Buxoro haqida

Shahar
Buxoro
o‘zb. Buxoro / Buxoro
39°46′29″ sh. k. 64°25′43″ sh. u.HGYaO
Mamlakat  O‘zbekiston
Ma’muriy bo‘linishi 3 ta shahar, 8 ta tuman
Hokim Qurbon Tursunov
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan Miloddan avvalgi VI asr
Ilk bor tilga olingan 500
Maydoni 143 km²
Markazining balandligi 225 ± 1 m
Iqlim turi keskin kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi 305 500 kishi. kishi (2026)
Aholisining atalishi buxoroliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +998 8365
Pochta indeksi 2001XX

bukhara.uz
Бухара на карте
Бухара
Buxoro
Логотип Викисклада Vikimediya omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Buxoró (o‘zb. Buxoro / Buxoro [bʊχɒˈɾɒ]) — dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri, O‘zbekistondagi Buxoro viloyati ning ma’muriy markazi; IX asrdan boshlab turli tarixiy davrlarga oid noyob me’moriy yodgorliklar saqlanib qolgani tufayli shahar ulkan me’moriy, tarixiy va madaniy ahamiyatga ega. O‘rta asrlarda shahar madaniyat, ilm-fan va musulmon ilohiyotining butun O‘rta va Yaqin Sharqdagi markazi edi.

Buxoro — Markaziy Osiyoda islomgacha va ilk islom davri tarixi batafsil bayon qilingan yagona shahar. Bu tarixiy ma’lumotlar jamlangan asar «Buxoro tarixi».

Buxoro Buxoro xonligining poytaxti, Temuriylar davlatining yirik shahri, shuningdek, turli hukmron sulolalar, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va O‘zbekiston SSRning poytaxti bo‘lgan.

Ko‘p asrlar davomida shahar Markaziy Osiyoning yirik ma’muriy, savdo-hunarmandchilik va madaniy markazi vazifasini bajargan. Undan Buyuk ipak yo‘lining O‘rta yer dengizi bo‘yi mamlakatlarini Uzoq Sharq bilan bog‘lovchi yo‘nalishlaridan biri o‘tgan.

Buxoro asrlar davomida bo‘lgani kabi, Markaziy Osiyo musulmonlari uchun o‘ziga xos Makka bo‘lib qolgan. Ko‘plab mozorlar — ziyoratgohlar juda ko‘p ziyoratchilarni o‘ziga jalb qilgan. Shaharda mashhur olim-ilohiyotchilar yashab, uning musulmon ilohiyotining markazi sifatidagi shuhratini oshirgan.

Etimologiyasi

Toponim «Buxoro» (Buxoro) birinchi marta sug‘dcha yozuvli Buxoroning dastlabki mis tangalarida (IV–V asrlar) uchraydi.

Olimlarning taxminicha, «Buxoro» so‘zi eftaliylar tilidan kelib chiqqan.

Yozma manbalarda Buxoro so‘zi birinchi marta xitoylik olim va tarjimon Syuan Szan tomonidan qayd etilgan (602—664).

Qadimda «Buxoro» deb butun voha atalgan, ehtimol, X asrda bu nom shaharga ko‘chgan.

Qadimgi uyg‘ur tilida «buxar» so‘zi «ibodatxona», «ibodat qilinadigan joy» ma’nolarini anglatgan.

XI asr tarixchisi va filologi Mahmud Koshg‘ariy Buxoro shahrining nomi butparastlar ibodatxonasi nomidan kelib chiqqanini qayd etgan.

Boshqa farazlarga ko‘ra, toponim Buhara sug‘d tilidagi buharak («baxtli joy») so‘zini aks ettiradi, buxar so‘zi esa fors kohinlari-— maglar tilida «ilm markazi» yoki «bilim maskani»ni anglatadi.

Qadimgi nomlari

X asr tarixchisi Narshaxiy, Buxoroda tug‘ilgan olim, «hech bir shaharning Buxorochalik ko‘p nomi bo‘lmagan», deb yozgan.

V asr xitoy manbalarida shahar ilk bor Nyumi nomi bilan tilga olingan; ularga ko‘ra, shu nomdagi mulk hukmdorining qarorgohi shu yerda bo‘lgan.

VII asrda Tan imperiyasi yilnomalarida uning nomi quyidagi shakllarda uchraydi: An (Ango) (xitoycha 安國), Ansi, Buxo, Buxe, Buxala va Fuxo. Keyinchalik arab tilidagi qadimgi kitoblar va qo‘lyozmalarda shahar turli nomlar bilan tilga olingan: Bumiskat, Madinat as-sufriyya («Mis shahar»), Madinat at-tujjor, Numijkent; hadislardan birida Payg‘ambar Muhammad — Faxira va boshqa nomlar tilga olingan. Ular orasida eng mashhuri Buxoro nomi edi.

1888-yildan 1940-yillargacha, Yangi Buxoro (1935-yilda Kogon shahri deb qayta nomlangan) barpo etilgach, hujjatlarda Buxoro «Eski Buxoro» deb yuritilgan.

Tarixi

Qadimgi Buxoro

Buxoroning qadimiy qal’asi — Ark.

Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, shaharga miloddan avvalgi I ming yillik o‘rtalarida asos solingan. Yozma manbalarda u birinchi marta V asrda qayd etilgan.

Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asarida aks etgan mahalliy afsonaviy an’anaga ko‘ra, Narshaxiy shaharning eng qadimiy qismi — Ark qal’asining barpo etilishi juda qadim zamonlarga borib taqaladi va doston qahramonlari Siyovush yoki Afrosiyob nomi bilan bog‘lanadi. Biroq Vardonze, Romitan, Varaxsha kabi yirik mustahkamlangan manzilgohlar hamda savdo shahri Poykent Buxorodan qadimiyroq deb hisoblangan.

Shahar Zarafshon daryosining yirik tarmoqlaridan biri bo‘ylab shakllangan. Bu yerda daryo botqoqli pasttekislikda bir necha o‘zanga ajraladi; uning ustida shahar qo‘rg‘oni — Arkning sun’iy tepaligi qad ko‘targan.

Shahar 2000 yildan ortiq vaqt davomida o‘z o‘rnini o‘zgartirmagan. Botqoqlik, suv rejimining beqarorligi va resurslarning kamligi sababli yashash hamda qurilish uchun sharoit juda cheklangan edi.

Madaniy qatlam shahar hududida 20 metrdan oshadi. Arxeologlar shu chuqurlikda miloddan avvalgi V asrga oid turarjoy va jamoat binolari qoldiqlari, idishlar, tangalar, mehnat qurollari hamda zargarlik buyumlarini topgan. Samarqanddan farqli ravishda, yer yuzasiga yaqin joylashgan yerosti suvlari arxeologlarning eng quyi qatlamga yetib borishiga imkon bermagan. Buxoroning tashkil topish davridan darak beruvchi eng qadimiy osori-atiqalar yerosti suvlari ostida yashiringan.

Miloddan avvalgi IV asrda Buxoro Arki joylashadigan hudud keng xandaqli qal’a devori bilan o‘ralgan, uning etagida esa mustahkamlangan manzilgoh qurilgan. Farazlardan biriga ko‘ra, Buxoro o‘rnida sug‘diylar yerlari bilan skif — massagetlar o‘rtasidagi chegara bo‘lgan Baga qal’asi joylashgan; u Arrian tomonidan Aleksandr Makedonskiyning yurishi munosabati bilan tilga olingan.

Qadimda Buxoro Sug‘dning asosiy shaharlaridan biri edi. Buxoro sug‘d tili talaffuzida adabiy sug‘d tilidan hamda Movarounnahrning boshqa hududlari toponimiyasidan ayrim farqlar kuzatilgan.

