| Shahar | |
| Xiva | |
|---|---|
| o‘zb. Xiva / Xiva | |
| 41°22′42″ sh. k. 60°21′50″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat |
|
| Viloyat | Xorazm viloyati |
| Tuman | Xiva tumani |
| Hokim | Temur Davletov |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Asos solingan | Miloddan avvalgi VI asr |
| Markazning balandligi | 109 m |
| Iqlim turi | keskin kontinental |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 |
| Aholi | |
| Aholi | 105 300 kishi (2017) |
| Aholi nomlanishi | xivaliklar, xivalik erkak, xivalik ayol |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +998 |
| Pochta indeksi | 220900 |
|
|
|
|
xivashahar.uz (o‘zb.) (ingl.) (nem.) (rus.) |
|
Xiva (o‘zb. Xiva / Xiva) — O‘zbekistonning Xorazm viloyatida joylashgan shahar, Xiva tumanining ma’muriy markazi. Xorazmning so‘nggi poytaxti.
Shaharga miloddan avvalgi VI asrda asos solingan. U Xorazm vohasining janubiy qismida, Amudaryoning chap sohilida, Turkmaniston chegarasiga yaqin joylashgan. U Buyuk ipak yo‘lidagi eng yaxshi saqlangan shaharlardan biri bo‘lib, noyob tarixiy-me’moriy merosi bilan mashhur.
Xiva qadim zamonlargacha borib taqaladigan boy tarixga ega bo‘lgan Xorazmning yirik madaniy, diniy va savdo markazi edi. Uning tarixi antik davrga borib taqaladi. Shahar XVI—XIX asrlarda Xiva xonligining poytaxti sifatida ayniqsa rivojlangan. Shaharning markaziy qismi — Ichanqal’a — qal’a devori bilan o‘ralgan bo‘lib, YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Ochiq osmon ostidagi bu muzeyda o‘nlab me’moriy obidalar mavjud: madrasalar, masjidlar, minoralar va saroylar.
Bugungi kunda Xiva O‘zbekistonning muhim turistik va madaniy markazi bo‘lib, butun dunyodan tadqiqotchilar, me’morlar va sayohatchilarni jalb etadi. Rivojlangan turizm infratuzilmasi va milliy tarixiy-me’moriy qo‘riqxona maqomi shaharning noyob qiyofasini asrashga xizmat qilmoqda.
Tarix
Qadimgi davr va ilk o‘rta asrlarda Xiva
Afsonaga ko‘ra, shahar suvi nihoyatda mazali bo‘lgan Xeyvaq qudug‘i atrofida vujudga kelgan. Quduqni qazdirgan shaxs — Som, ya’ni Bibliyada tilga olingan Nuhning o‘g‘li. Bu quduqni Xivaning tarixiy mahallasida hozir ham ko‘rish mumkin — Ichanqal’ada.
Xiva qadimgi Xorazm deb atalgan yirik davlatning shaharlaridan biri edi. Bu davlat Markaziy Osiyoning g‘arbida, Orol dengizidan janubda joylashgan.
Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Xivaga bundan 2500 yil avval asos solingan. Qadimda shahar sakcha Xeyvaq nomi bilan tanilgan. Xivaning tashkil topishi haqidagi yozma manbalardagi ma’lumotlar ko‘pincha afsonaviy xususiyatga ega. Ularda shaharning paydo bo‘lishi Bibliyada tilga olingan Sulaymon yoki boshqa rivoyatlarga ko‘ra, Nuh nomi bilan bog‘lanadi. Xiva haqidagi afsonalar rus va yevropalik sayohatchilar (A. Vamberi, Ye. Jelyabujskiy) ocherklariga ham kiritilgan. Shaharning tarixi va tashqi qiyofasi sayohatchilarni ham, uni zabt etganlarni ham doimo hayratga solgan. Harbiylar va ayrim sharqshunoslarning oriylar hamda ularning vatani haqidagi o‘sha davr nazariyalari ta’sirida shakllangan bu hikoyalar ba’zan shu holicha ommabop adabiyotga ham kirib qolgan.
Shahar Ahamoniylar istilosini ham, qadimgi Xorazmning ravnaq davrlarini ham boshdan kechirdi. O‘sha paytlarda davlat chegaralari Kolxidagacha yetgan.
305-yildan 995-yilgacha Xiva ham tarkibiga kirgan Xorazmda Afrig‘iylar sulolasi, Vazamar (milodiy III asrning ikkinchi yarmi) va boshqalar hukmronlik qilgan. Afrig‘iylar Abdalloh ibn Turksabas davridagi islomlashuvgacha xorazmcha zardushtiylikka e’tiqod qilgani umumiy e’tirof etiladi (712-yilda Xorazmni musulmonlar ta’siriga mahalliy ichki urushga aralashgan Qutayba ibn Muslim bo‘ysundirgan). Xorazm hukmdorlari orasida Ardvisura-Anahita ma’budasiga sig‘inish odati shakllangani taxmin qilinadi. Uning ramzlari tasvirlari miloddan avvalgi II asrdan milodiy VIII asrgacha bo‘lgan tangalarda uchraydi.
