Termiz haqida

Shahar
Termiz
oʻzb. Termiz / Термиз
37°13′27″ sh. k. 67°16′42″ sh. u.HGЯO
Mamlakat  Oʻzbekiston
Viloyat Surxondaryo viloyati
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan miloddan avvalgi X asr
Avvalgi nomlari Demetris Talimi
Shahar maqomi berilgan yil: 1929
Maydoni 36 km²
Markazining balandligi 306 m
Iqlim turi subtropik ichki kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi ↗ 201 600 kishi (2024)
Zichligi 6000 kishi/km²
Millatlar oʻzbeklar, tojiklar, ruslar, ukrainlar, tatarlar va boshqalar
Diniy konfessiyalar musulmonlar-sunniylar, xristianlar va boshqalar
Rasmiy til oʻzbek tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +99876
Pochta indekslari 190100-190109
Boshqa maʼlumotlar
Mukofotlari Орден Амира Темура

[http:// ]
 (oʻzb.) (rus.)
Термез на карте
Термез
Termiz
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yoʻlkoʻrsatkich

Termiz (oʻzb. Termiz / Термиз soʻzi fors tilidagi ترمذ‎ [Tarmiδ] > baqtr. Ταρμιδδιγο > qadimgi eron. *tara-maiθa- ‘oʻtish joyiʼ) — Oʻzbekistonning eng janubiy shahri, shuningdek, Surxondaryo viloyatining maʼmuriy markazi va eng yirik shahri hisoblanadi.

U Markaziy Osiyo va Oʻzbekistonning eng qadimiy shaharlaridan biri boʻlib, uning tarixi 2500 yildan oshadi. 2014-yilda Termiz Amir Temur ordeni bilan taqdirlangan.

Termiz va uning atrofida koʻplab qadimiy arxeologik va meʼmoriy yodgorliklar, qadimgi zardushtiylikka oid, nestoriylikka oid va buddaviylikka oid qalʼalar va shahar xarobalari, shuningdek, islomiy meʼmorchilik yodgorliklari saqlanib qolgan.

Tarix

Qadimgi davr va ilk oʻrta asrlar

Nilufar gullari orasidagi fil, Eski Termiz, milodiy II–III asrlar
Rohiblar bilan birga Budda, Fayoztepa
Sulton Saodat maqbaralari majmuasi
Kushon shahzodasi, Dalvarzintepa, milodiy I asr, Oʻzbekiston, Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi

Hozirgi shahardan bir necha kilometr sharqda joylashgan Eski Termiz shahriga qachon asos solingani nomaʼlum. 2002-yil aprel oyida Termiz shahrining 2500 yilligi nishonlandi.

Termizning tarixiy oʻzagi — bevosita Surxondaryo daryosi boʻyida qurilgan, uzun tomoni (taxminan 470 metr) qirgʻoq boʻylab choʻzilgan toʻrtburchak qalʼadir.

Termiz — Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri. Miloddan avvalgi VI asrda u Ahamoniylar davlati tarkibiga kirgan (oʻsha davrdayoq qadimiy shahar sifatida tasvirlangan). U oʻz vaqtida jahon sivilizatsiyalarining asosiy chorrahasi boʻlgan Buyuk Ipak yoʻli rivojiga katta hissa qoʻshgan qadimiy shaharlardan biridir.

Miloddan avvalgi 329-yilda shaharni Aleksandr Makedonskiy zabt etgan. Keyinchalik Yunon-Baqtriya podsholigi asoschisi Demetriy shaharni Demetris deb nomlagan.

Qadimgi Kushon podsholigi tarkibida boʻlgan davrda (I–III asrlar) shahar Ταρμιδδιγο deb atalgan (xitoy manbalarida — Tu-mi, Tami). Shu davrda Termiz qalʼasi atrofida shahriston deb ataluvchi, umumiy maydoni 70 gektarga teng shahar vujudga kelgan. Ehtimol, ayni davrda Termiz va uning atrofi taxminan 450 gektar hududni oʻrab olgan «katta devor» bilan himoyalangan. Kushonlar davridagi Termiz buddaviylikning Toharistondagi yirik markazi boʻlgan.

