| Qattiq disk | |
|---|---|
| SATA interfeysiga ega 2,5 dyuymli («noutbuk uchun») qattiq disk, SATA va disk mikrodasturiga kirish uchun mo‘ljallangan 4 kontaktli xizmat ulagichi. Diskning germetik bloki ochilgan. | |

Qattiq disk, shuningdek, qattiq magnit diskli ma’lumot to‘plagich (QMDT, ingl. hard (magnetic) disk drive, HDD, HMDD; so‘zlashuvda vinchester) — axborot saqlash qurilmasi (axborotni saqlash moslamasi — to‘plagich) bo‘lib, axborotga ixtiyoriy murojaat qilish imkonini beradi; magnit yozuv tamoyiliga asoslangan. U aksariyat kompyuterlarda asosiy ma’lumot to‘plagich hisoblanadi, biroq zamonaviy noutbuklarda va nettoplarda, masalan, ko‘pincha faqat SSD shakl omiliga ega M.2 — NVMe va/yoki SATA M.2 ishlatiladi.
Egiluvchan diskdan (disketadan) farqli ravishda, qattiq diskda axborot qattiq (alyuminiy yoki shisha) plastinalarga[ingl.], ularning ustiga qoplangan ferromagnit material qatlamiga, ko‘pincha xrom dioksidiga, ya’ni magnit disklarga yoziladi. Qattiq diskda bir yoki bir nechta plastina bitta o‘qqa o‘rnatiladi. O‘qish kallaklari ish paytida plastinalar yuzasiga tegmaydi. Chunki tez aylanish natijasida yuzada hosil bo‘ladigan havo oqimi ularni plastinadan ajratib turadi. Kallak bilan disk orasidagi masofa bir necha nanometr (zamonaviy disklarda taxminan 10 nm) bo‘lib, mexanik kontaktning yo‘qligi qurilmaning uzoq xizmat qilishini ta’minlaydi. Disklar aylanmaganda kallaklar shpindel yonida yoki diskdan tashqaridagi xavfsiz («parkovka») hududida turadi. Bu hududda ularning disk yuzasiga tasodifiy tegishi istisno qilinadi.

Egiluvchan diskdan yana bir farqi shundaki, axborot tashuvchisi odatda to‘plagich, yuritma va elektronika bloki bilan birlashtiriladi. Bunday qattiq disklar ko‘pincha olinmaydigan axborot tashuvchisi sifatida ishlatiladi. Shunga qaramay, kartrijga joylangan almashtiriladigan plastinalar to‘plamiga ega qattiq disklar ham bo‘lgan. Masalan, Iomega kompaniyasining Jaz va Rev tizimlari qimmatligi va ishonchliligi pastligi sababli ommalashmagan. Ularda yuqori tezlikli sinxron dvigatel, odatiy qattiq disk dvigateliga o‘xshash qurilma, yuritmali kallaklar bloki va elektronika disk yuritmasining tarkibiga kirgan, kartrijlardan esa odatiy disketalar kabi foydalanish ko‘zda tutilgan.
2000-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab unumdorligi yuqoriroq bo‘lgan qattiq holatli to‘plagichlar keng tarqalib, saqlash sig‘imining har bir birligi qimmatroq bo‘lishiga qaramay, ayrim sohalarda diskli to‘plagichlar o‘rnini egallay boshladi. Shu bilan birga, 2010-yillarning o‘rtalariga kelib, qattiq disklar ham iste’molchi, ham korporativ segmentda arzon va katta sig‘imli saqlash qurilmasi sifatida keng qo‘llanilgan.
Qattiq disklar XXI asrning birinchi o‘n yilligida ham ommabop bo‘lib qoldi, chunki o‘sha vaqtda ularga munosib muqobil yo‘q edi: qattiq holatli to‘plagichlar (SSD) endigina rivojlanayotgan, shu bois qimmat va juda kam ma’lumot sig‘diradigan edi. 2021-yil boshida donabay hisobdagi SSD savdosi HDD savdosidan 3:2 nisbatda (99 mln ga nisbatan 64 mln) oshgan. Biroq saqlanadigan xotira hajmi bo‘yicha HDD 4,5:1 nisbatda (288,3 ekzabaytga nisbatan SSD 61,5 ekzabayt) yetakchiligini saqlab qolgan. 2022-yil boshida ishonchliroq va tezroq to‘plagich sifatida SSD ommalashishda davom etishi natijasida qattiq disklarning jahon bo‘yicha yetkazib berilishi 15 % ga (2021-yilga nisbatan) kamaygan.
Tarix
- 1956-yil — birinchi qattiq disk IBM 350[ingl.] birinchi seriyali kompyuter IBM 305 RAMAC[ingl.], uni mutaxassislar guruhi yaratgan, guruhga Reynold Jonson rahbarlik qilgan. To‘plagich katta muzlatkichdek joy egallagan va 971 kg og‘irlikda bo‘lgan. Sof temir bilan qoplangan, aylanuvchi 50 ta yupqa diskning diametri 610 mm bo‘lib, ularning umumiy xotirasi taxminan 5 mln 6 bitli so‘zni (3,5 MB — 8 bitli so‘zlar, ya’ni baytlarga hisobida). Yangi kompyuter 14-sentabrda (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 13-sentabrda) taqdim etilgan.
- 1961-yil — IBM 1301[ingl.] o‘qish/yozish kallaklari ilk bor har bir disk uchun alohida o‘rnatilgan; 28 MB.
- 1973-yil — IBM 3340[ingl.] Winchester nomli qattiq diskda ilk bor aylanuvchi disk ustida aerodinamik kuchlar hisobiga muallaq turadigan yengil o‘qish/yozish kallaklari qo‘llanilgan. Bu disk bilan kallak orasidagi havo bo‘shlig‘ini sezilarli kamaytirish imkonini bergan. Shuningdek, plastinalar va kallaklar birinchi marta germetik kameralarga joylangan, bu mexanizmga tashqi ta’sirlarni bartaraf qilgan; 30 MB.