Miloddan avvalgi VI asrda shahar forslarning Ahamoniylar sulolasi tomonidan, miloddan avvalgi 329-yilda esa Aleksandr Makedonskiy tomonidan bosib olingan. Sug‘diyonada yunonlar hukmronligi miloddan avvalgi II asrgacha davom etgan.

Keyingi davrda bu manzilgoh izchil rivojlanib, ancha yirik shaharga hamda butun Buxoro vohasining savdo-hunarmandchilik va ma’muriy markaziga aylangan.

Miloddan avvalgi I asr oxiridan milodiy IV asr o‘rtalarigacha Buxoro Kushonlar davlati tarkibida bo‘lgan.

Eftaliylar davri

V asrda Buxoro eftaliylar davlati (Eftaliylar podsholigi) tarkibiga kirgan. Uning poytaxti savdo shahri Poykent, Buxorodan 40 kilometr uzoqlikda joylashgan edi.

563–567-yillar orasida Buxoro yaqinida Gatifar boshchiligidagi eftaliylar va turklar ning Istami xoqon qo‘shinlari o‘rtasida jang bo‘lib o‘tgan. Sakkiz kunlik jangda eftaliylar mag‘lub bo‘lgan.

Buxoro vohasi hukmdorlaridan biri Asbarning tangasi. VI — VII asr boshlari.

V–VI asrlarda qadimgi hukmdorlar podshoh tasviri va sug‘dcha yozuv tushirilgan o‘z tangalarini zarb ettirgan. Undagi «Hukmdor Aspar» iborasi «otliq qo‘shin boshlig‘i» degan ma’noni anglatgan.

Tarixchi V. A. Livshits fikricha, IV–VIII asr sug‘d manbalarida faqat samarqandliklar va panjikentliklar sug‘diylar deb atalgan, buxoroliklar va keshiliklar esa bunday atalmagan. Aftidan, bu ikki guruh bir-birini yagona xalq deb hisoblamagan. S. Klyashtorniy qayd etishicha, ilk o‘rta asrlardagi turkiy bitiklar mualliflari sug‘diylarni (soġdaq) buxoroliklardan (buqaraq) farqlagan; demak, buxoroliklar o‘zlarini Sug‘dning boshqa aholisidan ajratib ko‘rsatgan.

Sug‘d tilining Buxoro lahjasi Samarqand sug‘d lahjasidan farq qilgan.

Turk xoqonligi davri

Sug‘d etnosiyosiy tarixida turklarning hukmronligi haqidagi ma’lumotlar 580-yillarga taalluqli. 585–586-yillarda Buxoroda Abruy qo‘zg‘oloni yuz bergan va uni turk shahzodasi Il Arslon (Sheri Kishvar) bostirgan. Shundan so‘ng Yang Soux tegin Buxoro vohasining hukmdori etib tayinlangan. Undan keyin 589–603-yillarda o‘g‘li Nili, so‘ng uning o‘g‘li Basi tegin (603–604-yillar) hukmronlik qilgan.

Buxoroning markazi Ark qal’asi bo‘lib, unda hukmdorlar va ularga yaqin kishilar yashagan. Qal’a devorlari tashqarisida shaharning o‘zi — «shahriston» vujudga kelgan. Qadimgi Buxoro shahristoni va Buxoro vohasidagi ayrim qishloqlarning qurilishi Sheri Kishvarga nisbat beriladi. Shahristonni savdo-hunarmandchilik mavzelari — «rabod» o‘rab turgan. Buxoro orqali Buyuk ipak yo‘li o‘tgan. Bu yerda 60 dan ortiq karvonsaroy bo‘lib, ularda Hindiston, Xitoy, Fors va boshqa mamlakatlardan kelgan savdogarlar joylashgan.

Shahardan 40 km g‘arbda Varaxsha manzilgohi joylashgan. Unda buxorxudotlar qarorgohi bo‘lgan. Bu joy ov paytida gepardlar tasvirlangan devoriy rasmlari bilan mashhur.

603–658-yillarda Buxoro G‘arbiy Turk xoqonligiga bo‘ysungan sug‘d mulklaridan biri bo‘lgan. Bu davr hukmdorlari buxorxudotlar deb atalgan. O. I. Smirnova fikricha, VIII asr o‘rtalarida Buxoro vohasining turkiy hukmdorlari «xoqon hukmdorlarining tangasi» yozuvli bir turkum turkiy-sug‘diy tangalarni muomalaga chiqargan.

Qadimda Buxoro va uning atrofi katta mudofaa devori — Kampirak bilan o‘ralgan. Shaharda 5 qator devor va suvli kanal bo‘lgan, saroyning tomi tekis edi. Shahzoda taxtida oltin tuya tasvirlangan, uning balandligi 7–8 chi (2,5–3 m) bo‘lgan. Malika rasmiy qabullarda ishtirok etib, eri qarshisida unga yuzma-yuz o‘tirgan. Ishlarni uch nafar amaldor boshqargan. Urf-odatlar qang‘lilarnikiga o‘xshagan, ammo yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi nikohlar ham mavjud bo‘lgan (ehtimol, zardushtiylik ta’sirida).

Imperator Suy Yan-di hukmronligi davrida An (Buxoro)ga elchi Du Sinman (杜行滿) kelib, bu yerdan 5 rangli tuz olib ketgan. Anning Bi (畢) deb atalgan, aholisi 1000 oiladan iborat kichik vassal davlati bo‘lgan.

Arab xalifaligi davri

Arablar istilosidan oldin Buxoro Markaziy Osiyoning yirik shahri va madaniy markazi edi. Uning Fors, Hindiston, Xitoy va boshqa mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalari bo‘lgan. Arab tarixchilari shu davrdan boshlab shahar tarixini batafsil bayon qilgan.

O‘sha davrda Buxoro qariyb 30–35 gektar maydonni egallagan. Uning markazi hozirgi Toqi Zargaron atrofida joylashgan. Shaharning bu qismi shahriston (ichki shahar) deb atalib, yetti darvozali devor bilan o‘ralgan. Faqat musulmonlar davrida shahriston va shahar atrofi birlashib, yagona shaharni tashkil etgan. Narshaxiyning yozishicha, ular ilk bor 849-yilda umumiy devor bilan o‘ralgan va shu tariqa shaharning to‘liq shakllanishi yakunlangan.

Shahriston g‘arbida o‘sha davrda kuhendiz deb atalgan Ark joylashgan. Arablar istilosidan oldin u yerda Buxorxudotlar yashagan.

Buxoroni 709-yilda sarkarda Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi arablar egallagan va u shahristonning yarmini arablar hamda yamanliklar o‘rtasida taqsimlagan. Shaharda xristian cherkovi bo‘lib, keyinchalik u masjidga aylantirilgan. Buxoroning ilk arab amiri Qutaybaning zamondoshi Ayyub ibn Hasan bo‘lgan.

Arablarning kelishi bilan VIII asrda Buxoroda islom dini tarqala boshlagan. Shu davrdan boshlab masjidlar, minoralar, madrasalar va diniy majmualar qurilgan.

Somoniylar davlatining poytaxti (IX–X asrlar)

Somoniylar maqbarasi

Buxoroning ravnaqi u Somoniylar davlatining poytaxti etib tanlanganida, Ismoil Somoniy (892–907) davrida boshlangan. Shaharning tashqi qiyofasi tubdan o‘zgargan. Aholi soni sezilarli oshgan.

X asrda Buxoro har tarafdan hunarmandchilik va savdo bilan shug‘ullanadigan rabodlar o‘rab olgan taraqqiy etgan shahar edi. Shahriston hali ham alohida ajralib turgan. Uni o‘rab himoya qiluvchi devor saqlab turilgan, darvozalari ham saqlangan.