V asr — VI asrning birinchi yarmida Termiz eftaliylar hukmronligi ostida, tarixiy-geografik Tohariston oʻlkasi tarkibida boʻlgan. Gʻarbiy Turk xoqoni Toʻn yabgʻu (618—630-yillar) davrida Termiz Turk xoqonligi tarkibiga kirgan, xoqonning oʻgʻli Tardu shod esa Toharistonga oliy yabgʻu-noib etib tayinlangan. Biroq Tohariston yagona davlatga birlashtirilmay, hukmdorlari turk yabgʻusiga boʻysunadigan 27 ta kichik mulkka boʻlingan holda qolgan. Tardu shod arablar istilosigacha hukm surgan Tohariston jabgʻulari sulolasiga asos solgan.

VII asr oxirida Termizni isyonkor arab sarkardasi Muso ibn Abdulloh egallagan. U arab xalifasi noibiga boʻysunmasdan, bu yerda 15 yil hukmronlik qilgan. Ehtimol, X asr arab manbalarida tilga olingan, shahristonga tutash keng Termiz rabodi aynan shu davrda paydo boʻlgan. Rabod ham devorlar bilan oʻralgan edi. Shahar devorlarining shimolida binolari kam, koʻchmanchilarning chodirlari joylashgan «suradikat» nomli shahar atrofi mavzesi vujudga kelgan. 705-yilda shaharni Arab xalifaligi egallagan.

IX–XV asrlarda Termiz

IX–X asrlarda Termiz yirik shahar, savdo, hunarmandchilik, ilm-fan va madaniyat markazi boʻlgan. Oʻsha davrda shahar mudofaa inshootlarining uzunligi 10 km ga yetgan, 9 ta darvozasi boʻlgan.

Arablardan keyin shaharni Somoniylar egallagan. XI–XII asrlar davomida, yuz yil mobaynida Termiz navbatma-navbat Gʻaznaviylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar va 1206-yilda Xorazmshohlar qoʻliga oʻtgan.

XI asrda nomaʼlum sabablarga koʻra huvillab qolgan Termiz shahristonining gʻarbiy qismida Al-Hakim at-Termiziy qabri ustida ziyorat majmuasi shakllangan. Yana bir muqaddas maskan shahristonning shimolida, shahar devori yonida paydo boʻlgan. Bu yerda islomgacha boʻlgan, qasr — «koʻshk» yoki kazarmaga oʻxshash bino yonidagi umumiy supada Chor ustun nomi bilan mashhur masjid, uning yonida esa Markaziy Osiyodagi eng qadimiy minoralardan biri qurilgan.

1220-yilda oʻn kunlik qamaldan soʻng shaharni Chingizxon qoʻshinlari vayron qilib, talon-toroj qilgan va aholisini butunlay qirib tashlagan. Tasodif yoki bosqinchilar irodasi bilan faqat janubi-sharqiy shahar atrofi mavzesi saqlanib qolgan; XIV asrda u yerda amalda yangi shahar paydo boʻlgan.

Termiz yaqinidagi Buyo qishlogʻida Amir Temur mashhur shayx Sayyid Baraka bilan ilk bor uchrashgan. Shayx kelajakdagi gʻalabalar ramzi sifatida unga bayroq va nogʻora sovgʻa qilgan. XIV asrning ikkinchi yarmida Termiz muhim siyosiy ahamiyatga ega boʻlgan, Amir Temur esa bu hududlarda katta obroʻ-eʼtibor qozongan.

Hukmdor Amir Temur va uning avlodlari hukmronligi davrida Termiz Amudaryodan oʻtiladigan asosiy kechuvlardan biri sifatida xalqaro savdo yoʻlidagi Movarounnahrning eng mashhur shaharlaridan sanalgan. Bu yerda Xitoydan gʻarbga, janubiy yoʻnalishda, shuningdek, Hindistondan Movarounnahrga boradigan karvon yoʻllari kesishgan. XV asrning birinchi choragida Termiz Temuriylar davlatining Xitoy bilan savdo va elchilik aloqalarida alohida muhim oʻrin tutgan. Amir Temur davrida Movarounnahrga kelgan gʻarb mamlakatlari savdo karvonlari va elchilari ham odatda Termiz orqali oʻtgan. Masalan, Kastiliya va Leon qiroli nomidan Amir Temur saroyiga, Samarqandga yoʻl olgan, Rui Gonsales de Klavixo boshchiligidagi elchilik ham aynan Termiz orqali oʻtgan. Klavixo kundaligida ushbu shaharda boʻlganini batafsil bayon etgan. U yangi shaharni shunday tasvirlagan: «Shaharga kirib, maydonlar va odamlar gavjum koʻchalar boʻylab shunchalik uzoq yurdikki, uyga charchab va jahlimiz chiqqan holda yetib keldik».