- 1979-yil — IBM 3370[ingl.] magnit kallaklar ilk bor 1960-yillar oxiridan ishlab chiqilgan yupqa plyonkali texnologiya asosida tayyorlangan. Natijada yozuv zichligi bir dyuymga 7,53 Mbitgacha oshgan. Yupqa plyonkali o‘qish/yozish kallaklari 1991-yilgacha ishlab chiqarilgan, keyin ularning o‘rnini magnitorezistiv kallaklar egallagan.
- 1980-yil — birinchi 5,25 dyuymli Winchester, Shugart ST-506; 5 MB (IBM sanoat to‘plagichlarining sig‘imi 1 GBga yetgan). 5,25 dyuymli qattiq disklar 1998-yilgacha ishlab chiqarilgan.
- 1981-yil — 5,25 dyuymli Shugart ST-412; 10 MB.
- 1983-yil — birinchi 3,5 dyuymli qattiq diskni ishlab chiqargan kichik shotland kompaniyasi — Rodime[ingl.]; 10 MB. Rodime bu shakl omilini o‘z ixtirosi sifatida patentlagan.
- 1985-yil — ESDI, ST-412 standartining takomillashtirilgan turi.
- 1986-yil — SCSI, ATA (IDE) standartlari.
- 1990-yil — maksimal sig‘im 320 MB.
- 1991-yil — IBM birinchi 2,5 dyuymli Tamba-1 qattiq diskini chiqaradi; uning sig‘imi 63 MB, og‘irligi esa 200 grammdan biroz ortiq.
- 1992-yil — shpindeli 7200 ayl./daq. tezlikda aylanadigan birinchi qattiq disk; 2,1 GB.
- 1995-yil — maksimal sig‘im 2 GB.
- 1996-yil — shpindeli 10 000 ayl./daq. tezlikda aylanadigan birinchi qattiq disk — Seagate Cheetah.
- 1996-yil — Seagate Elite’ning maksimal sig‘imi 23 GB.
- 1998-yil — UDMA/33[ingl.] va ATAPI.
- 1999-yil — IBM Microdrive sig‘imi 170 va 340 MB bo‘lgan modelini chiqaradi.
- 2000-yil — IBM 500 MB va 1 GB sig‘imli Microdrive modellarini chiqaradi. Shu yili Seagate va IBM ishlab chiqargan shpindeli daqiqasiga 15 000 marta aylanadigan ilk qattiq disklar paydo bo‘lgan. Aylanish tezligini oshirish poygasi shu bilan yakunlangan.
- 2001-yil — Maxtor «DiamondMax D536X» — birinchi standart 3,5 dyuymli qattiq disk chiqarildi; uning sig‘imi 100 GB.
- 2002-yil — ATA/ATAPI-6 standarti va sig‘imi 137 GB.
- 2003-yil — SATA.
- 2003-yil — Hitachi sig‘imi 2 GB bo‘lgan Microdrive’ni chiqaradi.
- 2004-yil — Seagate ST1 — 2,5 va 5 GB sig‘imli Microdrive muqobilini chiqaradi.
- 2005-yil — Hitachi (HGST) «Hitachi Deskstar 7K500» — ilk standart 3,5 dyuymli, sig‘imi 500 GB bo‘lgan qattiq diskni chiqardi.
- 2005-yil — SATA II (Serial ATA 3G) va SAS (Serial Attached SCSI).
- 2005-yil — Seagate ST1[ingl.] — Microdrive sig‘imi 8 GB bo‘lgan muqobilini chiqaradi.
- 2006-yil — tijorat to‘plagichlarida perpendikulyar yozuv usuli qo‘llanildi.
- 2006-yil — dastlabki «gibrid» qattiq disklar paydo bo‘ldi, ular tarkibida flesh-xotira bloki.
- 2006-yil — Seagate ST1 — 12 GB sig‘imli Microdrive muqobilini chiqardi.
- 2007-yil — Hitachi dastlabki tijoriy 3,5 dyuymli «Hitachi Deskstar 7K1000» to‘plagichini taqdim etdi; uning sig‘imi 1 TB.
- 2009-yil — 500 gigabaytli plastinalar asosida Western Digital, so‘ngra Seagate 2 TB sig‘imli modellarni chiqardi.
- 2009-yil — Samsung USB 2.0 interfeysli dastlabki qattiq disklarni chiqardi.
- 2009-yil — Western Digital 2,5 dyuymli, sig‘imi 1 TB bo‘lgan HDD yaratganini e’lon qildi (bitta plastinadagi yozuv zichligi — 333 GB).
- 2009-yil — SATA III (SATA 6G) standarti paydo bo‘ldi.
- 2010-yil — Seagate sig‘imi 3 TB.
- 2010-yil — Samsung har bir plastinasining yozuv zichligi 667 GB bo‘lgan qattiq disk chiqardi.
- 2011-yil — Western Digital 750 gigabaytli plastinalarga ega ilk diskni chiqardi.
- 2011-yil — Hitachi va Seagate 1 terabaytli plastinalarga ega disklarni chiqardi.
- 2011-yil — Seagate dunyodagi ilk 3,5 dyuymli diskni taqdim etdi, uning sig‘imi 4 TB.
- 2013-yil — Western Digital sig‘imi 6 TB bo‘lgan, 7 ta plastinasi (odatdagi 5 ta o‘rniga) mavjud diskni chiqardi.
- 2014-yil — 2014-yil oxirida Seagate dunyodagi birinchi qattiq diskni chiqardi; uning sig‘imi 8 TB;
Western Digital «Ultrastar He10» modelini — dunyodagi birinchi sig‘imi 10 TB bo‘lgan, korpus ichida havo o‘rniga geliy ishlatilgan qattiq diskni chiqardi; uning ichida 7 ta plastina mavjud. - 2017-yil — Toshiba MG07ACA diskini chiqardi, uning sig‘imi 14 TB.