Somoniylar o‘z poytaxtini saroylar, davlat idoralari, masjidlar va madrasalarning ulug‘vor, ko‘rkam binolari bilan bezagani ma’lum. Ular davrida Arkning baland g‘arbiy old tomoni va rabod devori oralig‘ida Registon maydoni — shaharning ma’muriy markazi vujudga kelgan. Bu yerda peshtoqli saroy qurilgan bo‘lib, al-Istaxriy uni islom mamlakatlaridagi eng ulug‘vor bino deb hisoblagan. Bu yerda devonlar — asosiy davlat idoralari ham joylashgan.

Registon (bosh maydon) yaqinida shoh oilasining hashamatli saroylari — uylari (Jo‘yi Mo‘liyon hududida) joylashgan edi. Ammo o‘sha davrda shaharning qiyofasini shahriston emas, rabodlar belgilagan. Shaharning shakllanishi rabodlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi bilan bog‘liq edi. Rabodning ayrim hududlari devor bilan o‘ralgan. Bundan tashqari, butun shahar hududi 11 darvozali qal’a devori bilan himoyalangan. Davlat shahar hayoti va ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirishdan manfaatdor bo‘lib, buning uchun, avvalo, aholi xavfsizligini ta’minlashga intilgan.

Hozirgi kunda tasodifan saqlanib qolgan sulolaviy Somoniylar maqbarasidan tashqari o‘sha davrga oid birorta ham bino yer yuzida saqlanmagan.

Tarixchi as-Saolibiyning so‘zlariga ko‘ra, Buxoro Somoniylar davrida «shon-shuhrat maskani, Ka’badek hukmronlik markazi, davrning yetuk kishilari to‘planadigan joy» bo‘lgan. Geograf Istaxriyning ta’rificha, u Movarounnahr va Xurosondagi eng gavjum shahar edi. Muqaddasiyga ishonilsa, Buxoroda soliq yig‘uvchilar bo‘lmagan. Chunki X asr oxirida poytaxt aholisi soliqlardan ozod etilgan. Muqaddasiy shunday yozadi: «...aholi sulton adolatidan bahramand bo‘lib, xotirjamlik va farovonlikda yashaydi». Muqaddasiyning Buxoro haqidagi taassurotlari ziddiyatli edi. Uning aytishicha, bu shahar «unga intilganlar uchun barakali, unda yashovchilar uchun hayotbaxsh, istiqomat qiluvchilar uchun mehribondir. Uning taomlari mazali, hammomlari ozoda, ko‘chalari keng, suvlari chuchuk, binolari chiroyli. Bu yerda oziq-ovqat va yashash sharoiti yaxshi, mevalar va majlislar (yig‘ilish joylari) ko‘p. Oddiy xalq fiqh (huquqshunoslik) va adabiyotdan xabardor». Shu bilan birga, shahar qurilishining zichligi va torligi («Sharq shaharlarining eng tori»), tez-tez yuz beradigan yong‘inlar va noqulay iqlim («goh issiq, goh sovuq»).

Buxoroda hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi uni muhim iqtisodiy markazga aylantirgan. Narshaxiy yuqori sifati bilan ajralib turadigan matolar ishlab chiqarish taraqqiyotini ta’riflaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, «Xurosonning hech bir shahrida bunchalik yaxshi mato to‘qiy olishmagan». Buxoroning zandanachi matolari eksport qilingan: «Buxoroga savdogarlar kelib... bu yerdan matolarni Shom, Misr va Rum shaharlariga olib ketishgan». Buxoro ustalarining san’atiga boshqalar taqlid qilgan. Buxoroliklar Xurosonga borib, yuqori tabaqa vakillari katta ishtiyoq bilan ishlatadigan shunday sifatli matolar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga behuda uringan: «Bu matodan kiyim kiymagan birorta podshoh, amir, rais yoki amaldor yo‘q edi». Narshaxiy jome masjidi yaqinida, Ark va shahriston o‘rtasida joylashgan katta to‘qimachilik korxonasi haqida ham xabar beradi. Unda butun Buxorodan arab xalifasiga o‘lpon sifatida yuboriladigan nihoyatda qimmatli matolar ishlab chiqarilgan. Narshaxiyning yozishicha, xalifalik poytaxti Bag‘doddan har yili aynan shu matolarni olib ketish uchun maxsus amaldor kelgan.

Buxorodagi Avitsenna byusti.

X asrda Buxoro yuksak madaniyat markaziga aylangan. Bu yerda dunyoga mashhur ko‘plab olimlar, yozuvchilar va san’atkorlar faoliyat yuritgan. Jumladan, tarixchi Narshaxiy, shoirlar Rudakiy va Daqiqiy, tabib, matematik va qomusiy olim Ibn Sino (Avitsenna), tarixchilar Balazuriy, Tabariy, Miskavayh va boshqalar. Bu olimlar jahon fani va madaniyati rivojiga ulkan hissa qo‘shgan.

Somoniylar davrida Buxoroda arab tilida ijod qilgan o‘nlab shoirlar yashagan. Somoniylar saroyidagi mashhur shoirlardan biri Abu Abdulloh Ja’far ibn Muhammad Rudakiy bo‘lgan. U tojik va fors shoiri va qo‘shiqchisi bo‘lib, ushbu tildagi adabiyotning asoschilaridan biri, «fors she’riyatining otasi» deb hisoblanadi. Uni Somoniylar sulolasining bir vakili ko‘r qilgan. Shundan keyin u Panjikent yaqinidagi tug‘ilgan qishlog‘iga qaytib, o‘sha yerda vafot etgan.

Buxoroda tibbiyot o‘qitiladigan madrasa faoliyat yuritgan. U tibbiy nazariya va amaliyot o‘rgatiladigan o‘ziga xos tibbiyot maktabi bo‘lib, yoshlar o‘qishni bitirish imtihonlarini topshirishi va shifokorlik qasamyodini qabul qilishi shart edi. Bunday madrasalar Samarqand va Marvda ham bor edi.

Shuningdek, Toqi Telpakfurushon gumbazi o‘rnida kitob bozori joylashgan va shu sabab gumbaz Toqi Kitobfurushon deb atalgan. U yerda turli kitoblar va qo‘lyozmalar sotilgan. Shaharda o‘sha davr uchun juda katta kutubxona bo‘lgan. Ibn Sino o‘z tarjimai holida uning tavsifini qoldirgan. Kutubxonada kataloglar, kitoblar uchun maxsus saqlash xonalari va boshqalar mavjud edi.

Qoraxoniylar, qoraxitoylar va Xorazmshohlar davri

1006-yildagi Qoraxoniylar davlati chegaralari xaritasi
Kalon minorasi, Qoraxoniy Arslonxon mablag‘lari hisobiga qurilgan.

XI asrdan XII asrning birinchi uchdan birigacha Qoraxoniy hukmdorlar Buxoroda bir qator binolarni qayta tiklagan. Shamsulmulk Nasr ibn Ibrohim (1068–1080) qal’a va shahriston oralig‘idagi yonib ketgan jome masjidini minorasi bilan qayta qurgan, Buxoro yaqinida Ibrohim janubiy darvozasidan tashqarida ajoyib binolarga ega katta Shamsobod bog‘ini barpo etgan.

Qoraxoniylar davrida Buxoroda, qoraxoniy Shamsulmulk taklifi bilan bir muddat mashhur shoir va olim Umar Xayyom faoliyat yuritgan.

Keyinchalik qoraxoniy Qodirxon Jabroil ibn To‘g‘rultegin Umar (1102-yilda vafot etgan) bozorlar hududidagi Attaron mavzesida Kulortakin madrasasini qurdirgan va o‘sha yerga dafn etilgan.