Oʻsha davrda Termiz Movarounnahrning yirik madaniyat markazlaridan biri ham edi. Tarixchi Hofizi Abru uni oʻlkaning toʻrtta shahri qatorida sanagan: Buxoro, Samarqand, Termiz, Xoʻjand.

Hukmdor Shohrux hukmronligi yillarida Termiz Ulugʻbek tasarrufida boʻlgan. Ulugʻbek Hirotga bir necha bor borib qaytganida ham aynan Termiz orqali oʻtgan, yaʼni Jayhun (Amudaryo)dan Termiz yaqinida kechib oʻtgan. 1449-yilda Ulugʻbek isyonkor oʻgʻli Abdullatifga qarshi Balxga yurish boshlaganida ham qoʻshinini Termiz hududida toʻplagan.

Sulton Abu Said vafotidan keyin Termiz uning oʻgʻli Sulton Mahmud ulusiga kirgan. Bu yerda sulton nomidan Sayyid Husayn Akbar hukmronlik qilgan. Boburning yozishicha, u Sulton Mahmudning qarindoshi boʻlgan. Shuningdek, Sulton Mahmudning xotinlaridan biri Termizning nufuzli kishilaridan boʻlgan Mir Buzurg Termiziyning qizi ekani maʼlum. Sulton shaharda katta obroʻga ega boʻlgan.

Shayboniylar, Ashtarxoniylar va mangʻitlar sulolalari davrida Termiz

1506-yilda Termiz Shayboniylar davlati tarkibiga kirgan. Shayboniyxon «mardlar shahri» Termizni boshqarish uchun Bubay sulton avlodi Sayyid Muhammad sultonni tayinlagan.

1530-yillarda Termiz Shayboniylarning Balx ulusi tarkibiga kiritilgan. Balxda Kistin Qora sulton (1527—1536) hukmronlik qilgan davrda Termiz hokimi Mahdi sultonning oʻgʻli Tursun Muhammad sulton boʻlib, keyinchalik u Humoyunning ittifoqchisiga aylangan.

1571-yilda shayboniy Abdullaxon II Termizga yurish qilish uchun qoʻshin yigʻishga chaqirgan. Oʻsha paytda shahar hokimi Din Muhammad sultonning akasi — shayboniy Podshoh Muhammad sulton edi. U Abdullaxon II ning shaharni topshirish haqidagi taklifini rad etgan. Shundan soʻng shahar qamal qilinib, egallangan. 1572-yil may–iyun oylarida Abdullaxon II amakivachchasi, Sulaymon sultonning oʻgʻli Mahmud sultonni Termiz hokimi etib tayinlagan.

Keyinroq Abdullaxon II Termizda sayyidlar qabrlarini, avliyolar qutbi Xoja Muhammad Ali Termiziy, shayx Abu Bakr Varroq va boshqa buyuk shayxlarning qabrlarini ziyorat qilgan.

Ashtarxoniylar davrida Termizning tashqi istehkomlari allaqachon yoʻqolgan boʻlsa-da, shahar viloyat markazi boʻlib qolgan.

XVII asrda Termiz madaniyat markazlaridan biri boʻlib qolgan. Tarixchi Xoja Samandar Termiziy shu shaharda tugʻilgan.

Termizning sovet davridagi gerb nishoni
Sulton Saodat maqbaralari majmuasi

XVIII asrning ikkinchi yarmiga kelib shahar xarob ahvolga tushgan, qadimiy shahar atrofida faqat qishloqlar — Salavot va Pattakesar (Pattagissar).

Termiz bozoridagi savdogarlar

1893-yil yanvar oyida Pattagissar qishlogʻi yaqinidagi yerlar Buxoro amirligi tomonidan Rossiya hukumatiga chegaraviy harbiy istehkom qurish uchun berilgan. Bu yerda qalʼa, harbiy shaharcha va Amudaryoda daryo porti qurilgan.