Xorazmliklar marhumlarning suyaklarini ossuariylarga (suyak saqlanadigan idishlarga) solib, ularni nauslarga (maqbaraga o‘xshash inshootlarga) joylagan. Xorazmda turli shakldagi o‘nlab ossuariylar topilgan. Ular orasida Markaziy Osiyodagi eng qadimgilari ham bor (miloddan avvalgi V—IV asrlar chegarasi). Zardushtiylik davlat dini bo‘lgan Sosoniylar Eronida esa ossuariylar va nauslar deyarli topilmagan. Bu an’ana Markaziy Osiyo, xususan Xorazm zardushtiylariga xos edi.
Arablar istilosi
Arablarning Xorazmga dastlabki yurishlari VII asrga to‘g‘ri keladi. 712-yilda Xorazm arab sarkardasi Qutayba ibn Muslim tomonidan bosib olindi. U Xorazm zodagonlarini shafqatsiz qatag‘on qildi. Qutayba ayniqsa Xorazm olimlariga qarshi keskin repressiyalar o‘tkazdi. Abu Rayhon Beruniy «O‘tgan avlodlardan qolgan yodgorliklar» asarida yozishicha, «Qutayba xorazmliklarning yozuvini bilgan, ularning rivoyatlarini saqlagan barcha kishilarni, ular orasidagi barcha olimlarni har qanday yo‘l bilan tarqatib yubordi va yo‘q qildi. Natijada hammasi zulmatga cho‘mdi va islom kelgan davrda ularning tarixidan ma’lum bo‘lgan narsalar haqidagi haqiqiy bilimlar qolmadi».
IX—XV asrlarda Xiva
Afrig‘iylar sulolasining hukmronligi 995-yilda Ma’mun ibn Muhammad hokimiyatga kelib, xorazmshohlarning yangi Ma’muniylar sulolasiga asos solishi bilan tugadi. Sulolaning poytaxti Ko‘hna Urganch edi. 995—1017-yillarda Xorazmda Ma’muniylar hukmronlik qildi. 1017-yilda Xorazm Mahmud G‘aznaviyga qaram bo‘lib qoldi. XI asrning ikkinchi yarmida Xiva Saljuqiylarga bo‘ysundi. 1097-yilda hokimiyat tepasiga Anushteginiylar sulolasi keldi.
Xorazmning asosiy turkiyzabon etnik guruhi turklar edi. Buyuk olim va etnograf Beruniy (973—1048) o‘z asarlarida Xorazmning turkiy aholisi qo‘llagan turkiy oy nomlari va shifobaxsh o‘simliklarning nomlarini keltiradi. Beruniy taxminan 1000-yilda Xorazmda yozilgan «O‘tgan avlodlardan qolgan yodgorliklar» asarida Xorazm turkiylari ishlatgan hayvonlar taqvimiga oid yil nomlarini sanaydi: sichqon, od, bars, tushqan, luy, ilon, yunt, qo‘y, pichin, tagigu, tunguz. Shu asarda turkiy oy nomlarini ham keltiradi: ulug‘-oy, kichik-oy, birinchi-oy, ikkinchi-oy, uchinchi-oy, to‘rtinchi-oy, beshinchi-oy, oltinchi-oy, yettinchi-oy, sakkizinchi-oy, to‘qqizinchi-oy, o‘ninchi-oy.
IX—XII asrlarda Xorazmda ko‘plab islomiy ta’lim muassasalaridan tashqari astronomiya, matematika, tibbiyot, kimyo va boshqa fanlarning yirik ilmiy markazlari ham muvaffaqiyatli faoliyat yuritgan.
«Donishmandlik uyi» (amalda fanlar akademiyasi) Bag‘dodda o‘sha davr hukmdori Al-Ma’mun tomonidan tashkil etilgan bo‘lib, unga xorazmlik Muhammad al-Xorazmiy rahbarlik qilgan. IX asrdayoq uning matematika, geografiya, geodeziya bo‘yicha fundamental asarlari Yevropada ma’lum bo‘lgan va hozirgacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Boy ilmiy meros qoldirgan olimlar qatorida Abu Rayhon Beruniy, Najmiddin Kubro va Xorazm bilan bog‘liq boshqa olimlar hamda ilohiyotchilar bor. Xivada Najmiddin Abu-l-Janib Ahmad ibn Umar al-Xorazmiy tug‘ilgan. Najmiddin Kubro nomi bilan mashhur bo‘lgan bu olim (1145, Xiva — 1221, Urganch) xorazmlik mutasavvif, ilohiyotshunos, ko‘plab falsafiy va diniy risolalar muallifi, so‘fiy shayx va shoir edi.
Xivalik mashhur olimlardan yana biri Shihobiddin Abu Sa’d ibn Imron edi. U yirik huquqshunos, muftiy, shofi’iy mazhabi vakili bo‘lgan; leksikologiya, tibbiyot, dialektika, tilshunoslik va yaxshi boshqaruv ilmini bilgan, Xorazmdagi 5 ta madrasada dars bergan. U mo‘g‘ullar tomonidan o‘ldirilgan.
1220-yilda shahar Chingizxon qo‘shinlari tomonidan vayron qilingan.
Xorazmning islomlashuvi va turkiylashuvi adabiy, ilmiy va diniy asarlar yaratilishida, arab va fors tilidagi asarlarning turkiy tilga tarjima qilinishida aks etgan. Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasida Xorazmda 1363-yil yanvar—fevral oylarida tayyorlangan, matn ostiga turkiy tarjimasi yozilgan Qur’on nusxasi saqlanadi.