Qoraxoniylar davridan shaharda qadimiy yodgorliklar: Kalon minorasi, Mag‘oki Attori va Namozgoh masjidlari, Chashmai Ayyub va Turki Jandiy maqbaralari (mahalla hamda tasavvuf markazi) saqlanib qolgan.

1119-yilda qoraxoniy Shamsulmulk Namozgoh poydevori ustida yangi hayit masjidi binosini qurgan; u qayta qurilgan holda hozirgacha saqlanib qolgan.

Qoraxoniylar davrida Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon (1102–1130) hukmronligida Buxoro me’morchiligining durdonalaridan biri — Kalon minorasi (1127–1129-yillar) qurilgan. U «Ichki shahar»ning janubi-g‘arbiy qismida turarjoy mavzesini sotib olib, shu yerda juma masjidini qurdirgan (1121-yilda tugallangan); hozir u Kalon masjidi nomi bilan mashhur. Saroylardan tashqari Arslonxon hammomlar va madrasalar qurdirgan, shahar devorlarini mustahkamlagan.

Kalon masjididan biroz janubda yana bir masjid bo‘lgan. Hozir uning o‘rnida turarjoylar mavjud, ulardan birida Arslonxon mozori joylashgan.

Masjid — Mag‘oki Attori (Qoraxoniylar davri).

XII asrda Buxoro vohasi Markaziy Osiyodagi tasavvuf markazlaridan biriga aylangan. Bu davrning mashhur so‘fiylaridan biri Abdulxoliq G‘ijduvoniy edi.

1141-yilda Buxoroni qoraxitoylar egallagan, XIII asr boshida esa shahar Xorazmshohlar davlati tarkibiga kirgan. 1206-yilda shaharda Malik Sanjar boshchiligida qo‘zg‘olon bo‘lgan. Uni Xorazmshoh Alouddin Muhammad qo‘shinlari bostirgan (1200—1220).

Mo‘g‘ullar istilosi va Mo‘g‘ul imperiyasi davri

1220-yil fevralida Buxoroni Chingizxon qo‘shinlari egallagan. U shaharning jome masjidiga ot minib kirgan. Shahar talon-toroj qilingan, aholisi esa mo‘g‘ullarga Samarqandga hujum qilishda yordam berishga majburlanib asirga olingan.

Zamondoshining ta’biricha: «Keldilar, qazib tashladilar, yoqdilar, urdilar, asir qilib olib ketdilar, o‘ldirdilar va ketdilar». Keyinchalik shahar Chig‘atoy ulusi tarkibiga kirgan shahar keyinchalik ham 1238, 1263 va 1273–1276-yillarda qattiq vayron qilingan.

XIII asrning ikkinchi yarmidan shahar asta-sekin tiklana boshlagan. Italiyalik sayohatchi Marko Polo o‘sha davrda Buxoroga kelib, uni «buyuk ulug‘vorlik shahri» deb atagan. Aholi baribir og‘ir ahvoliga ko‘nika olmagan va mo‘g‘ullar hukmronligining zo‘ravonligiga qarshi tez-tez qo‘zg‘olon ko‘targan.

Chig‘atoyiylar davrida qurilgan Sayfiddin Boxarziy maqbarasi

1238-yilda Buxoroda hunarmand Mahmud Torobiy boshchiligida mo‘g‘ullarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarilgan, uni mo‘g‘ullar shafqatsiz bostirgan.

Aka-uka Pololarning Buxoroga kelishi. Huloku elchisi.

1273-yilda Hulokuiylar qo‘shini Buxoroga kirgan. Qirg‘in va talonchilik boshlangan, uning davomida Mas’udbek madrasasi hamda undagi ko‘plab qo‘lyozma kitoblar yonib ketgan. Shahar Chingiziy Aboqaxon qo‘shinlari tomonidan ayovsiz talanib, yoqib yuborilgan.

Buxoro va vohaning mo‘g‘ullar tomonidan so‘nggi vayron qilinishi Hulokuiylar ulusi qo‘shinlari tomonidan 1316-yil kuzida yuz bergan. Shu sababli Ibn Battuta 1333-yilda Buxorodan o‘tayotib: «...hozir uning masjidlari, madrasalari va bozorlari, ayrimlaridan tashqari, vayronaga aylangan», deb yozgani ajablanarli emas.

1360-yillarda Buxoroda Xuroson ta’sirida sarbadorlar harakati vujudga kelgan.

XIII asrning ikkinchi yarmi — XIV asrning birinchi yarmida mo‘g‘ul zodagonlari islomni qabul qila boshlagan, ularning ayrimlari muridlar , so‘fiy shayxlarning izdoshlari bo‘lgan. Buxoroning shunday mashhur shayxlaridan biri Sayfiddin Boxarziy edi. XIII asrda Buxoro va uning atrofida tasavvuf ta’limoti jadal rivojlangan. So‘fiy Sayfiddin Boxarziy Buxoroga ustozi, xorazmlik Najmiddin Kubro tomonidan yuborilgan va bu yerda qariyb 40 yil yashagan. Shayx Buxoroda katta mavqega ega bo‘lib, xalq orasida mashhur edi va mo‘g‘ul hukmdorlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. U Xoniya madrasasida mudarris va mutavalli (vaqf mablag‘lari boshqaruvchisi) bo‘lgan. Xoniya madrasasi mo‘g‘ullar tomonidan 1273–1276-yillarda vayron qilingan. Mo‘g‘ul noibi, xorazmlik Mas’udbek madrasalar tizimini qayta tiklashga intilgan va Buxoroda bir nechta yangi madrasa ochgan. Ular orasida taxminan 1000 talaba ta’lim olgan «Mas’udiya» madrasasi alohida ajralib turadi.

Tasavvuf ta’limotining boshqa mashhur vakillari Abdulxoliq G‘ijduvoniy va Bahouddin Naqshband bo‘lgan.

Amir Temur va Temuriylar davri

Chashmai Ayyub maqbarasi: uning chodirsimon gumbazi Xorazm me’morchiligi an’anasida qurilgan.
Buxorodagi Ulug‘bek madrasasi

Aynan Temuriylar davrida Buxoro uncha katta emas edi. Chunki o‘sha davrda shahar avvalroq Qoraxoniylar va keyinchalik Shayboniylar davridagidek ustun mavqega ega bo‘lmagan.

Amir Temurning kotibi Hofizi Abru Somoniylar davridagi shonli Buxoroni batafsil tasvirlaydi, o‘z davridagi shahar haqida esa qisqacha shunday deydi: «Hozir avvalgi davrga nisbatan uning o‘ndan bir qismi ham qolmagan bo‘lsa-da, boshqa mashhur shaharlarga qaraganda serhosilligi va tinch farovonligi tufayli Buxoroni jannat bog‘i deb atash mumkin».

Shunga qaramay, Amir Temur (1370–1405) va Temuriylar hukmronligi davrida ham Buxoro muhim hunarmandchilik va savdo markazlaridan biri, «Islom gumbazi», ziyorat maskani hamda nufuzli so‘fiy ulamolarning vatani bo‘lib qolgan.

Temuriylar davrida Buxoro musulmonlar uchun muqaddas shahar va markazga aylangan. Aynan shu davrda uni Buxoroi sharif («Buyuk Buxoro, Muqaddas Buxoro») deb atay boshlashgan.

Shaharda bu davrga oid binolar kam saqlanib qolgan: Amir Temurning farmoni bilan Namozgoh masjidi ta’mirlangan, Kalon jome masjidi qayta tiklangan va Hazrati Imom qabristonida xonaqoh qurilgan. Hojaj ismli bir amir qadimiy ziyoratgoh ustiga Chashmai Ayyub maqbarasini qurdirgan.