Sovet davrida Termiz

1928-yilda (allaqachon SSSR tarkibiga kirgan davrda) Pattagissarga qadimgi Termiz nomi qaytarilgan. 1929-yilda qishloqqa shahar maqomi berilgan va u 1967-yilgacha mamlakatning eng janubiy shahri boʻlgan. 1980-yilda shaharga Suvorov va Kutuzov ordenlari bilan taqdirlangan 4-gvardiya Stalingrad Qizil Bayroqli motooʻqchi diviziyasi Voroshilovgrad (Ukraina SSR) shahridan koʻchirib keltirilgan, 1989-yilda esa Gorbachyov davridagi qisqartirishlar natijasida gvardiya harbiy birlashmasi tarqatib yuborilgan.

Aynan Afgʻonistondagi sovet urushi davrida Termiz muhim harbiy baza vazifasini bajargan. Bu yerda harbiy aerodrom, Amudaryo ustidagi avtomobil va temiryoʻl koʻprigi («Doʻstlik koʻprigi») qurilgan.

Sovet qoʻshinlarining soʻnggi zirhli transportyorlari Afgʻonistonni 1989-yilda tark etmoqda
Doʻstlik koʻprigi

Aynan sovet hokimiyati yillarida sanoat korxonalari qurilgan, pedagogika instituti va teatr ochilgan. Pedagogika instituti negizida 1992-yilda Termiz davlat universiteti tashkil etilgan.

Oʻzbekiston mustaqilligi yillarida Termiz

2009-yil iyul oyida «Termiz mintaqaviy temiryoʻl uzeli»ni tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan. U rejalashtirilgan NATO ning Afgʻonistonga noharbiy yuklar tranzitidagi asosiy punktlardan biri boʻlishi koʻzda tutilgan.

Tranzit Rossiya, Qozogʻiston va Oʻzbekiston hududlari orqali (Turkmanistonni chetlab oʻtib), 2009-yilda qurilgan Toshguzar–Boysun–Qumqoʻrgʻon magistrali boʻylab amalga oshirilishi rejalashtirilgan.

Gerb

Shahar gerbining markazida doira ichida uzum shingili tasvirlangan. Doiradan sariq fonda har tomonga qizil quyosh nurlari taraladi. Nurlar geraldik qalqon bilan oʻralgan. Sovet davrida qalqon tepasida oʻroq va bolgʻa belgisi boʻlgan. Hozir u yerda bu belgilar yoʻq. Qalqon ostida och oq fonda shahar nomi yozilgan. Butun tasvir yana bir geraldik qalqon bilan hoshiyalangan.

Tabiiy-geografik tavsif

Geografiya

Termiz Oʻzbekistonning eng janubiy shahri. U Amudaryoning oʻng sohilida, Oʻzbekiston va Afgʻoniston oʻrtasidagi chegara boʻylab, Surxondaryo Amudaryoga quyiladigan joyda joylashgan.

Shaharda Amudaryoda mamlakatning eng yirik daryo porti joylashgan boʻlib, unda Oʻzbekiston Amudaryo daryo flotiliyasi bazasi joylashgan.

Afgʻonistonning Mozori Sharif shahrigacha avtomobil yoki temiryoʻl orqali taxminan 80 km, Kobulgacha esa 425 km dan ortiq masofa bor.

Avtomobil yoki temiryoʻl orqali masofa: Dushanbegacha (shimoli-sharqda) — 235 km dan ortiq, Qarshigacha (shimoli-gʻarbda) — taxminan 250 km, Samarqandgacha (shimolda) — taxminan 330 km, Buxorogacha (shimoli-gʻarbda) — taxminan 430 km, Toshkentgacha (shimoli-sharqda) — taxminan 650 km.

Iqlim

Termiz iqlimi — issiq choʻl iqlimi . Qishi yumshoq, ammo bu geografik kenglik uchun nisbatan sovuq (kunduzlari iliq, tunlari salqin, baʼzan ancha keskin sovuq yoki qor yogʻishi ham mumkin), yozi esa nihoyatda issiq boʻladi.

Yogʻingarchilikning asosiy qismi noyabrdan aprelgacha kuzatiladi, yozda yomgʻir nihoyatda kam yogʻadi. Oʻrtacha yillik havo namligi — 55 %. Oʻrtacha yillik shamol tezligi — 2,9 m/s.

Oʻrtacha yillik harorat — +17,5 °C.