XIII asr oxiri — XIV asr boshlaridagi mashhur xorazmlik turkiy shoir va yozuvchilardan biri Rabg‘uziy (asl ismi Nosiriddin, Burhoniddinning o‘g‘li) bo‘lgan. Rabg‘uziyning asosiy asari — «Qisasi Rabg‘uziy» («Rabg‘uziyning payg‘ambarlar haqidagi qissalari», 1309—1310) — diniy mavzudagi 72 ta qissadan iborat. Ularning aksariyati Bibliya va Qur’ondan olingan. Qissalar didaktik xususiyatga ega bo‘lib, ularda ezgulik targ‘ib qilinadi va illatlar qoralanadi.
Yana bir mashhur xorazmlik turkiy shoir Hofiz Xorazmiy bo‘lib, u 1353-yilda turkiy tilda «Muhabbatnoma» dostonini yozgan. Dostonning ikki qo‘lyozma nusxasi saqlangan: dastlabkisi uyg‘ur yozuvida 1432-yilda, ikkinchisi 1508—1509-yillarda arab yozuvida ko‘chirilgan. Uyg‘ur yozuvidagi nusxa turkiy tilda bitilgan 10 ta she’riy maktubdan iborat. Har ikkala qo‘lyozma saqlanayotgan joy — Britaniya muzeyi.
Shayboniylar sulolasi davrida Xiva

Xiva dastlab Xorazmning poytaxti bo‘lmagan. Tarixchilarning aytishicha, 1598-yilda Amudaryo avvalgi poytaxt Urganchdan (ilgari Gurganj deb atalgan) uzoqlashgan.
Amudaryo xonlik hududidan oqib o‘tib, Kaspiy dengiziga qadimgi O‘zboy o‘zani orqali quyilgan. Daryo aholini suv bilan ta’minlab, Yevropaga olib boruvchi suv yo‘li vazifasini ham bajargan.
Asrlar davomida daryo o‘zanini bir necha bor keskin o‘zgartirgan. XVI asr oxirida Amudaryoning so‘nggi marta yo‘nalishini o‘zgartirishi Gurganjning tanazzuliga olib keldi. Hozirgi Xivadan 150 km uzoqlikda, Ko‘hna Urganch (Turkmaniston hududi) shahri yaqinida qadimiy poytaxt xarobalari joylashgan. Ko‘hna Urganch nomi «eski Urganch» degan ma’noni anglatadi.
1511-yilda Xiva o‘zbeklar hukmronlik qilgan davlatga — Shayboniylar sulolasi boshqargan xonlikka qo‘shildi.
1598-yilda shahar ilk bor Xiva xonligining poytaxtiga aylanganida, u 20 asrlik tarixga ega bo‘lgan kichik qal’a-shahar edi. Xiva poytaxt maqomini uzil-kesil Abulg‘oziyxon (1643—1663) hukmronligi davrida oldi. Shundan so‘ng rus yozma manbalarida davlat ko‘pincha Xiva xonligi deb atala boshlandi. Biroq rasmiy hujjatlar va tangalarda uning eski nomi ham saqlangan — Xorazm.
Qisqa davr ichida Xiva islom olamining ma’naviy markazlaridan biriga aylandi. Shaharning jadal rivojlanishi Abulg‘oziyxonning otasi, shayboniy Arab Muhammadxon (1602—1623) davrida boshlandi. O‘sha paytda Arab Muhammadxon madrasasi (1616-yil), masjid va Anushaxon hammomlari (1657-yil), Xo‘jamberdibiy madrasasi (1668-yil) kabi mahobatli inshootlar bunyod etila boshlandi.
Xiva xoni Abulg‘ozi Bahodirxon ikkita tarixiy asar — «Shajarayi tarokima» (1661-yilgacha yakunlangan) va «Shajarayi turk» (XVIII asrda Yevropada, keyinroq Qozonda 1852-yilda va Peterburgda 1871-yilda chop etilgan) muallifi sifatida mashhur.
Vafot etgan Yodgorxon (1704—1714) o‘rniga Xorazm taxtiga Sherg‘ozixon (1714—1728) o‘tirdi. U Elbarsxonning to‘ng‘ich o‘g‘li Sulton G‘ozixon avlodidan edi. Sherg‘ozixon Buxoroda tug‘ilgan; ajdodlari, ehtimol, Xorazmdagi siyosiy notinchliklar sabab u yerga ko‘chib borgan. Sherg‘ozixon Buxorodagi madrasani bitirgan, nihoyatda bilimli inson edi. U sulolaning boshqa vakillari orasida iste’dodi bilan ajralib turgani bois Amir Temur kabi «Sohibqiron» deb atalgan.
Xivaga yurish
1717-yilda Pyotr I farmoni bilan Xivaga 6 ming kishilik ekspeditsiya yuborildi. Uning qo‘mondoni — A. Bekovich-Cherkasskiy.
Yurishni uyushtirishning asosiy sababi nufuzli bir turkmanning Amudaryoning qadimgi quyilish joyida katta oltin konlari borligi haqidagi xabari edi. Mintaqa to‘g‘risidagi ishonchli ma’lumotlarning kamligi tufayli rus qo‘shinlari mag‘lub etilib, asirlikka olindi, qo‘mondonning o‘zi esa halok bo‘ldi.