Buxoro SSSR pochta markasida, 1966-yil

Buxoro haqida o‘z kundaligida Rui Gonsales de Klavixo — Kastiliya elchisi ham yozgan. U 1404-yil kuzida buyuk Temur huzuridan elchilik safaridan vataniga qaytayotib shunday qayd etgan: «Boyar (Buxoro) degan katta shaharga yetib keldik. U keng tekislikda joylashgan, tuproq ko‘tarma devor va suv to‘la chuqur xandaq bilan o‘ralgan. Bir chekkasida tuproqdan qurilgan qal’a bor, chunki bu o‘lkada to‘siq va devorlar qurish uchun tosh yo‘q. Qal’a yonidan daryo oqib o‘tgan. Shaharning katta chekka mavzesi bor, u yerda yirik binolar qad rostlagan. Shahar g‘alla, go‘sht, sharob va boshqa oziq-ovqatlar hamda turli tovarlarga boy. Elchilar bu shaharda o‘zlariga kerak bo‘lgan hamma narsani olishdi va ularga otlar berildi».

XIV–XV asrlar bo‘sag‘asida mashhur buxorolik so‘fiy Xoja Muhammad Porso — Bahouddin Naqshbandning shogirdi — Buxoroda xonaqoh, hammom va madrasa qurdirgan, katta Xoja bozoriga asos solgan. Uning madrasasida katta kutubxona bo‘lib, unda kitoblar va qo‘lyozmalar, eng qadimiylari XII asrga oid nusxalar jamlangan. Shohrux Mirzo «musulmonlar ishlarini tartibga solish» uchun buxorolik shayxlar, ayniqsa Xoja Muhammad Porso (1420-yilda vafot etgan) bilan ko‘p maslahatlashgan.

Mirzo Ulug‘bekning Buxoroga munosabati alohida bo‘lgan. 1405-yil bahorida Amir Temur vafotidan keyin taxt uchun ichki kurash arafasida Ulug‘bek va Ibrohim Sulton o‘z xazinasi va vasiylari bilan Buxoroga yo‘l olib, Ark qal’asiga joylashgan. Ular bir oy davomida shahar devorlari va darvozalarini mustahkamlagan. Keyinchalik Shohrux (1404–1447) Ulug‘bekni Movarounnahrga, poytaxti Samarqand va ikkinchi muhim shahri Buxoro bo‘lgan hududga noib etib tayinlagan.

1417-yil kuzida Ulug‘bek davrida Buxoroda yangi madrasa qurilgan. Bu madrasa bugungi kunda Markaziy Osiyodagi saqlanib qolgan eng qadimgi madrasadir. Biroq uzluksiz harbiy yurishlar, elchilarni qabul qilish va rafiqasi O‘gabegimning vafoti munosabati bilan motam tutish sababli qurilish buyurtmachisi Ulug‘bek uni faqat 1419-yil noyabrida o‘z ko‘zi bilan ko‘ra olgan. Madrasa darvozasidagi «Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolning burchidir» degan yozuv bilan mashhur. 1421–1422-yillar qishida Ulug‘bek Buxoroda Tibet elchilarini qabul qilgan. 1428–1429-yillarda bu yerda tanga zarbxonasini tashkil etgan. Bu zarbxona bir necha o‘n yil davomida butun Movarounnahrni mis tangalar bilan ta’minlagan. Ulug‘bekning sobiq vasiysi, Xorazm noibi amir Shohmalik unga Buxoroda ov qilish uchun lochinlar bilan o‘z navkarlarini yuborgan.

Keyingi Temuriylar davrida Buxoroni ular nomidan tarxonlar boshqargan. Hozircha ularning shahardagi faoliyati izlari aniqlanmagan. Faqat Naqshbandiya tariqati rahbari Xoja Ahrorga ikki hammom tegishli bo‘lgani ma’lum. Ulardan tushgan daromad asoschi, uning avlodlari va Samarqandda u qurdirgan madrasani ta’minlashga sarflangan.

Aynan Temuriylar imperiyasi qulagach, avval Hirot saroyida to‘plangan olimlar va rassomlar Buxoroga ko‘chib kelgan.

Xonlik poytaxti (XVI — XX asr boshlari)

O‘zbek Shayboniylar sulolasi davri

Hukmronligi davrida Shayboniylar Buxorosi dastlab uluslardan birining markazi, keyinchalik esa butun davlatning poytaxti bo‘lgan. Shayboniylar davrida Buxoroda o‘nlab yangi madrasa, masjid, karvonsaroy va savdo toqlari qurilgan. Buxoro tarixi, madaniyati va me’morchiligida shu suloladan bo‘lgan 3 nafar xon — Ubaydullaxon, Abdulazizxon va Abdullaxon II.

Mir Arab madrasasi (Shayboniylar davri).

Buxoro Ubaydullaxonning poytaxti bo‘lgan (u 1504-yildan Buxoroni boshqargan, oliy xon sifatida 1533–1540-yillarda hukmronlik qilgan). U olimlar to‘plangan markazga aylangan. Xon hayotligida Buxoro madaniy jihatdan Hirotning Husayn Boyqaro davridagi darajasini eslatgan.

Ubaydullaxon bilimli kishi bo‘lib, Qur’onni qiroat qilgan va unga turkiy tilida sharhlar yozgan. Ubaydullaxonning o‘zi ham turkiy, fors va arab tillarida Ubaydiy taxallusi bilan she’rlar yozgan. Uning she’rlari to‘plami bizgacha yetib kelgan.

Xonning Ubaydiy taxallusi bilan mashhur bo‘lgan Ubaydullaxonni shaxsan tanigan zamondoshlar xotiralariga ko‘ra, u o‘z davrining yetuk kishisi edi. Uning «madaniy saviyasi Temuriylar ziyolilari saviyasidan deyarli qolishmagan», u «kutubxonasiga katta e’tibor qaratgan» va «diniy majburiyatlarini ado etgan holda turli fanlar va bilimlarni qunt bilan o‘rgangan». 1512-yildan Buxoroda Ubaydullaxon saroyida taniqli olim Fazlulloh ibn Ro‘zbehon Isfahoniy yashagan. U 1514-yilda xonga «Suluk ul-muluk» («Hukmdorlarning xulq-atvor qoidalari») asarini yozib bergan.

Ubaydullaxonning o‘g‘li Abdulazizxon (1533-yildan Buxoroni boshqargan, 1540–1550-yillarda Buxoro xoni bo‘lgan) ham noyob shaxs edi. Zamondoshining so‘zlariga ko‘ra, Aziziy taxallusi bilan ijod qilgan xon olim va shoirlarning homiysi bo‘lgan, «nasx xatida chiroyli yozgan va she’rlar bitgan». Xonning alohida e’tibori va homiyligidan Buxoroning mashhur kutubxonasi foydalangan. Saroy madaniy hayotining markazi bo‘lgan bu kutubxona Buxoro–Samarqand xattotlik maktabi shakllanishida katta rol o‘ynagan. U Movarounnahr miniatyura maktabiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Abdulazizxon hukmronligi davrida shaharni qayta qurish boshlangan. Ayniqsa, Buxoroning qadimiy bozorlari atrofida bu yaqqol ko‘rinadi. Bu yerda Mag‘oki Attori masjidi qayta qurilgan va u katta yo‘l orqali Toqi Sarrofon me’moriy majmuasi bilan bog‘langan.

Buxorolik o‘zbek shoiri Nisoriy ham shu shahardan chiqqan (1516—1596).

Abdullaxon II davri
Qo‘shmadrasa (Abdullaxon II davri).