Termiz iqlimi
Koʻrsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 23,9 30,1 37,3 39,1 43,6 47,0 47,0 46,3 41,5 37,5 33,5 26,7 47,0
Oʻrtacha maksimal t, °C 10,7 13,4 19,6 26,9 33,2 38,2 39,8 38,0 33,0 25,9 17,9 12,0 25,7
Oʻrtacha harorat, °C 4,6 6,9 12,7 19,2 25,0 29,5 30,8 28,6 23,4 16,9 10,4 5,5 17,8
Oʻrtacha minimal t, °C −0,2 1,8 6,8 12,1 16,1 19,4 20,0 17,3 13,7 9,1 4,7 0,7 10,1
Mutlaq minimal t, °C −23,9 −21,7 −7,9 −2 −0,1 11,4 12,9 9,3 4,6 −4,2 −11 −18,4 −23,9
Yogʻin miqdori (meʼyor), mm 23 30 32 24 10 1 0,2 0 0,5 3 20 18 161
Oʻrtacha oylik eng yuqori va eng past harorat
Oy Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek
Eng issiq, °C 8,4

(2024)

11,0

(1999)

18,6

(2023)

23,6

(2022)

28,1

(2025)

32,1

(2023)

33,3

(2025)

30,7

(2024)

25,8

(2016)

20,3

(2006)

14,6

(1994)

9,4

(1906)

Eng sovuq, °C −5,7

(2008)

−5,0

(1972)

5,8

(1903)

15,0

(1939)

20,1

(1934)

25,0

(1916)

27,2

(1972)

24,7

(1972)

20,0

(1994)

12,3

(1964)

4,9

(1958)

−3,0

(1932)

Aholisi

1-yanvar 2019-yil holatiga koʻra, shahar aholisi 140 000 kishidan ortiq boʻlgan (mamlakatda 15-oʻrin). 1-yanvar 2014-yil holatiga koʻra, aholi soni 136 200 kishini tashkil etgan.

Aholining asosiy qismini oʻzbeklar tashkil etadi; shaharda, shuningdek, tojiklar, ruslar, ukrainlar, tatarlar, turkmanlar va boshqa millat vakillari yashaydi. Kichik afgʻon diasporasi ham mavjud.

Diniy eʼtiqodiga koʻra, aholining koʻpchiligi musulmonlar-sunniylar, shuningdek, xristianlar (asosan pravoslavlar), shialar, bahoiylar va boshqa din vakillari ham bor.

Transport

Shaharda jamoat transporti mavjud boʻlib, unga avtobuslar va yoʻnalishli taksilar kiradi. Davlat va xususiy taksi xizmatlari ham ishlaydi. Shaharning janubi-sharqida Termiz daryo porti joylashgan.

Shaharda «Termiz» xalqaro aeroporti mavjud boʻlib, u Toshkent va Oʻzbekistonning boshqa ayrim yirik shaharlari, shuningdek, ayrim Rossiya shaharlari, jumladan, Moskva va Sankt-Peterburg bilan muntazam aviaqatnovlarga ega.

Termiz Oʻzbekistonning asosiy janubiy darvozasi hisoblanadi. Termizdan 12 km sharqda, Amudaryo ustidan piyodalar, avtomobillar va poyezdlar oʻtishi uchun moʻljallangan transchegaraviy Hayraton koʻprigi (Doʻstlik koʻprigi nomi bilan ham tanilgan) oʻtgan. U Oʻzbekiston va Afgʻoniston oʻrtasidagi yagona chegara nazorat-oʻtkazish punktidir. Har kuni koʻprikdan ikki yoʻnalishda odamlar, avtomobillar, yuk mashinalari va yuk poyezdlari oʻtadi.

Shahar Oʻzbekiston janubidagi asosiy temiryoʻl uzellaridan biridir. Aynan Termizdan Afgʻonistonning Mozori Sharif shahriga yuk temiryoʻli boradi.

Amalda temiryoʻl «Mozori Sharif» xalqaro aeroporti gacha yetib boradi. Aeroport shahar markazidan 8 km gʻarbda joylashgan. Termiz bilan Mozori Sharif orasidagi avtomobil yoki temiryoʻl masofasi taxminan 80 km ni tashkil etadi.