Nodirshoh yurishi
Xivaning Nodirshoh qo‘shinlari tomonidan 1740-yilda egallanishi mamlakatni vayron qildi. 1740-yilda xonlik poytaxti Xiva Nodirshoh boshchiligidagi fors qo‘shinlari tomonidan bosib olinib, butunlay talon-toroj qilindi. Aholi qirg‘in qilindi. Yetti ming asir Xurosonga olib ketildi va u yerda Xivaning egallanishi xotirasiga Xeyvakobod yoki Xivaobod deb atalgan butun bir shaharga asos solindi.
Xivaning gullab-yashnashi va ko‘plab mahobatli inshootlarning qurilishi XVIII asrning ikkinchi yarmi — XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. O‘sha vaqtda davlatni Qo‘ng‘irotlar sulolasi boshqargan.
O‘zbek Qo‘ng‘irotlar sulolasi davrida Xiva

XVIII asrda Xiva xonligining asosiy siyosiy kuchini o‘zbek qabilalari — qo‘ng‘irotlar va naymanlar tashkil etgan. XVIII asrning ikkinchi yarmidagi hokimiyat uchun kurashda o‘zbeklarning Qo‘ng‘irotlar sulolasi g‘olib chiqdi.
1763-yilda Xorazmda (rus tarixshunosligida Xiva xonligi deb atalgan) hokimiyat tepasiga o‘zbek qo‘ng‘irot urug‘idan bo‘lgan Muhammad Amin (1760—1790) keldi. U inoq unvoniga ega edi. Uning davrida shahar tez rivojlana boshladi. Muhammad Amin shaharni qayta qurish va tiklash ishlarini boshlab berdi, vorislari esa bu ishlarni muntazam davom ettirdi.
Muhammad Amin buyrug‘i bilan Xivadagi Ichanqal’ada juma namozi o‘qiladigan ko‘p ustunli masjid va minora (1788—1789) qurildi; Ichanqal’a devorlari va minoralari ta’mirlandi, shaharning barcha vayron bo‘lgan binolari tiklandi. Shu davrda Xo‘jamberdibiy madrasasi ikkinchi bor ta’mirlandi. Munisning yozishicha, 1782-yilga kelib Xivadagi tiklash ishlari yakunlangan.
Bu davrda ta’mirlash ishlaridan tashqari Sherg‘ozixon madrasasi (1765-yil), Muhammad Amin inoq madrasasi (1765-yil) qurildi, eski masjid o‘rnidagi Juma masjidi minorasi bilan birga qayta qurilib, ancha kengaytirildi (1788—1789-yillar).
1793—1794-yillarda Xivaga tabib Blankennagel tashrif buyurdi (u mahalliy hukmdorning ko‘zini davolash uchun Peterburgdan kelgan). Sayohati davomida u mamlakat haqida turli ma’lumotlar to‘pladi. Xivaning geografik o‘rni, tabiiy boyliklari, aholisi va tashqi savdosi, jumladan Rossiya bilan savdosi haqida batafsil tavsif qoldirdi.
Xorazm hukmdori Muhammad Rahimxon I (1806—1825) ona tili o‘zbekchadan tashqari fors va arab tillarini ham bilgan. U ilm-fan va san’at homiysi bo‘lgan.
XIX asr boshlarida sharqiy darvoza — Polvon darvoza yonida qurilish ishlari boshlandi. Muhammad Rahimxon I hukmronligi davrida shaharda Qutlug‘ Murod inoq madrasasi, Bog‘bonli masjidi va boshqa inshootlar barpo etildi. 1815-yilda Muhammad Rahimxon I buyrug‘i bilan bosma naqshli kumush qoplangan yangi taxt yasaldi (hozir u Moskva muzeylaridan birida saqlanadi). Bu davrda xivalik tarixchi Munis Xorazmiy Xorazmning umumiy tarixiga bag‘ishlangan asar tuzish ustida faol ishlagan. Asarning mavzusi — Xorazm.


Olloqulixon (1825—1845) jahondagi voqealarga katta qiziqish bilan qaragan va xorijiy tillarni o‘rgangan. O‘z zamonasidagi boshqa barcha Markaziy Osiyo hukmdorlaridan farqli ravishda u rus tilida ravon o‘qib-yoza olgan. Olloqulixon hukmronligi davrida Xivada Toshhovli saroyi, (1830—1832), madrasa, (1834—1835), karvonsaroy, (1832—1833), tim (savdo gumbazi), Saidboy masjidi,, Oq masjid. Qutlug‘ Murod inoq madrasasi bilan sharq-g‘arb yo‘nalishida «qo‘sh» me’moriy majmuasini yaratish uchun kirish gumbazli xona qurildi. U Xo‘jamberdibiy madrasasini kattaligi turlicha bo‘lgan ikkita hovliga ajratdi.
Bu davrning eng ulkan voqeasi shaharning ikkinchi mudofaa devori — Dishanqal’a qurilishi bo‘ldi. 1842-yilda 30 kun ichida tashqi shaharni o‘rab olgan olti kilometrli devor bunyod etildi. Shundan keyin ichki shaharni bildiruvchi Ichanqal’a atamasi ham mustahkam o‘rnashdi. Yangi poytaxt maqomi tufayli shahar Ichanqal’a tashqarisiga kengaydi. Ayniqsa Olloqulixon davrida ko‘plab inshootlar, obod bozorlar va ko‘chalar paydo bo‘ldi.