- 2018-yil — HAMR texnologiyasidan foydalanib, Seagate dunyodagi birinchi, sig‘imi 16 TB.
- 2020-yil — WDC va Seagate sig‘imi 20 TB.
- 2022-yil — Western Digital sig‘imi 22 TB.
- 2023-yil — Western Digital eng tezkor, o‘qish/yozish tezligi 582 MB/s bo‘lgan dunyodagi HDD’ni taqdim etdi. Unda ikkita mustaqil kallak bloki ishlatiladi.
- 2023-yil — Seagate sig‘imi 30 TB bo‘lgan, termomagnit yozuvli.
- 2025-yil — Seagate sig‘imi 36 TB bo‘lgan, yozuv zichligi 6 TB bo‘lgan plastinali qattiq disklarni yetkazib bera boshladi.
«Vinchester» nomi
Bir talqinga ko‘ra, to‘plagich «vinchester» (ingl. Winchester) nomini IBM kompaniyasida ishlagan IBM Kennet Xoton (ingl. Kenneth E. Haughton) — loyiha rahbari tufayli olgan. Uning boshchiligida 1973-yilda IBM 3340[ingl.] modeli chiqarilgan; unda birinchi marta disk plastinalari bilan o‘qish kallaklari ajralmaydigan bitta korpusga birlashtirilgan. Loyihalash jarayonida muhandislar ichki «30-30» qisqa nomidan foydalangan. Bu maksimal konfiguratsiyadagi har biri 30 megabayt bo‘lgan ikkita modulni anglatgan. Nom mashhur ov quroli — miltiq Winchester Model 1894 hamda unda ishlatiladigan patron .30-30 Winchester nomiga ohangdosh bo‘lgan. Boshqa talqinga ko‘ra, atama faqat Winchester Repeating Arms Company kompaniyasi ham ishlab chiqargan patron nomidan kelib chiqqan. Bu AQSHda yaratilgan, tutunsiz porox ishlatadigan, kichik kalibrli fuqarolik qurollari uchun ilk o‘q-dori bo‘lib, barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha oldingi avlod patronlaridan ustun bo‘lgan va darhol juda ommalashgan.
Yevropada va AQSHda «vinchester» nomi 1990-yillarda iste’moldan chiqqan. Ammo rus tilida saqlanib qolib, yarimrasmiy maqomga ega bo‘lgan, kompyuter jargonida esa «vint» (ba’zan «vinch») deb qisqartirilgan.
Ma’lumotlarni yozish texnologiyalari
Qattiq disklarning ishlash tamoyili magnitofonlar ishiga o‘xshaydi. Diskning ishchi yuzasi o‘qish kallagiga nisbatan harakatlanadi (masalan, magnit o‘tkazgichida tirqishi bo‘lgan induktiv g‘altak ko‘rinishida). Yozuv vaqtida kallak g‘altagiga o‘zgaruvchan elektr toki berilganda, tirqishda hosil bo‘ladigan o‘zgaruvchan magnit maydon disk yuzasidagi ferromagnitga ta’sir etib, domenlarning magnitlanish vektori yo‘nalishini signal kattaligiga qarab o‘zgartiradi. O‘qish paytida domenlarning kallak tirqishi oldidan o‘tishi kallak magnit o‘tkazgichidagi magnit oqimini o‘zgartiradi. Natijada elektromagnit induksiya hisobiga g‘altakda o‘zgaruvchan elektr signali vujudga keladi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
1990-yillar oxiridan axborot saqlash qurilmalari bozorida gigant magnit qarshilik (GMR) effektiga asoslangan kallaklar qo‘llana boshlagan.
2000-yillar boshidan GMR effektiga asoslangan kallaklar o‘rnini tunnelli magnitorezistiv effekt asosidagi kallaklar egallay boshladi. Ularda magnit maydonining o‘zgarishi uning kuchlanganligiga qarab qarshilikni o‘zgartiradi. Bunday kallaklar, ayniqsa, yuqori yozuv zichligida axborotni ishonchli o‘qish ehtimolini oshiradi. 2007-yilda magniy oksidiga asoslangan tunnelli magnitorezistiv effektli qurilmalar (effekt 2005-yilda kashf etilgan) GMR effektiga asoslangan qurilmalarni to‘liq siqib chiqardi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
2020-yil oxiridagi mutaxassislar bahosiga ko‘ra, yaqin yillarda qattiq disk ishlab chiqaruvchilari magnit plastinalarni mahalliy qizdirish orqali yozish texnologiyasiga (HAMR) o‘tadi. Bu texnologiyaga alyuminiydan ko‘ra shisha plastinalar mosroq deb hisoblanadi, chunki shisha nuqson paydo bo‘lmasdan 700 °C gacha mahalliy qizishga chidaydi, alyuminiyning issiqqa chidamliligi esa 200 °C bilan cheklanadi.
Bo‘ylama magnit yozuv

Bo‘ylama yozuv usuli — LMR texnologiyasi (ingl. Longitudinal Magnetic Recording). Bu holda axborot bitlari aylanuvchi disk ustidan o‘tayotgan kichik kallak yordamida yoziladi. Kallak milliardlab gorizontal alohida hududlarni — domenlarni magnitlaydi. Bunda domenning magnitlanish vektori bo‘ylama, ya’ni disk yuzasiga parallel joylashgan bo‘ladi. Ushbu hududlarning har biri magnitlanish yo‘nalishiga qarab mantiqiy nol yoki birni bildiradi.
Ushbu usul bilan erishish mumkin bo‘lgan maksimal yozuv zichligi taxminan 23 Gbit/sm². 2010-yilga kelib, bu usulning o‘rnini amalda perpendikulyar yozuv egallagan.