  1. Poʻlat Jumayevich Toshpoʻlatov
  2. Isroil Xudoyberdiyev (2019-2022).
  3. Oʻktam Ismoilovich Toʻrayev (2022-yildan)

Termiz hayvonot bogʻi

Termiz hayvonot bogʻi 1934-yilda viloyat oʻlkashunoslik muzeyining tabiat boʻlimi negizida tashkil etilgan. Muassasaga shu maqsadda 20 gektar maydondagi qoʻriqlanadigan hudud ajratilgan. Hayvonot bogʻida 382 ta ekzotik va noyob hayvon hamda qush mavjud boʻlib, ular 141 dan ortiq turga mansub. Ularning uchdan bir qismidan koʻprogʻi «Qizil kitob»ga kiritilgan.

Madaniyat

«Baxshi» xalqaro sanʼat festivali 5-apreldan 10-aprelgacha, 2019-yilda boʻlib oʻtdi. Festival har ikki yilda oʻtkazilishi belgilangan. Birinchi festivalda 100 jilddan iborat qoraqalpoq folklori toʻplami taqdim etildi.

Sport

Termizda jamoaviy sport turlari hamda yakkakurash sporti rivojlangan. Shaharda «Surxon» futbol klubi bor; u ittifoq chempionatida ham qatnashgan (1968-yilda tashkil etilgan).

Bu yerda turli musobaqalar tez-tez oʻtkaziladi. 2022-yil may oyi oxirida Termizda kurash boʻyicha 2007-2008-yillarda tugʻilgan oʻsmirlar oʻrtasida Oʻzbekiston chempionati boʻlib oʻtgan.

Diqqatga sazovor joylar

SuratNomiTavsifi
Termiz davlat arxeologiya muzeyiOʻzbekistondagi eng yirik arxeologiya muzeylaridan biri. Unda Transoksaniya, Sugʻdiyona, Baqtriya, Parfiya, qadimgi Eron, zardushtiylik, nestoriylik va buddaviylik, shuningdek, islom tarixiga oid qadimiy eksponatlarning boy toʻplami mavjud.
Al-Hakim at-Termiziy maqbarasiBu yerda oʻtmishdagi mashhur soʻfiy ilohiyotshunos Al-Hakim at-Termiziy dafn etilgan. U tasavvuf va hanafiylikning eng taniqli namoyandalaridan biri hisoblanadi. 910-yilda vafot etgan. Maqbara IX–XV asrlarda bunyod etilgan.
Maqbaralar majmuasi — Sulton SaodatMajmua taxminan 20 ta maqbarani oʻz ichiga oladi. Bu yerda bir nechta sayyidlar , yaʼni paygʻambar Muhammadning Markaziy Osiyoda islomni yoygan avlodlari dafn etilgan. Majmua VII asrdan shakllana boshlagan. Undagi binolarning asosiy qismi XV–XVII asrlarda qurilgan.
Qalʼa xarobalari — QirqqizIX asrda zardushtiylar tomonidan qurilgan. Bir necha oʻn yillikdan soʻng Markaziy Osiyo aholisiga islomni yoyish jarayonida arablar tomonidan vayron qilingan.
Rus qalʼasiXIX asr oxirida qurilgan. 2015-yilda buzib tashlangan.
  • Qadimiy shahar xarobalari — Eski Termiz.
  • Qoratepa — milodiy I–IV asrlarga oid buddaviylik monastiri.

Termizda, shuningdek, xalq dostonlari qahramoni Alpomish haykali, arxeologiya muzeyi va Aleksandr Nevskiy ibodatxonasi mavjud.

Shahardan 20 km gʻarbda, Amudaryoning quyi oqimida Orol Paygʻambar qoʻriqxonasi — toʻqay oʻrmonlari bilan qoplangan orol joylashgan.

Surxondaryo viloyatidagi Sherobod (Termizdan 60 km shimolda) shaharchasida IX asrda yashagan musulmon ilohiyotshunosi, hadislar toʻplovchisi Abu Iso at-Termiziyning maqbarasi joylashgan.

Termiziy yodgorlik majmuasi — Hakim Termiziy maqbarasi — Termizdagi IX-XV asrlarga oid tarixiy yodgorlik. Musulmonlar uchun muqaddas hisoblangan Al-Hakim at-Termiziy maqbarasi Termizning qadimiy qismida joylashgan. Bu yerda taniqli islom olimi, turli falsafiy va diniy asarlar muallifi hamda darveshlar guruhi asoschisi Abu Abdulloh Muhammad Hakim Termiziy qabri mavjud. Majmua Abu Abdulloh Muhammad Hakim Termiziy (taxminan 750-760, Termiz — 869) nomi bilan bogʻliq.