Olloqulixon davrida Xivada Munis Xorazmiy, Rojih, Dilovar, Said Mirzo Junayd, Mirzo Masihiy kabi shoirlar ijod qildi. Tarixchilar Munis Xorazmiy va Ogahiy o‘z yurtining tarixini qalamga olgan. Ular yashagan diyor — Xorazm.
1839-yilda Xivada 20 000 kishi yashagan, qal’aning esa to‘rtta darvozasi bo‘lgan.
Xiva xoni Muhammad Aminxon (1845—1855) davrida Xivada eng katta madrasa qurilib, uning nomi bilan atalgan. Madrasada 260 talaba tahsil olgan. Shuningdek, qurilishi boshlangan mashhur minora — Kalta minor.


1856-yilda uning vafotidan keyin Xiva xonligida hokimiyatga Muhammad Rahimxon Ining o‘g‘li Said Muhammadxon (1856—1864) keldi.
1863-yilda Said Muhammadxon mashhur sayohatchi Arminiy Vamberini qabul qildi. Uning hukmronligi davrida Xivada ko‘rinishxona qurildi.
Xivada ko‘plab yangi binolar Muhammad Rahimxon II (1864—1910) va uning o‘g‘li Asfandiyorxon (1910—1918) davrida paydo bo‘ldi. O‘sha paytda Xorazm me’morchiligining barcha qadimgi an’analari qayta tiklandi.
Mashhur kishilardan biri — Xorazmda ijod qilgan bastakor, xattot va rassom Komil Xorazmiy (1825—1899).
1864-yilda davlat tepasiga uning o‘g‘li Muhammad Rahimxon II keldi. U ma’rifatli hukmdor bo‘lib, yoshligida Xivadagi Arab Muhammadxon madrasasida tahsil olgan.
Muhammad Rahimxon II ma’rifatparvar hukmdor, taniqli shoir va bastakor edi. U saroy muhitini aynan madaniy yutuqlar orqali takomillashtirishga intildi. Saroy madaniyatini rivojlantirish hamda o‘z saroyida imkon qadar ko‘proq she’riy asarlar va madaniy qadriyatlar yaratish uning asosiy maqsadi bo‘lgan. Muhammad Rahimxon II o‘zi ham musiqa bastalagan, saroydagi musiqa kechalari yuksak san’at darajasida o‘tishini istagan. Aynan uning davrida Xorazmda musiqa ilk bor notaga yozila boshlandi. Saroydagi musiqa kechalarining o‘ziga xos tarixiy ildizlari va madaniy an’analari mavjud edi. Shu bilan birga, Muhammad Rahimxon II madaniyatning ayrim sohalarida yangiliklarni ham mamnuniyat bilan qabul qilgan.
Muhammad Rahimxon II saroyida o‘nlab ziyolilar she’riy ijod bilan shug‘ullana boshladi. Ular bir vaqtning o‘zida shoir, xattot, tarjimon va tarixchi edilar. 30 dan ortiq shoir she’riy asarlar yozgan. Xon ularga boshchilik qilgan va o‘zi ham Feruz taxallusi bilan she’rlar bitgan. U ko‘p jihatdan Alisher Navoiy ijodiga ergashgan. Saroy ahli eski o‘zbek tilida yozgan va Navoiy ijodidan o‘rnak olgan. Saroy shoirlarining deyarli har biri o‘z she’riy to‘plamini (devon) yaratgan. Devon tuzish shoirning yetuk mahoratga erishganini ko‘rsatuvchi belgi edi. Saroydagi she’riyat muhitini mustahkamlash va rivojlantirish haqida qayg‘urgan Muhammad Rahimxon II uchun bu ham muhim omil bo‘lgan. Saroy shoiri Komil Xorazmiy Muhammad Rahimxon II davrida shoirlarga munosib e’tibor qaratilganini yozgan.
Shoir Ogahiy o‘zining «Shohid ul-iqbol» («Baxt guvohi») tarixiy asarida Muhammad Rahimxon II hukmronligining dastlabki yillari haqida yozgan. Uning ta’kidlashicha, Muhammad Rahimxon II olimlar bilan suhbatlarga ko‘p vaqt ajratgan. Bunday yig‘inlarda diniy masalalar bahs-munozara qilinar, tarixiy va she’riy asarlar o‘qilar, shoirlar hukmdorni madh etuvchi she’rlarini o‘qishardi… Aynan shu davrda Muhammad Rahimxon she’r yozishni boshlagan.
Muhammad Rahimxon II farmoni bilan 1000 ta qo‘lyozmani ko‘chirish ishlari boshlandi, Sharqning 100 dan ortiq mashhur tarixiy va badiiy asarlari eski o‘zbek tiliga tarjima qilindi. O‘rta asrlar madaniy qadriyatlari davom ettirilib, sayqallandi. Uning davrida saroy she’riy antologiyalari — «Majma’ ush-shuaroyi Feruzshohiy», «Muxammasoti majma’ ush-shuaroyi Feruzshohiy» va «Haft shuaroyi Feruzshohiy» tuzildi.