Perpendikulyar magnit yozuv
perpendikulyar yozuv usuli — PMR texnologiyasi (ingl. Perpendicular Magnetic Recording) yoki CMR (ingl. Conventional Magnetic Recording — an’anaviy magnit yozuv) usulida axborot bitlari vertikal domenlarda saqlanadi. Bu kuchliroq magnit maydonlardan foydalanish va 1 bitni yozish uchun zarur material maydonini kamaytirish imkonini beradi. Ilgari qo‘llanilgan, magnit plastina yuzasiga parallel yozuv usulida muhandislar muayyan chegaraga duch kelishgan: diskda axborot zichligini bundan ortiq oshirishning iloji qolmagan. Shunda 1970-yillardayoq ma’lum bo‘lgan boshqa yozuv usuli esga olingan.
Bu usulda yozuv zichligi keskin, dastlabki namunalardayoq 30 % dan ham ko‘proq oshdi (2009-yil holatiga ko‘ra — 400 Gbit/dyuym² yoki 62 Gbit/sm²). Nazariy chegara 1 Tbit/dyuym² dan ortiq.
Perpendikulyar yozuvli qattiq disklar 2006-yildan bozorda sotila boshlagan. 2023-yilda Seagate PMR asosidagi 24 TB sig‘imli HDD chiqarilgach, bu texnologiyaning rivojlanish imkoniyati tugashini, kelajakda esa «cherepitsasimon» magnit yozuv (SMR) va qizdirib magnit yozish (HAMR) texnologiyalari rivojlanishini bildirdi.
Cherepitsasimon magnit yozuv
cherepitsasimon magnit yozuv[ingl.] (ingl. Shingled Magnetic Recording, SMR) usuli 2010-yillar boshida joriy etilgan. Bunda o‘qish hududining eni yozish kallagi enidan kichik ekanidan foydalaniladi. Ushbu usulda yo‘lakchalar guruhlar (paketlar) doirasida qisman ustma-ust tushadigan qilib yoziladi. Guruhdagi keyingi har bir yo‘lakcha oldingisini qisman (cherepitsa tomidagi kabi) yopadi va undan o‘qish kallagi uchun yetarli bo‘lgan ingichka qism qoladi. Xususiyatlariga ko‘ra, bu texnologiya keng tarqalgan CMR va PMR yozuv usullaridan tubdan farq qiladi.
Cherepitsasimon yozuv saqlangan axborotning zichligini[ingl.] oshiradi (qattiq disk ishlab chiqaruvchilari undan ma’lumot yozish zichligini oshirish uchun foydalanadi, bu esa har bir plastinaga ko‘proq axborot sig‘dirish imkonini beradi), biroq qayta yozishni murakkablashtiradi: har bir o‘zgarishda bir-birining ustini qoplagan yo‘lakchalarning butun guruhini boshidan yozish talab etiladi. Mazkur texnologiya, amaliyotdagi yechimga qarab, qattiq disk sig‘imini 15—20 % ga oshirishi mumkin. Ammo uning kamchiliklari ham bor. Eng muhimi — yozish va qayta yozish tezligining pastligi; bu ish stoli kompyuterlarida ayniqsa muhim. Rasmiy ravishda, cherepitsasimon magnit yozuv texnologiyasi asosan ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari (MRM) uchun mo‘ljallangan qattiq disklarda va WORM (write once, read many) turidagi, ma’lumotni kamdan-kam qayta yozadigan arxivlar hamda ilovalarda ishlatiladi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
2010-yillar oxirida WD va Toshiba kompaniyalari iste’molchilar uchun mo‘ljallangan ayrim to‘plagichlarida SMR texnologiyasi ishlatilayotganini ataylab yashirgan. Ushbu texnologiya ba’zi fayl serverlari modellariga mos kelmaslikka, disklarni RAID massivlariga birlashtira olmaslikka va tasodifiy yozish tezligi pasayishiga olib keladi. Bundan tashqari, ayrim WD SMR disklari mikrodasturidagi xatolar ZFS fayl tizimi ishlatilganda ma’lumotlar yo‘qolishiga sabab bo‘lgan. Qattiq disklar ishlab chiqaruvchi uchinchi yirik kompaniya Seagate esa ayrim disklar hujjatlarida SMR ishlatilishini bildirgan, boshqalarida esa yashirgan.
Istiqbolli yozuv usullari
Issiqlik yordamida magnit yozuv
Issiqlik yordamida magnit yozuv usuli (ingl. HAMR, Heat-Assisted Magnetic Recording) istiqbolli texnologiya bo‘lib qolmoqda; uni takomillashtirish va joriy qilish davom etmoqda. Ushbu usulda diskning muayyan nuqtasi qizdiriladi va shu orqali kallak uning yuzasidagi juda kichik hududlarni magnitlay oladi. Disk sovigach, magnitlangan holat «mustahkamlanadi». 2009-yil holatiga ko‘ra, yozuv zichligi 150 Gbit/sm² bo‘lgan tajriba namunalari mavjud edi. Hitachi mutaxassislari ushbu texnologiyaning chegarasi 2,3—3,1 Tbit/sm², Seagate Technology vakillari esa 7,75 Tbit/sm² deb hisoblaydi. Seagate ushbu texnologiya bilan 2018-yilda sig‘imi 16 TB bo‘lgan qattiq diskni chiqargan, 2023-yilda esa 30 TB va undan yuqori sig‘imli HDDlarni tijoriy yetkazib berishni boshlagan.