Shahar shayboniy Abdullaxon II (1557–1598) davrida eng katta ravnaq topgan. Abdullaxon II o‘zi ham «Avaz G‘oziy» taxallusi bilan she’rlar yozib, adabiy meros qoldirgan. U ma’rifat homiysi va saxovatpesha bo‘lib, atrofiga olimlar, yozuvchilar va tarixchilarni to‘plagan. Qurilishga ham katta e’tibor qaratgan. Shahar XIX asr o‘rtalarigacha qal’a devori chegarasidan tashqariga chiqmagan. Ushbu devor XVI asrda qurilgan bo‘lib, shaharda 200 dan ortiq madrasa va ko‘plab bozorlar bo‘lgan.

Saroy shoirlari va tarixchilari uni madh etgan. Taniqli shoir Mushfiqiy madhiy qasidalar, lirik she’rlar va hajviy kichik she’rlar muallifi hamda qobiliyatli diplomat bo‘lgan. Abdullaxon topshirig‘i bilan Mushfiqiy inshootlarga tantanavor yozuvlar bitgan. Saroy tarixchisi Hofiz Tanish boy ma’lumotlarga ega «Abdullanoma» solnomasini tuzgan. Adabiyot fors, Markaziy Osiyo turkiy va qisman arab tillarida rivojlanishda davom etgan.

Akademik V. V. Bartoldning kuzatishicha, «o‘zbeklar davrida tarixiy adabiyot sifati va hajmi jihatidan ham oldingi asrlardagidan yuqoriroq bo‘lgan».

O‘zbeklarning qatag‘on qabilasidan chiqqan XVI asr tarixchisi Muhammad Yor ibn Arab Qatag‘on quyidagi asarni yozgan: «Musaxxir ul-bilod» («Mamlakatlarning fath etilishi»). Unda Shayboniylar, jumladan Abdullaxon davrini ham bayon qiladi.

O‘zbek Ashtarxoniylar sulolasi davri

Shahar o‘zining hozirgi qiyofasini Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolalari davrida, XVI–XVII asrlarda olgan. Aynan shu davrda uning masjid va madrasalari, karvonsaroylari va hammomlari, qal’a devorlari va darvozalarining aksariyati, shuningdek, yirik me’moriy majmualar va maqbaralar qurilgan. Shahar qal’a devoridan tashqariga chiqmagan. XVI asrda qurilgan bu devor ichida 200 dan ortiq madrasa va ko‘plab bozorlar bo‘lib, ulardan deyarli hamma narsani sotib olish mumkin edi.

Hozirgacha qadimiy qal’a devorlari va musulmonlar davriga oid 140 dan ortiq me’moriy yodgorliklar saqlangan (minora Poi Kalon XII asr, Ko‘kaldosh va Ulug‘bek madrasalari XI–XVI asrlar, Labi Hovuz XVI–XVII asrlar, Ismoil Somoniy maqbarasi (IX–X asrlar)).

Saqlanib qolgan yodgorliklarda mahalliy o‘ziga xos me’morchilik maktabi xususiyatlari va Buxoro me’morlarining mahorati yaqqol ko‘rinadi.

Buxoro. Astrolyabiya. XVII asr.

Buxoro tasavvufning muqaddas shaharlaridan biri hisoblanadi. Shaharda ko‘plab buyuk so‘fiy avliyolar yashagan. Eng hurmatlilaridan biri — Bahouddin Naqshband bo‘lib, uning maqbarasi Markaziy Osiyoning Makkasi deb hisoblanadi va shahardan uncha uzoqda joylashgan.

Imomqulixon (1611–1642) jo‘yborlik xo‘ja Tojiddinning muridi bo‘lgan. Tojiddin Imomqulixonning singlisiga uylangan edi.

Registon maydonida Xo‘ja Tojiddin Dor ush-Shifo madrasasini qurdirgan. Madrasa tibbiyotga ixtisoslashgan bo‘lib, uning dorixonasi va davolash muassasasi bor edi. Madrasa kutubxonasida 10 000 noyob kitob saqlangan.

Bu yerda har yili turli kasalliklarni davolash uchun atirgul suvi va boshqa dorilar bilan to‘ldirilgan 800 ta katta shisha idish tayyorlangan.

Peshtoq: Nodir Devonbegi madrasasi

.

1619–1620-yillarda Imomqulixonning amakisi va yaqin amaldori Nodir devonbegi mablag‘i hisobiga Buxoroda xonaqoh qurilgan. U qarshisidagi qo‘sh shaklidagi Nodir Devonbegi madrasasi bilan birga Labi Hovuz majmuasi tarkibiga kiradi.

1622–1623-yillarda Nodir devonbegi karvonsaroy uchun muhtasham bino qurdirgan, ammo keyinchalik u madrasaga aylantirilgan va Nodir Devonbegi madrasasi nomi bilan mashhur bo‘lgan.

Abdulazizxon hukmronligida Buxoroda uning nomidagi madrasa, Abdulazizxon volidasi madrasasi qurilgan. U chiroyli qo‘lyozmalardan kutubxona jamlagan.

Ashtarxoniy Subhonqulixon tibbiyot va astrologiya bo‘yicha bir nechta asar yozgan. Uning tibbiyotga oid asari Markaziy Osiyo turkiy tilida bitilgan. Qo‘lyozma nusxalaridan biri Budapesht kutubxonasida saqlanadi. Subhonqulixon she’riyatga ham qiziqib, Nishoniy taxallusi bilan she’rlar yozgan.

Ashtarxoniy Ubaydullaxon II 1709-yilda Buxoroning g‘arbida (Talipoch darvozasi yaqinida) katta bog‘ (chorbog‘) barpo etgan va uning o‘rtasiga saroy qurgan. Bog‘ turli mevali va manzarali daraxtlar hamda gulzorlarga boy bo‘lib, baland devor bilan o‘ralgan. U Xonobod («xon qurdirgan») deb atalgan; Ubaydullaxon vaqtini eng ko‘p shu yerda o‘tkazishni yaxshi ko‘rgan.

Ubaydullaxon II davrining mashhur tarixchilari Abdurahmoni Tole va Mir Muhammad Amin Buxoriy bo‘lgan.

XVIII asrning birinchi yarmida Buxoro, butun mamlakat singari, iqtisodiy inqirozga uchragan. 1740-yilda shahar Eron shohi Nodirshoh hukmronligi ostiga o‘tgan.

O‘zbek Mang‘itlar sulolasi davri (1756–1920)

Chor Minor madrasasi

.

XVIII asrning ikkinchi yarmidan Buxoro Muhammad Rahim (1756–1758) va Shohmurod (1785–1800) siyosati tufayli asta-sekin inqirozdan chiqa boshlagan. XIX asr boshida shahar islom dini markazi sifatidagi avvalgi mavqeyini qayta tiklagan. Buxoroda o‘nlab madrasalar tiklanib, ularda islom olamining turli mamlakatlaridan kelgan talabalar o‘qigan.

O‘zbek mang‘itlar davrida bir necha ming darvesh har payshanba va yakshanba kuni sadaqa yig‘ish uchun Buxoroga kelgan.

Buxoro yaqinidagi bolsheviklar tomonidan vayron qilingan Sherbudun amirlik saroyining taxt zali.

1770-yillarda Rossiya imperatritsasi Yekaterina Buyuk do‘stona munosabatlar ramzi sifatida Buxoro elchisi Ernazar Maqsudbekka 10 000 rubl sovg‘a qilgan. Keyinchalik bu mablag‘ evaziga Buxoroda Ernazar elchi nomidagi madrasa qurilgan.