1908-yilda Xiva saroyiga kelgan turkolog olim xonni iliq ta’riflagan — A. N. Samoylovich (1880—1938):
«Hozir hukmronlik qilayotgan Said Muhammad Rahim II — Xiva ilm-fani va san’atining ma’rifatli homiysi. U o‘z mamlakatini ilmiy jihatdan o‘rganishga ko‘maklashishga to‘liq tayyorligini ko‘rsatdi va hatto shaxsiy kitob xazinalaridan foydalanishga ham menga ruxsat berdi».
Muhammad Rahimxon II o‘zining asosiy ibrat namunalaridan biri sifatida kechki Temuriylar davrini — Husayn Boyqaro (1469—1506) hukmronligi davrida Hirotda madaniyat yuksak darajaga chiqqan davrni tanlagan. Me’morchilik, amaliy san’at, xattotlik va kitobat rivojlangan. Temuriylar (1370—1405) madaniy merosiga qiziqish o‘sha davr madaniy andozalariga taqlidda namoyon bo‘lgan. Bu intilish Husayn Boyqaro va saroy shoiri Alisher Navoiy (1141—1501) kabi Temuriylar davri arboblariga ergashishda ham ko‘rinadi. XX asr boshlarida Xorazm saroyi she’riyati hamon Alisher Navoiy she’riyati an’analarini — o‘rta asrlar, eski o‘zbek adabiyotining oltin asri an’analarini davom ettirgan. Bu holatni A. N. Samoylovich ham qayd etgan. Xorazm shoirlari yetakchilaridan biri — Ahmad Tabibiy.
Muhammad Rahimxon II musulmon Sharqining boshqa hukmdorlari kabi shariatning homiysi bo‘lishga intilgan. Xorazm saroyi tarixchisi va shoiri Muhammad Yusuf Bayoniyning aytishicha, uning davrida Xivada o‘n beshdan ortiq masjid va madrasa qurilgan. Madrasalardan biri xonning shaxsiy mablag‘i hisobiga bunyod etilib, uning nomi bilan atalgan — Muhammad Rahimxon II madrasasi. Shu yillarda tarixchi Ogahiy o‘z yurti tarixini yozib qoldirgan. Uning yurti — Xorazm. Taniqli san’atkorlardan biri — Xorazmda ijod qilgan bastakor, xattot va rassom Komil Xorazmiy (1825—1899).
Muhammad Rahimxon II hukmronligi davrida Xivada yangi madrasa va masjidlar qurildi. Madrasalardan biri uning shaxsiy mablag‘i bilan qurilib, uning nomi berilgan — Muhammad Rahimxon II madrasasi.
Muhammad Rahimxon II hukmronligi davridagi Xiva xonlari arxivi 1873-yilda Sankt-Peterburgga olib ketilgan. Uni keyinchalik tarixchi P. P. Ivanov topgan.
Muhammad Rahimxon II homiyligida Xorazmda Otajon Abdalov tomonidan kitob bosish yo‘lga qo‘yilgan.
Shaharda bosh vazir Islomxo‘ja katta madrasa va Xivaning eng baland minorasini qurdirgan.
Xon Asfandiyorxon hukmronligi davrida shaharning shimoliy qismida (Toza Xeyvaq yoki Yangi Xiva deb atalgan hududda) pochta, telegraf va 50 o‘rinli Yevropa uslubidagi kasalxona qurilgan. Biroq kasalxona yevropacha rejalashtirishni xorazmlik ustalarning qadimiy an’analari bilan uyg‘unlashtirgan holda barpo etilgan. O‘shandan beri bunday uyg‘unlik an’anaga aylangan. Masalan, Nurullaboy bog‘ida saroy qurilib, u Yevropa uslubidagi qabullar uchun mo‘ljallangan, ammo mahalliy ustalar tomonidan qadimgi an’analar asosida bezatilgan.
Rossiya imperiyasi protektorati ostidagi Xiva

1873-yilda yirik harbiy operatsiyaga general-gubernator (Turkiston) K. P. Kaufman boshchilik qildi. Rossiya imperiyasi majbur bo‘lib Xiva xonligining bir qismini anneksiya qildi, natijada Rossiya chegaralariga ko‘p yillik bosqinlar va rus asirlarini qullikka olib ketishlarga chek qo‘yildi. Xiva shahrining o‘zi 10-iyun kuni, 1873-yilda rus qo‘shinlari tomonidan egallandi.
Bu yerlar Amudaryo bo‘limi (Sirdaryo viloyati, Turkiston o‘lkasi) tarkibiga kirdi. Mintaqada quldorlik tugatildi.
Muhammad Rahimxon II Xorazmning so‘nggi mustaqil xoni edi. 1873-yilda qarshilikka qaramay xonlik Rossiya protektoratiga aylandi. Muhammad Rahimxon II ma’rifatli hukmdor, mashhur shoir va bastakor edi. U Feruz adabiy taxallusi bilan she’rlar yozgan. Ko‘plab mashhur adabiy va ilmiy asarlarning o‘zbek tiliga tarjima qilinishini tashkil etgan. Muhammad Rahimxon II davrida Xivada yangi madrasa va masjidlar qurildi. Madrasalardan biri uning shaxsiy mablag‘i bilan bunyod etilib, uning nomi bilan atalgan — Muhammad Rahimxon II madrasasi. Shu yillarda Xorazm tarixini yozgan taniqli tarixchi — Ogahiy. U yashagan diyor — Xorazm. Xorazmning mashhur kishilari orasida Xorazmda yashagan bastakor, xattot va rassom Komil Xorazmiy (1825—1899).