Mikroto‘lqin yordamida yozuv
2006-yilda Jimmi Ju (ingl. Jimmy Zhu) rahbarligida Karnegi — Mellon universiteti yordamchi mikroto‘lqin nurlanishi bilan magnit yozuv texnologiyasini ishlab chiqishni boshladi (ingl. MAMR, Microwave-Assisted Magnetic Recording). 2008-yilda texnologiya Hitachi kompaniyasiga taklif etildi, ammo u 2 yil davomida muvaffaqiyatga erisha olmagach, NEDO[ingl.] tadqiqot markazi mutaxassislaridan yordam so‘radi. 2010-yilda MAMR texnologiyasining amaliy ishlashiga oid ilk natijalar olinib, uning istiqbolliligi isbotlandi. 2012-yilda Hitachi texnologiyani Western Digital kompaniyasiga sotdi. Ushbu kompaniya 2015-yilgacha MAMR texnologiyasini qo‘llovchi, spin momenti generatoriga asoslangan kallakni ishlab chiqdi.
generatoriga asoslangan MAMR kallagini ishlab chiqa boshladi. 2017-yilda Western Digital HAMR texnologiyasiga javoban mikroto‘lqin yordamida yozishni o‘zlashtirish rejalarini birinchi bo‘lib e’lon qildi, biroq 2019-yil holatiga ko‘ra, hali seriyali ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ya olmagan edi. Shu paytda Toshiba MAMR texnologiyali 18 TB HDDni 2019-yilda chiqarishga va’da qilgan, biroq buning uddasidan chiqa olmay, yetkazib berishni 2021-yil martiga ko‘chirgan.
Tuzilmali ma’lumot tashuvchilari
Tuzilmali (naqshli (patternerlangan)) ma’lumot tashuvchisi (BPM — (ingl. Bit-Patterned Media) — magnit tashuvchida axborot saqlashning istiqbolli texnologiyasi. Bunda bir xil magnit katakchalardan iborat massivga ma’lumot yoziladi va har bir katakcha bir bit axborotga to‘g‘ri keladi. Hozirgi magnit yozuv texnologiyalarida esa bitta bit bir necha magnit domenlarga yoziladi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Toshiba ma’lumotlariga ko‘ra, tuzilmali tashuvchi texnologiyasi qattiq disklarda yozuv zichligini 2,5 terabit/kvadrat dyuymgacha oshirishi mumkin. Bu 25 terabayt (3,5 dyuymli qattiq disk uchun) deganidir.
2011-yil oktabrida Singapur Milliy universiteti fiziklari guruhi bir kvadrat dyuymga 3,3 terabitgacha zichlik bilan ma’lumot saqlaydigan tashuvchilarni yaratish mumkinligini ko‘rsatdi. Tadqiqot doirasida ancha soddalashtirilgan texnologik jarayon yordamida tashuvchining prototipi yaratildi
Tuzilishi

Qattiq disk germetik hudud va elektronika blokidan iborat.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Germetik blok


Germetik blok mustahkam qotishmali korpus, magnit qoplamali disksimon plastinalar (ayrim modellarda ajratgichlar bilan ajratilgan), joylashuvni boshqarish moslamasiga ega kallaklar bloki hamda elektr yuritmali shpindeldan iborat.
Keng tarqalgan qarashga zid ravishda, aksariyat qurilmalarning germetik bloki ichida vakuum bo‘lmaydi. Ayrim ishlab chiqaruvchilar uni germetik qilib (nomi ham shundan kelib chiqqan), tozalangan va quritilgan havo yoki neytral gazlar, xususan, azot bilan to‘ldiradi va bosimni tenglashtirish uchun yupqa metall yoki plastik membrana o‘rnatadi (bu holatda disk korpusida silikagel xaltachasi uchun kichik cho‘ntak bo‘ladi; korpus germetik yopilganidan keyin ichkarida qoladigan suv bug‘larini u yutadi). Boshqa ishlab chiqaruvchilar bosimni juda mayda (bir necha mikrometr) o‘lchamli zarralarni ushlab qoladigan filtrli kichik teshik orqali tenglashtiradi. Biroq bu holda namlik ham tenglashadi va zararli gazlar kirishi mumkin. Bosimni tenglashtirish atmosfera bosimi (masalan, samolyotda) va harorat o‘zgarganda, shuningdek qurilma ish paytida qiziganda germetik blok korpusi (ayniqsa qopqog‘i) deformatsiyalanishining oldini olish uchun zarur.
Yig‘ish vaqtida germetik blokka tushib, disk yuzasiga o‘rnashgan chang zarralari aylanish paytida havo oqimi bilan yana bir filtr — chang tutgichga olib boriladi.
Kallaklar bloki — kronshteynlar (richaglar) to‘plami bo‘lib, alyuminiy asosli qotishmalardan tayyorlanadi va yengillik bilan yuqori qattiqlikni birlashtiradi (odatda har bir disk uchun bir juft). Ular bir uchi bilan disk chetiga yaqin o‘qqa mahkamlanadi.
Disklar (plastinalar), odatda, metall qotishmadan tayyorlanadi. Ularni plastikdan, hatto shishadan (IBM) tayyorlashga ham urinishlar bo‘lgan, lekin bunday plastinalar mo‘rt va uzoq xizmat qilmaydigan bo‘lib chiqqan. Plastinalarning ikki yuzasi ham magnitofon lentasiga o‘xshab juda yupqa ferromagnit kukuni — temir, marganes va boshqa metallar oksidlari bilan qoplanadi. Aniq tarkib va qoplash texnologiyasi tijorat siri hisoblanadi. Arzon qurilmalarning aksarida bir yoki ikkita plastina bor, ammo plastinalari ko‘proq bo‘lgan modellar ham mavjud.
Disklar shpindelga mahkam biriktirilgan. Ish paytida shpindel daqiqasiga bir necha ming marta (3600 dan 15 000 gacha) aylanadi. Bunday tezlikda plastina yuzasiga yaqin joyda kuchli havo oqimi hosil bo‘lib, kallaklarni biroz ko‘taradi va plastina ustida juda kichik masofada muallaq turishiga imkon beradi. Kallaklar shakli ish paytida plastinagacha eng maqbul masofa saqlanishi uchun hisoblangan. Disklar kallaklar «ko‘tarilishi» uchun zarur tezlikka yetmaguncha parkovka moslamasi kallaklarni parkovka hududida ushlab turadi. Zamonaviy disklarda bu hudud plastinalar yuzasi ustida emas. Bu kallaklar va plastinalarning ishchi yuzasi shikastlanishining oldini oladi. Qattiq diskning shpindel dvigateli — ventilli turdagi bo‘lib, ishlash tamoyiliga ko‘ra sinxron dvigatelga o‘xshaydi.