U Ko‘kaldosh madrasasining g‘arbida joylashgan va XX asrning 50-yillari o‘rtalarigacha mavjud bo‘lgan. Madrasa sovet hokimiyati tashabbusi bilan buzib tashlangan. Hozir uning o‘rnida xiyobon bor.

XIX asr o‘rtalarida Buxoro tarixida birinchi marta Ark devoriga shahar soati o‘rnatilgan. Sovet hokimiyati davrida u yo‘qolgan.

Buxoroning katta sinagogasi. 1901–1906-yillar.

1868-yilda Buxoro amirligi vassallik qaramligi orqali Rossiya imperiyasiga bo‘ysunib, uning protektorati maqomini olgan.

Amir Muzaffar huzuriga bir qancha elchiliklar — Nosovich, Kostenko va Petrovskiy boshchiligidagi vakillar yuborilgan. Elchilarni qabul qilish marosimlari o‘zbek tilida o‘tkazilgan.

Marosim boshqaruvchilari — udaychilar: «Xudoy Hazrati Amirni Muzaffar Mansur qilsun» («Xudo ulug‘ amirni qudratli va g‘olib qilsin»), deb hayqirgan.

Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, 1910-yilda Buxoro aholisi 150 000 kishini tashkil qilgan. Shaharda 364 masjid, 2 ta sinagoga, 50 dan ortiq bozor bo‘lgan.

XIX asr oxiri va XX asrning dastlabki yigirma yilida shaharda qurilish jadal rivojlangan. Qurilishga asosan mahalla masjidlari, madrasalar, karvonsaroylarni qurgan yoki ta’mirlagan va ularni o‘z madrasalariga vaqf qilib topshirgan savdogarlar homiylik qilgan.

«Buxoro jadidchiligi» deb atalgan harakatning asosiy qismini Buxoro amirligining o‘zidan chiqqanlar — asosan ziyolilar, mullavachchalar (madrasa o‘quvchilari va madrasani yaqinda tugatganlar), savdogarlar hamda hunarmandlar tashkil qilgan. Buxoro jadidlari ham barcha ziyolilar singari forsiy tilini erkin bilgan.

Buxorodagi islohotchilik harakati — Buxoro jadidchiligining asoschisi ma’rifatparvar Ahmad Donish bo‘lgan. 1908-yilda Buxoro jadidlari asosan Buxoro amirligi hududida kitoblar va darsliklarni nashr etish, chop qilish va sotish bilan shug‘ullangan «Buxoroi Sharif shirkati» tashkilotini tuzgan. Buxoro jadidchiligining eng mashhur namoyandalari Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev, Usmon Xo‘jayev, Abdulqodir Muhitdinov, Muso Saidjonov.

Sovet davri

Qizil armiya tomonidan Buxoroning qamal qilinishi va yondirilishi. 1-sentabr 1920-yil.

1920-yilgacha Buxoroda bir nechta bank va chet el savdo uylarining vakolatxonalari faoliyat ko‘rsatgan. Savdo Buxoroni jahon ishbilarmonlik markazlari bilan bog‘lagan.

1917-yil dekabr boshida yosh buxoroliklar bolsheviklar bilan aloqa o‘rnatgan. Yosh buxoroliklar Markaziy qo‘mitasining Fayzulla Xo‘jayev boshchiligidagi delegatsiyasi Buxoro amiri hukmronligiga qarshi qurolli chiqish uchun sovet Toshkentining qo‘llab-quvvatlashini olish maqsadida Toshkentga jo‘natilgan. Turkiston ASSR Xalq komissarlari kengashi (XKK) raisi F. Kolesov 1918-yil martda kuch ishlatib ag‘darishga uringan qo‘shinlar Buxoro amiri hukmronligini. Biroq buxoroliklar shaharni muvaffaqiyatli himoya qilgan. 2-sentabr 1920-yilda Qizil armiya qo‘mondoni M. V. Frunze boshchiligida 3 kunlik shturmdan so‘ng Buxoroni egallagan. Shaharni qamal qilishda 10 ta bombardimonchi samolyot qatnashgan. Buxoro amiri Sayid Olimxon mamlakatdan Afg‘onistonga qochgan va Buxoro amirligi tugatilgan.

1920-yil oxirida amirlik ag‘darilishi oqibatidagi vayronalar hisobga olingan. 27 ta hunarmandchilik guzari — Registon tantanali maydonidan Kalon minorasigacha cho‘zilgan shahar mavzelari hududida 9 masjid va 582 turarjoy, shu jumladan bir nechta ma’muriy bino vayron bo‘lgan. Shuningdek, 850 do‘kon va ustaxona, 38 karvonsaroy, otxona va 38 ta novvoyxona. vayron qilingan. Qal’a devori teshib o‘tilgan. Arkdagi saroy xonalari, 2 qavatli Bozori Gusfand madrasasi (1670-yil), Dor ush-Shifo shifoxonasi (1697-yil), Usto Ruhiy xonaqohi, Shodimbiy madrasasi (XVII asr), Xo‘ja Nihol madrasasi, Poyandabiy Otaliq masjidi yo‘q qilingan. Yaqindagi Toqi Tirgaron va Toqi Ordfurushon savdo toqlari, ikki qavatli Kalobod madrasasi (1600-yil), Chor Minor ham yo‘qolgan. Hovli o‘rtasidagi hovuz chiqindi bilan to‘ldirilgan, undan faqat 4 minorali ayvon qolgan. Ayrim me’moriy yodgorliklar ijarachilarning loqaydligi yoki qazib olgan xandaqlarini ochiq qoldirgan tadqiqotchilarning ehtiyotsizligi sababli vayron bo‘lgan. Ochilgan poydevorlar tez buzila boshlagan. Masalan, Abdullaxon II madrasasidagi qazishmalar natijasida yoriq uning peshtog‘ini tepadan pastgacha yorib yuborgan.

14-sentabrda Butunbuxoro inqilobiy qo‘mitasi tuzilib, unga Abdulqodir Muhitdinov rahbarlik qilgan; Xalq nozirlari (komissarlari) kengashiga esa Fayzulla Xo‘jayev boshchilik qilgan.

8-oktabr o‘sha yili Buxoro Buxoro Xalq Sovet Respublikasining poytaxti bo‘lgan. Respublika 1924-yilda milliy belgilarga ko‘ra O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Tojikiston ASSR o‘rtasida taqsimlangan.

13-fevral 1925-yilda Buxoroda Mehnatkashlar sovetlarining I qurultoyi bo‘lib o‘tib, O‘zbekiston SSRni tashkil etish hamda uning ittifoqdosh respublika sifatida SSSR tarkibiga kirishi haqidagi deklaratsiya qabul qilingan.

15-yanvar 1938-yildan shahar Buxoro viloyatining markazi bo‘lgan. 1990-yilda I. Karimov tashabbusi bilan Buxoro davlat tibbiyot instituti tashkil etilgan.

O‘zbekiston mustaqilligi davrida Buxoro

Kalon masjidining ichki hovlisi.
1978-yilgi esdalik nishonidagi Buxoroning norasmiy ramzi: qo‘y terisi, ikkita yonib turgan alanga va to‘lqinlarning ramziy tasviri

1993-yilda Buxoro tarixiy markazi YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

ISESKO Buxoroni 2020-yilgi «islom madaniyati poytaxti» deb e’lon qilgan.

2024-yilda «Boqiy Buxoro» qurilish loyihasi amalga oshirila boshlangan.

Aholisi

Buxorodagi ziravorlar va ipak festivali.

1-aprel 2023-yil holatiga ko‘ra, shahar aholisi 290 400 kishini tashkil etgan.