1880-yilda Xivada o‘zbek tilidagi birinchi bosma asar nashr etildi. Bu — «Xamsa» («Beshlik») bo‘lib, uning muallifi Alisher Navoiy.
1910-yilda Muhammad Rahimxon II vafot etdi. Hokimiyatga uning o‘g‘li keldi — Asfandiyorxon (1910—1918).
Asfandiyorxon hukmronligi davrida Xivada yangi madrasa va masjidlar qurildi. 1912-yilda Asfandiyorxonning qabulxonasi barpo etildi.
U Nurullaboy saroyi majmuasidagi alohida bino bo‘lib, unda turli shakldagi bir nechta tantanali zal joylashgan. Ular orasida rus modern uslubida bezatilgan taxt zali ham bor edi. Asfandiyorxon saroy bezaklarining ko‘plab qismlarini Peterburg imperatorlik chinni zavodidan buyurtma qilgan.
Fotosuratchi va birinchi o‘zbek kinorejissyori Xudoybergan Devonov 1910-yilda Asfandiyorxonning valiahd bilan faetonda (ot aravasida) safarga chiqishi haqidagi birinchi o‘zbek hujjatli kinolavhasini suratga olgan.
XX asr boshida bosh vazir Islomxo‘ja tashabbusi bilan Xivada keng ko‘lamli qurilish boshlandi. Masalan, madrasa va minora qurilib, ular Islomxo‘ja nomi bilan ataldi va shahar timsollaridan biriga aylandi.
Shuningdek, shahar kasalxonasi (valiahd shahzoda Aleksey Nikolayevichga sovg‘a) va shahar pochtasi qurildi. Har ikkala bino hozir ham o‘z vazifasini bajarmoqda.
Shahar pochtasi binosi me’moriy yodgorlik bo‘lib, YUNESKO muhofazasida turadi. Unda pochta muzeyi joylashgan.
1918-yilgi davlat to‘ntarishi va sovet hokimiyatining o‘rnatilishi
1918-yilda Qizil armiya qismlari Xiva xonini hokimiyatdan ag‘dardi. 1920-yilda Xiva poytaxt bo‘lgan davlat — Xorazm Xalq Sovet Respublikasi.
22-noyabr (1924-yil) kuni XXSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining so‘nggi sessiyasi bo‘lib o‘tdi. Respublikani milliy-hududiy chegaralash haqidagi Sovetlarning I qurultoyi qarorini bajarish doirasida, qizg‘in bahslarga qaramay, sessiya Xo‘jayli viloyatini (Qipchoq va Qtay tumanlari) Qoraqalpoq viloyatiga, Turkman viloyatini (Darg‘onota va Sadivara) Turkmaniston SSRga berishni, Xorazmning qolgan hududi esa O‘zbekiston SSR tarkibiga o‘tishini e’lon qildi.
1924-yilda Xorazm vohasi yerlari O‘zbekiston va Turkmaniston SSR tarkibiga kirdi. Ular 1991-yilda mustaqil davlatlarga aylandi.
Arxeologik va madaniy ahamiyati
Umuminsoniy qadriyatlar orasida Xorazm jahon sivilizatsiyasining yirik o‘chog‘i sifatida alohida o‘rin tutadi. Shuningdek, u Buyuk ipak yo‘lining muhim markazlaridan biri bo‘lgan.
Xivaning «shahar-muzey» nomini haqli ravishda olishiga sabab bo‘lgan me’moriy yodgorliklari jahon miqyosidagi noyob qadriyatlar qatoriga kiradi.
Hozirgi Xiva qiyofasini shakllantirgan me’morchilik asosan Xiva xonligi davriga, ya’ni XVIII asr oxiri — XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi.
Ammo bu yerda davom etayotgan arxeologik qazishmalar nisbatan «yangi» inshootlar qoldiqlarining poydevorida miloddan avvalgi III asr va undan ham oldingi davrlarga mansub qadimiy qatlamlar mavjudligini ko‘rsatmoqda.
Tarixiy majmua — Ichanqal’a — YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Xivaning me’moriy yodgorliklariga umumiy nazar



Xivaning me’moriy durdonalari asosan shaharning tarixiy yadrosi — Ichanqal’ada jamlangan. U to‘rtta darvozali, har bir asosiy yo‘nalishga bittadan darvozasi bor mustahkam qal’a devorlari bilan o‘ralgan «shahar ichidagi shahar»dir.
G‘arbiy darvozadan sharqiy darvozagacha asosiy yo‘llardan biri o‘tadi. Uning bo‘ylab shaharning asosiy mahobatli inshootlari joylashgan.
Oqshayx bobo kuzatuv minorasidan Ichanqal’a kaftdagidek ko‘rinadi. Kalta minorning go‘yo yarmidan kesilgandek g‘ayrioddiy shakli diqqatni tortadi.