Ajratgich (separator) — plastik yoki alyuminiydan tayyorlangan, magnit disk plastinalari orasida va eng yuqori plastina ustida joylashadigan plastina. U germetik hudud ichidagi havo oqimlarini bir tekis taqsimlash uchun ishlatiladi.
Joylashuvni boshqarish moslamasi

Kallaklarning joylashuvini boshqarish moslamasi (so‘zlashuvda aktuator) — bu solenoidli dvigateldir. U harakatsiz joylashgan bir juft kuchli neodim doimiy magnitlari va kallaklar blokining harakatlanuvchi kronshteynidagi g‘altak (solenoid)dan iborat. Dvigatel diskdagi servoma’lumotlarni o‘qish va qayta ishlash tizimi hamda kontroller (VCM controller) bilan birgalikda servoyuritmani hosil qiladi.
Kallaklar joylashuvini boshqarish tizimi ikkita yuritmali ham bo‘lishi mumkin. Bunda asosiy elektromagnit yuritma blokni odatiy aniqlikda siljitadi, qo‘shimcha pyezoelektrik mexanizm esa kallaklarni magnit yo‘lakchaga yanada aniqroq moslaydi.
Dvigatelning ishlash tamoyili quyidagicha: chulg‘am stator (odatda ikkita harakatsiz magnit) ichida bo‘ladi. Turli kuch va qutblilikdagi tok kallakli kronshteynni (tebranuvchi richagni) radial trayektoriya bo‘ylab aniq joylashtiradi. Disk plastinalari yuzasida ma’lumot qidirish vaqti joylashuvni boshqarish moslamasining ishlash tezligiga bog‘liq.
Har bir to‘plagichda parkovka deb ataladigan maxsus hudud bor. To‘plagich o‘chirilganda yoki kam quvvat iste’mol qiladigan rejimlardan birida bo‘lganda kallaklar shu yerda to‘xtaydi. Parkovka holatida kallaklar blokining kronshteyni (tebranuvchi richagi) eng chekka holatda turib, harakat cheklagichiga tiraladi. Ma’lumotga murojaat qilish (o‘qish/yozish) jarayonidagi shovqin manbalaridan biri kallaklarni boshlang‘ich holatga qaytarishda magnit kallaklarni tutib turuvchi kronshteynlarning harakat cheklagichlariga urilishidan keladigan tebranishdir. Shovqinni kamaytirish uchun cheklagichlarga yumshoq rezinadan tayyorlangan tebranishni so‘ndiruvchi shaybalar o‘rnatiladi. Kallaklar blokining tezlanish va tormozlanish rejimlari parametrlarini o‘zgartirish orqali qattiq disk shovqinini dasturiy ravishda sezilarli kamaytirish mumkin. Buning uchun maxsus texnologiya — Automatic Acoustic Management ishlab chiqilgan. Qattiq diskning shovqin darajasini dasturiy boshqarish imkoniyati rasman ATA/ATAPI-6 standartida paydo bo‘lgan (buning uchun boshqaruv o‘zgaruvchisining qiymatini o‘zgartirish kerak). Ayrim ishlab chiqaruvchilar esa undan oldin ham tajriba yechimlarini qo‘llagan.
Elektronika bloki

Dastlabki qattiq disklarda boshqaruv mantiqi kompyuterning MFM- yoki RLL kontrolleriga joylashtirilgan, elektronika platasida esa faqat analog signalni qayta ishlash, shpindel dvigateli, joylashuv moslamasi va kallaklar kommutatorini boshqarish modullari bo‘lgan. Ma’lumot uzatish tezligining oshishi muhandislarni analog signal yo‘lini imkon qadar qisqartirishga majbur qildi. Zamonaviy qattiq disklarning elektronika blokida odatda boshqaruv bloki, doimiy xotira qurilmasi (DXQ), bufer xotira, kesh, interfeys bloki va raqamli signalni qayta ishlash.
bloki bo‘ladi. Interfeys bloki qattiq disk elektronikasining tizimning qolgan qismlari bilan bog‘lanishini ta’minlaydi. Aynan u asosiy plataga qurilmani aniqlash va unga S.M.A.R.T.
ma’lumotlarini uzatish imkonini beradi. Boshqaruv bloki — boshqaruv tizimi bo‘lib, u kallaklar holati haqidagi elektr signallarni qabul qiladi va boshqaruv signallarini «ovoz g‘altagi[ingl.]» turidagi yuritmaga yuboradi; turli kallaklardan keladigan axborot oqimlarini kommutatsiya qiladi, qolgan barcha qismlarni boshqaradi (masalan, shpindel aylanish tezligini), qurilma datchiklaridan signallarni qabul qiladi va qayta ishlaydi. Datchiklar tizimida zarba datchigi sifatida ishlatiladigan bir o‘qli akselerometr, erkin tushish datchigi sifatida ishlatiladigan uch o‘qli akselerometr, bosim datchigi, burchak tezlanishi datchigi va harorat datchigi bo‘lishi mumkin. Boshqaruv blokining o‘z flesh-xotirasi bor, unga S.M.A.R.T. ko‘rsatkichlari: o‘qish va yozish xatolarining yuz berish chastotasi, qayta tayinlashga nomzod sektorlar va qayta tayinlangan sektorlar soni, ishlagan vaqt, plastinalar paketining aylanishga chiqish vaqti, kallaklarni joylashtirish vaqti, zaxira yuzaning qoldig‘i, butun foydalanish davridagi maksimal harorat yoziladi. Boshqaruv bloki bu ma’lumotlarni tahlil qilib, diskning ishdan chiqishini oldindan taxmin qilish va to‘plagich xavfli holatga kelganda asosiy plataga tegishli signal yuborish imkonini beradi. BIOS/UEFI ekranida «S.M.A.R.T status BAD, backup and replace» yoki «Failure Predicted on Hard Disk [disk modeli nomi va ulangan ulagich raqami]» xabari chiqadi. Bunday xabarlar paydo bo‘lsa, ma’lumotlar yo‘qolishi va ularni qimmatga tiklash zaruratining oldini olish uchun muhim fayllarning zaxira nusxasini darhol yaratish (hali yaratilmagan bo‘lsa), so‘ng diskni almashtirish kerak.