  • 1841-yil — 60 000–70 000,
  • 1917-yil — 100 000 dan ortiq,
  • 1939-yil — 59 000,
  • 1959-yil — 69 000,
  • 1970-yil — 112 000,
  • 1985-yil — 200 000,
  • 2014-yil — 272 500,
  • 2023-yil — 290 400.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, aholining asosiy qismini o‘zbeklar — 82 % tashkil etadi. Shaharda, shuningdek, ruslar — 6 % , tojiklar — 4 %, tatarlar — 3 %, koreyslar — 1 %, turkmanlar — 1 %, ukrainlar — 1 % va boshqa millatlar — 2 % yashaydi.

Aholining aksariyati islom diniga e’tiqod qiladi. Buxoroda pravoslavlar, yahudiylar va boshqalar ham istiqomat qiladi.

Aholisi tarixi

Buxoro aholisi shaharning 2000 yildan ortiq tarixi davomida tashqaridan kelgan guruhlar bilan aralashib, o‘zgarib va uzluksiz rivojlanib borgan.

Bu yerning eng qadimgi aholisi sug‘diylar, ularning tili hozir o‘lik til hisoblanadi va deyarli yo‘qolib ketgan eroniy tillarning shimoli-sharqiy kichik guruhiga kiradi (boshqa guruhlar vakillari uchun tushunarsiz).

Buxoroda milliy tarkib bo‘yicha ilk aholi ro‘yxati 1926-yilda o‘tkazilgan. Ro‘yxatga olingan 41 823 kishidan 27 823 nafari o‘zini o‘zbek, 8646 nafari tojik, 5354 nafari boshqa xalqlar vakili deb ko‘rsatgan. Buxoroda o‘zbek-tojik ikki tilliligi keng tarqalgan. Sovet davrida shahar aholisining deyarli hammasi o‘zini nafaqat fuqarolik, balki etnik jihatdan ham o‘zbek deb hisoblay boshlagan.

1940–1950-yillarda o‘tkazilgan bir qator ekspeditsiyalarga O. A. Suxareva boshchilik qilgan; ularda Buxoro aholisining etnik va til tarkibini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar qiziqarli natijalar bergan. O‘troq aholi orasida buxoroliklar ham, Markaziy Osiyoning boshqa shahar aholisi singari, o‘zlarini yashash joyi nomi bilan (buxoroliklar, samarqandliklar, toshkentliklar va boshqalar) atagan. Mashhur urug‘larga qarindosh ayrim guruhlar o‘z etnik mansubligini belgilashda ko‘pincha sobiq o‘zbek qabilalari nomlaridan bo‘lgan urug‘ nomlaridan foydalangan. Qo‘shni qishloqlar aholisi muloqot tilidan qat’i nazar, o‘zlarini o‘zbek qabilalariga (bahrin, saroy va boshqalar) mansub deb bilgan.

Diqqatga sazovor joylari

Buxorodagi Ark qal’asi. S. M. Prokudin-Gorskiy surati. 1907-yil.

Shaharda tarixiy me’moriy yodgorliklar juda ko‘p, ular taxminan 140 ta. Me’moriy majmualar — Poi Kalon, Labi Hovuz, Govkushon, Chor Bakr, Toshmachit, Somoniylar maqbarasi va boshqalar XI–XVII asr o‘rta asr me’morlari ijodining eng yaxshi namunalaridandir.

Buxoroda ko‘plab turarjoy me’morchiligi yodgorliklari, saroylar, hammomlar va savdo inshootlari ham saqlanib qolgan.

Transport

Buxoroda ko‘plab avtobus yo‘nalishlari va temiryo‘l vokzali mavjud. 1986–2005-yillarda shaharda trolleybuslar qatnagan.

Aeroport

2011-yilda 1 ta uchish-qo‘nish yo‘lagiga ega yangi zamonaviy terminal qurilgan. U shaharni Toshkent, Urganch, Moskva, Sankt-Peterburg, Krasnodar va Novosibirsk bilan bog‘laydi.

Sport

Shaharda O‘zbekiston Oliy ligasida ishtirok etadigan «Buxoro» futbol klubi (avvalgi «Nurafshon») bor. Uning eng yuqori natijasi — 1994-yil mamlakat chempionatidagi ikkinchi o‘rin.

  1. Nosirov Ubaydullo Ibodullayevich (1992–1994-yillar; 1988–1992-yillarda Buxoro shahar ijroiya qo‘mitasi raisi — shahar hokimi),
  2. Kamolov Karim Jamolovich (1994–2007),
  3. Rustamov Qiyomiddin (2007–2011),
  4. Komilov Hayit Ergashovich (v. b., 03.06.2012),
  5. O‘rinov Valijon Shodiyevich (09.2012–01.2017),
  6. Farmonov Ixtiyor Asrorovich (24.01.2017-yildan),
  7. Kamolov Karim Jamolovich (10.08.2017–01.03.2020),
  8. Jumayev O‘tkir Hikmatovich (04.03.2020–05.05.2021),
  9. Nosirov Jamol Shuhratovich (05.05.2021–30.04.2024),
  10. Tursunov Qurbon Ibrohimovich (01.05.2024-yildan hozirgacha).

Qardosh shaharlar

Galereya

Adabiyotlar

  • Buxoro // O‘zbekiston me’moriy epigrafikasi / F. Abduxoliqov. — Toshkent : UZBEKISTAN TODAY, 2016.
  • Ya. S. Ashurov Buxoro. Qisqacha ma’lumotnoma / T. F. Gelax va U. X. Kamolov — T. : O‘zbekiston, 1968. — 104 b.
  • V. V. Bartold Mo‘g‘ullar istilosi davrida Turkiston // Asarlar : 9 jildda / I. P. Petrushevskiy — Moskva : Sharq adabiyoti nashriyoti, 1963. — J. 1. — 761 b. — 5400 nusxa
  • Buxoro — Sharq durdonasi / Mas’ul muharrir A. Azizxo‘jayev — T. : Sharq, 1997. — 255 b.
  • V. A. Lavrov Markaziy Osiyoning shaharsozlik madaniyati. — M. : Davlat me’morchilik va shaharsozlik nashriyoti, 1950. — 179 b.
  • A. X. Saidov Jahon milliy parlamentlari: ensiklopedik ma’lumotnoma — Moskva : Volters Kluver, 2005. — 721 b.
  • O. A. Suxareva. Buxoro. XIX — XX asr boshlari (Kech feodal shahar va uning aholisi). — Moskva: Nauka, 1966. — 327 b.
  • O. A. Suxareva. Kech feodal Buxoro shahrining mahalla jamoasi (mahallalar tarixiga doir). — Moskva: Nauka, 1976. — 370 b.
  • O. A. Suxareva. Buxoro xonligi shaharlari tarixi haqida. — Toshkent: O‘zSSR FA, 1958. — 150 b.
  • V. M. Masson Buxoro O‘zbekiston tarixida. — Buxoro, 1995 — 52 b. — Rus., o‘zb. — («Buxoro va jahon madaniyati» turkumidagi kutubxona)
  • A. R. Muhammadiyev Buxoro — yigirma besh asrlik shahar // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 1997. — № 9—10-11.
  • Eski Buxoro: XIX asr oxiri — XX asr boshidagi gravyuralar, suratlar va otkritkalar. — Toshkent: San’at, 2008.
  • S. G. Xmelnitskiy Kushonlar va arablar oralig‘ida. V–VIII asrlardagi Markaziy Osiyo me’morchiligi — Berlin–Riga : GAMAJUN, 2000. — 288 b.
  • Rudakiy : [arxiv. 27-dekabr 2022-yil] / N. Yu. Chalisova // Arslonquyruq — Rumcherod. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2015. — B. 744. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004–2017, j. 28). — ISBN 978-5-85270-365-1.