: Fan, 1969.— Jild1: Eng qadimgi davrlardan Buyuk Oktabr sotsialistik inqilobigacha.— 484b.
Samarqand tarixi: 2 jildda/ Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi; masʼul muharrir I. M. Moʻminov.— Toshkent: Fan, 1970.— Jild2: Buyuk Oktabr sotsialistik inqilobi gʻalabasidan hozirgacha.— 496b.
Samarqand: Qisqacha maʼlumotnoma-yoʻlkoʻrsatkich/ Tuzuvchilar I. I. Umnyakov, Yu. N. Aleskerov, K. M. Mixaylov.— Toshkent: Oʻzbekiston SSR Davlat nashriyoti, 1956.— 104b.
Moʻminova R. Gʻ.XVI asrda Oʻzbekistondagi agrar munosabatlar tarixiga doir. «Vaqfnoma» materiallari asosida.— Jild: Nauka, 1966.— 356b.
Trever K. V.Oʻzbekiston xalqlari tarixi: 2 jildda/ Yakubovskiy A. Yu. va Voronets M. E.; Nepomnin V. Ya. va Shishkin V. A.— Jild: OʻzSSR FA, 1947.— Jild2.— 514b.
Uralov A.Ibn Sino davridagi sogʻliqni saqlash va uning meʼmorchilikda aks etishi// Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar.— 2000.—№1.
Aleksandr Morrison. Samarqandda Rossiya hukmronligi, 1868—1910: Britaniya Hindistoni bilan qiyoslash. Oksford, OUP, 2008 (Oksford tarixiy monografiyalari).
Abramov M. M. Samarqand guzarlari. Toshkent, 1989.
Buryakova E. Yu. Registon maydonining stratigrafiyasi haqida // Oʻzbekiston moddiy madaniyati tarixi. 14-son. Toshkent, 1978.
Gʻulomov Ya. Gʻ. XV asr Oʻrta Osiyo shaharlarida meʼmoriy ansambllar anʼanasi masalasiga doir // Oʻzbekiston moddiy madaniyati tarixi. 29-son. Samarqand, 1998.
Kochnev B. D. Qoraxoniylar tangalari: manbashunoslik va tarixiy tadqiqot. Tarix fanlari doktori dissertatsiyasi avtoreferati, Moskva, 1993.
Malikov A. M. Samarqand tarixi (qadimgi davrlardan XIV asr oʻrtalarigacha). 1-jild. Toshkent: Paradigma, 2017.
Malikov A. M. Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasining davlat siyosatida Samarqand madrasalari (XVIII asr oxiri — XX asr boshi) // Turon tarixi va arxeologiyasi. 4-son. Samarqand, 2019.
Samarqand viloyati maʼlumotnomasi, 1893-yil, I nashr, tuzuvchi M. Virskiy, Samarqand, 1893.
Suxareva O. A. Oʻrta Osiyo liboslari tarixi. Samarqand (XIX asrning 2-yarmi — XX asr boshi). Moskva: Nauka, 1982.
Pyankov I. V. Qadimgi Samarqand (Maroqanda) antik mualliflar xabarlarida (parchalar va sharhlar toʻplami). Dushanbe, 1972.
Xanikov N. V. Buxoro xonligi tavsifi. Sankt-Peterburg, 1843.
Havolalar
samshahar.uz— Samarqand shahar hokimligining rasmiy sayti
samarkand.uz— Samarqand viloyati hokimligining rasmiy sayti