DXQ boshqaruv va raqamli signalni qayta ishlash bloklari uchun dasturlarni, shuningdek qattiq diskning xizmat ma’lumotlarini saqlaydi; zamonaviy disklarda u flesh-xotira ko‘rinishida bo‘ladi.
Bufer xotira interfeys qismi bilan to‘plagich tezliklari o‘rtasidagi farqni yumshatadi (yuqori tezlikli statik xotira ishlatiladi). Bufer xotira hajmini oshirish ayrim hollarda to‘plagichning ishlash tezligini ko‘paytiradi.
Raqamli signalni qayta ishlash bloki o‘qilgan analog signalni tozalaydi va dekodlaydi (raqamli axborotni ajratib oladi). Raqamli qayta ishlashda turli usullar, masalan, PRML usuli (Partial Response Maximum Likelihood — qisman javobda maksimal ehtimollik) ishlatiladi. Qabul qilingan signal namunalar bilan solishtiriladi. Shunda shakli va vaqt xususiyatlari dekodlanayotgan signalga eng yaqin namuna tanlanadi.
Kesh — buflesh-xotira bo‘lib, disk platasida joylashgan, kompyuter eng ko‘p murojaat qiladigan ma’lumotlar saqlanadigan yuqori tezlikli xotiradir.
- Magnit kallakning makrofotosurati, pastda — magnit disk yuzasidagi ko‘zgusimon aksi
- Magnit kallakning mikrofotosurati
- Parkovka holatidagi magnit kallak
- Magnit kallaklar yuritmasining mexanik va elektr qismlari
- Eski IDE diskdagi kontroller platasi
- Interfeyslarni taqqoslash
Ichki qattiq disklar uchun:
| O‘tkazish qobiliyati, Gbit/s | Kabelning maksimal uzunligi, m | Quvvat kabeli talab etiladimi? | Bitta kanalga ulanadigan to‘plagichlar soni | Kabeldagi o‘tkazgichlar soni | Boshqa xususiyatlar | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| UltraATA/133 | 1,2 | 0,46 | Ha (3,5") / Yo‘q (2,5") | 2 | 40/80 | Controller+2Slave, tezkor almashtirish imkonsiz |
| SATA-300 | 2,4 | 1 | Ha | 1 | 7 | Host/Slave, ayrim kontrollerlarda ishlab turgan holda almashtirish mumkin |
| SATA-600 | 4,8 | ma’lumot yo‘q | Ha | 1 | 7 | |
| Ultra-320 SCSI | 2,56 | 12 | Ha | 16 | 50/68 | qurilmalar teng huquqli, ishlab turgan holda almashtirish mumkin |
| SAS | 2,4 | 8 | Ha | 16384 dan ortiq | ishlab turgan holda almashtirish; SATA qurilmalarni SAS kontrollerlariga ulash mumkin | |
Tashqi qattiq diskli qurilmalar uchun (ular deyarli har doim ichki qattiq disklar asosida o‘tish platasi — interfeys o‘zgartirgichi bilan tayyorlanadi):
| O‘tkazish qobiliyati, Gbit/s | Kabelning maksimal uzunligi, m | Quvvat kabeli talab etiladimi? | Bitta kanalga ulanadigan to‘plagichlar soni | Kabeldagi o‘tkazgichlar soni | Boshqa xususiyatlar | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| FireWire/400 | 0,4 | 4,5 (ketma-ket ulashda 72 m gacha) | Ha/Yo‘q (interfeys va to‘plagich turiga bog‘liq) | 63 | 4/6 | qurilmalar teng huquqli, ishlab turgan holda almashtirish mumkin |
| FireWire/800 | 0,8 | 4,5 (ketma-ket ulashda 72 m gacha) | Ha/Yo‘q (interfeys va to‘plagich turiga bog‘liq) | 63 | 9 | qurilmalar teng huquqli, ishlab turgan holda almashtirish mumkin |
| USB 2.0 | 0,48
(amalda — 0,25) |
5 (72 m gacha, ketma-ket ulashda xablar orqali) | Ha/Yo‘q (to‘plagich turiga bog‘liq) | 127 | 4 | Host/Slave, ishlab turgan holda almashtirish mumkin |
| USB 3.0 | 4,8 | ma’lumot yo‘q | Ha/Yo‘q (to‘plagich turiga bog‘liq) | ma’lumot yo‘q | 9 | Ikki yo‘nalishli, USB 2.0 bilan mos |
| Thunderbolt | 10 | |||||
| Ethernet | ||||||
| eSATA | 2,4 | 2 | Ha | 1 (port ko‘paytirgich bilan 15 tagacha) | 7 | Host/Slave, ishlab turgan holda almashtirish mumkin |
Magnit disk geometriyasi

Manzillash uchun disk plastinalari yuzasi yo‘lakchalarga — konsentrik halqasimon hududlarga bo‘linadi. Har bir yo‘lakcha teng bo‘laklar — sektorlarga bo‘linadi. CHS manzillash usuli diskning berilgan hududidagi barcha yo‘lakchalarda sektorlar soni bir xil bo‘lishini nazarda tutadi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Silindr — qattiq disk plastinalarining barcha ishchi yuzalarida markazdan bir xil masofada joylashgan yo‘lakchalar majmuasi. Kallak raqami qaysi ishchi yuza ishlatilishini, sektor raqami esa yo‘lakchadagi muayyan sektorni bildiradi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
CHS manzillashdan foydalanish uchun diskning geometriyasini — undagi silindrlar, kallaklar va sektorlarning umumiy sonini bilish zarur. Dastlab bu ma’lumotlarni qo‘lda kiritish kerak edi. ATA-1 standartida esa geometriyani avtomatik aniqlash funksiyasi (Identify Drive buyrug‘i) joriy etilgan.