Arxeologik topilmalar

10-may 2022-yilda Termizda mahalliy fuqaro Ulkan Eraliyev oʻz tomorqasidan Saljuqiylar davriga oid noyob oltin dinorni topgan.

Diplomatik vakolatxonalar

2018-yil oktabr oyidan Termizda Afgʻoniston bosh konsulxonasi faoliyat yuritadi.

Birodarlashgan shaharlar

Mashhur tugʻilgan shaxslar

Termiz ommaviy madaniyatda

Bonistikada

50000 soʻmlik banknotada Termizdagi Al-Hakim at-Termiziy maqbarasi tasvirlangan.

Kinoda

Shaharda bir qismi suratga olingan film — «Hammasi uchun toʻlangan».

Termizda ayrim sahnalari suratga olingan film — «Afgʻon fojiasi».

1964-yilda bu yerda suratga olingan film — «Tinchlik davri».

Adabiyotda

Termiz haqida koʻplab sheʼrlar yozilgan. Jumladan, Eduard Chernuxinning sheʼrlari («Jonajon Termiz — koʻz yoshlari va iztirobgacha…» toʻplami; Termiz haqida akrostixlar: «Eh, Termiz-Termiz…», «Yuragimda — Termiz», Terpedinstitut); Alla Yesikovaning Termiz haqidagi qoʻshigʻi.

1976-yilda «Iskusstvo» nashriyoti Galina Anatolyevna Pugachenkovaning «Termiz. Shahrisabz. Xiva» nomli yoʻlkoʻrsatkich kitobini («Dunyo shaharlari va muzeylari» turkumi) chop etgan.

Musiqada

«Termiz — Yoʻloʻtan — Afgʻon» qoʻshigʻi.

Sigillatiyada (konvert kolleksiyachiligida)

  • 2-fevral 1965-yilda SSSR pochtasi «Termiz. Shahar aloqa uzeli» nomli badiiy markali konvert chiqargan.
  • 27-yanvar 1984-yilda SSSR pochtasi «Termiz. XI-XII asrlarga oid meʼmoriy yodgorlik. Hakim at-Termiziy mozori» nomli badiiy markali konvert chiqargan.

Filateliyada

20-iyun 2001-yilda Oʻzbekistonda Termizning 2500 yilligiga bagʻishlangan pochta markasi chiqarilgan.

Filokartiyada (otkritka kolleksiyachiligida)

1913-yilda Rossiya imperiyasida Buxoro xonligiga bagʻishlangan otkritkalar turkumi chiqarilgan. Ularning bir nechtasida Termiz manzaralari tasvirlangan:

  • 1-raqam — «Termiz. Qadimiy qalʼa xarobalari»;
  • 3-raqam — «Termiz. Abu Abdulloh Muhammad Termiziy qabri maqbarasiga kirish»;
  • 5-raqam — «Termiz. Xoja Farux minorasi»;
  • 6-raqam — «Termiz. Afgʻonmazor vayron boʻlgan masjidi yonidagi xarobalar»;
  • 7-raqam — «Termiz. Qirqqiz qalʼasi (Qirq qiz) xarobalari»;
  • 8-raqam — «Termiz. Xoja Aslar masjidi»;
  • 10-raqam — «Termiz. Sulton Saodat masjidi»;
  • 11-raqam — «Termiz. Sulton Saodat masjidi»;
  • 15-raqam — «Termiz. Sulton Saodat masjidining ichki hovlisi»;
  • 17-raqam — «Termiz. Shu nomdagi oroldagi Paygʻambar masjidi»;
  • 22-raqam — «Termiz. Patga Kisar bozori»;
  • 23-raqam — «Termiz. Patga Kisar bozori»;
  • 23-raqam — «Termiz. Patga Kisar bozori».

1979-yilda Toshkentda Gʻafur Gʻulom nashriyoti 100 ming nusxada Shahrisabz va Termizga bagʻishlangan 14 ta otkritkadan iborat toʻplamni chop etgan.

Mukofotlar

Adabiyotlar

  • Termiz // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 qoʻshimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1901. — J. XXXIIa. — B. 956—957.
  • Buriyev A. Amir Temur va Temuriylar davrida Termiz // Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar. — 2002. — № 2.

Havolalar