Uning sirlangan g‘ishtlardan ishlangan keng va tor belbog‘lar bilan nafis bezatilgan ulkan tanasi minora shaharning asosiy baland inshooti bo‘lishi ko‘zlanganini ko‘rsatadi.
Biroq minora qurdirgan hukmdor vafot etganidan keyin u tugallanmay qolgan va «Kalta» — qisqa degan nom olgan.
Bir-biriga juda yaqin joylashgan ikki yodgorlik — Kalta minor — Muhammad Aminxon madrasasi, ulardan ikkinchisi bu yerda saqlanib qolgan oliy diniy ta’lim muassasalari binolari orasida eng kattasidir.
Uning me’moriy xususiyati — talabalar yashaydigan ikki qavatli hujralardir. Rangli g‘ishtdan terilgan bezakli belbog‘lar va mayolika qoplamalari binoga alohida ko‘rk beradi.
Tarixiy Ko‘hna Ark (Eski qal’a) hududida Muhammad Rahimxonning ichki bezaklari boy va g‘ayrioddiy saroyi joylashgan.
Zal devorlari bo‘yalgan ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan. Yonidagi ikki qavatli bino haramdir. Bu yerda dabdabali xonalar va turar joylar ko‘p.
Go‘zalligi bilan Juma masjidi (X asr, 1788-yil) hayratga soladi. Kirish eshiklarida qurilish sanasi — 1778—1782-yillar saqlanib qolgan.
Biroq masjid tomini tutib turgan 210 ta ustun ancha qadimiy — XII—XV asrlarga mansub. Ustunlar nozik shakli va boy naqshli o‘ymakorligi bilan ajralib turadi.
Ular bu yerga boshqa qadimiy inshootlardan keltirilgan. Shu sabab ko‘p ustunlar noyob bo‘lib, tashqi ko‘rinishi bir-biriga o‘xshamaydi.
Mashhur Polvon darvoza yonida butun bir me’moriy binolar majmuasi joylashgan. Bu yerda Xiva xonlarining bosh saroyi joylashgan — Toshhovli.
Uning ko‘p sonli xonalari me’morchiligi va bezaklari betakror. Bu yerda naqshli yog‘och o‘ymakorligi, mayolika qoplamalari va shakldor bezaklar mavjud.
Ko‘rinishxon saroyi tantanali qabullar uchun mo‘ljallangan edi. Bir vaqtlar uning taxt zalida qizil fonda kumush zarb bilan bezatilgan yog‘och taxt turgan.
Bino ustunli nafis ayvon bilan ajralib turadi. Saroy devorlari mayolika qoplamasining murakkab va boy naqshlari bilan ham e’tiborni tortadi.
Yodgorlik majmuasi — Pahlavon Mahmud xotirasiga qurilgan. U vafotidan keyin shaharning muqaddas homiysi sifatida e’zozlangan xivalik shoir edi.
Yaqinda balandligi 45 metr bo‘lgan Islomxo‘ja minorasi joylashgan. Uning tepasida gumbazli ochiq fonus bor. Shaharning tashqi qismi — Dishanqal’ada ham ko‘plab qadimiy me’moriy yodgorliklar mavjud.
Birodarlashgan shaharlar
Adabiyotlar
- G‘ulomov Ya. G. Xiva shahri yodgorliklari. — Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1941. — 44 b. — ( SSSR Fanlar akademiyasining O‘zbekiston filiali asarlari. 1-turkum: tarix, arxeologiya. — 3-son). — [Arxivlangan 6 2022-yil mart oyida.]
- Zohidov P. Sh. Xiva. Yo‘lko‘rsatkich. — Toshkent: O‘zbekiston KP Markaziy Qo‘mitasi nashriyoti, 1980. — 64 b.
Tarixiy tadqiqotlar
- Jukovskiy S. V. Rossiyaning Buxoro va Xiva bilan so‘nggi uch yuz yildagi munosabatlari. = Rossiyaning Buxoro va Xiva bilan so‘nggi uch yuz yildagi munosabatlari. — Sankt-Peterburg, 1915. — 225 b.
- Russov S. V. Samara savdogari Rukavkinning 1753-yildagi sayohati va qadimdan hozirgacha Xiva haqidagi turli ma’lumotlar. = Samara savdogari Rukavkinning 1753-yildagi sayohati va qadimdan hozirgacha Xiva haqidagi turli ma’lumotlar. — Sankt-Peterburg: Ichki ishlar vazirligi bosmaxonasi, 1840. — 56 b.
- Erkinov A. Muhammad Rahimxon II davridagi Xiva saroyi muhitida madaniy mukammallikka intilish Rossiya protektorati tartibiga qarshilik ko‘rsatish usuli sifatida // Markaziy Osiyo tarixi va madaniyati / Mas’ul muharrirlar: M. Yosikadzu, B. Abduhalimov, K. Hisao. — Tokio : Tokyo press, 2012. — 444 p. — ISBN 978-4-904039-44-1.
Havolalar
- Xivaning rasmiy sayti
- Xiva suratlari
- Xiva. Xivaning diqqatga sazovor joylari. Xiva mehmonxonalari. Centralasia-travel.com. Murojaat sanasi: 1-may 2013. Asl manba nusxasidan 26-mart 2012-yilda arxivga olingan.
- Feruza Jumaniyozova — “Zangini” — O‘zbek musiqasi — 720p (HD) — YouTube