Geometriyaning disk amallari tezligiga ta’siri
Qattiq diskning geometriyasi o‘qish/yozish tezligiga ta’sir qiladi. Plastina tashqi chetiga yaqinlashgan sari yo‘lakcha uzunligi (ko‘proq sektor sig‘adi, ilgari silindrlardagi sektorlar soni bir xil bo‘lgan) va shunga mos ravishda qurilma bir aylanishda o‘qishi yoki yozishi mumkin bo‘lgan ma’lumot miqdori oshadi. Bunda o‘qish tezligi 210 dan 30 MB/sgacha o‘zgarishi mumkin. Shu xususiyatni hisobga olib, operatsion tizimlarning ildiz bo‘limlarini aynan shu yerga joylashtirish maqsadga muvofiq. Sektorlar diskning tashqi chetidan boshlab noldan raqamlanadi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Ichki kontrollerli qattiq disklar geometriyasining xususiyatlari
Hududlarga ajratish
Zamonaviy «vinchester» plastinalarida yo‘lakchalar bir necha hududga guruhlangan (ingl. Zoned Recording). Har bir hududning barcha yo‘lakchalarida sektorlar soni bir xil. Biroq tashqi hudud yo‘lakchalarida ichki hududdagiga qaraganda sektorlar ko‘proq. Bu tashqi yo‘lakchalarning uzunligidan foydalanib, yozuv zichligini bir tekisroq taqsimlash va ishlab chiqarish texnologiyasini o‘zgartirmasdan plastina sig‘imini oshirish imkonini beradi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Zaxira sektorlar
Diskning xizmat muddatini oshirish uchun har bir yo‘lakchada qo‘shimcha zaxira sektorlar bo‘lishi mumkin. Biror sektorda tuzatib bo‘lmaydigan xato paydo bo‘lsa, u zaxira sektor bilan almashtirilishi mumkin (ingl. remapping). Unda saqlangan ma’lumot yo‘qolishi yoki ECC yordamida tiklanishi mumkin, disk sig‘imi esa o‘zgarishsiz qoladi. Sektorlarni qayta tayinlash uchun ikkita jadval mavjud: biri zavodda, boshqasi foydalanish davomida to‘ldiriladi. Hudud chegaralari, har bir hududdagi yo‘lakchalar sektorlarining soni va sektorlarni qayta tayinlash jadvallari elektronika blokining DXQsida saqlanadi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Mantiqiy geometriya
Ishlab chiqarilayotgan qattiq disklar sig‘imi ortgani sayin ularning fizik geometriyasi dasturiy va apparat interfeyslarining cheklovlariga sig‘may qoldi (qarang: Qattiq disk sig‘imi). Bundan tashqari, sektorlar soni turlicha bo‘lgan yo‘lakchalar CHS manzillash usuliga mos kelmaydi. Natijada disk kontrollerlari haqiqiy emas, balki shartli mantiqiy geometriyani ko‘rsata boshladi. Bu interfeyslar cheklovlariga mos keladi, biroq haqiqiy geometriyani aks ettirmaydi. Masalan, ko‘p modellarda sektor va kallaklarning maksimal raqamlari 63 va 255 qilib belgilanadi (BIOS INT 13h uzilish funksiyalarida mumkin bo‘lgan eng katta qiymatlar), silindrlar soni esa disk sig‘imiga mos ravishda tanlanadi. Diskning haqiqiy fizik geometriyasini odatiy ishlash rejimida bilib bo‘lmaydi (ATA va SCSI spetsifikatsiyalarida bunday buyruqlar yo‘q), shu sabab u tizimning boshqa qismlariga noma’lum.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Ma’lumotlarni manzillash
Qattiq diskdagi manzil berish mumkin bo‘lgan eng kichik ma’lumot sohasi — sektor. Sektor o‘lchami an’anaviy ravishda 512 baytga teng. 2006-yilda IDEMA[ingl.] sektor o‘lchamini 4096 baytga o‘tkazish haqida e’lon qildi; bu jarayonni 2010-yilgacha yakunlash rejalashtirilgan edi.
2009-yilda Western Digital Advanced Format deb atalgan yangi formatlash texnologiyasidan foydalanishni boshlaganini ma’lum qildi va ushbu texnologiya ishlatiladigan to‘plagichlar turkumini chiqardi. Unga AARS/EARS va BPVT qatorlari kiradi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Advanced Format texnologiyali to‘plagichdan Windows XP tizimida foydalanishdan oldin maxsus yordamchi dastur orqali bo‘lim(lar)ni tekislash kerak. Agar diskdagi bo‘limlar Windows Vista, Windows 7 va Mac OS yordamida yaratilgan bo‘lsa, tekislash talab qilinmaydi.
Windows Vista, Windows 7, Windows Server 2008 va Windows Server 2008 R2 tizimlarida sektori kattalashtirilgan disklarga cheklangan yordam mavjud.
Diskdagi sektorlarni manzillashning ikkita asosiy usuli bor:[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- silindr–kallak–sektor (ingl. cylinder-head-sector, CHS);
- bloklarni mantiqiy manzillash (ingl. logical block addressing, LBA).
CHS
Bu usulda sektorning manzili diskdagi fizik o‘rniga ko‘ra uchta koordinata bilan belgilanadi: silindr raqami, kallak raqami va sektor raqami. Ichki kontrollerga ega, sig‘imi 528 482 304 baytdan (504 MB) katta disklarda bu koordinatalar sektorning haqiqiy fizik joylashuvini ifodalamaydi, balki «mantiqiy koordinatalar» hisoblanadi (qarang: yuqorida).[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
LBA
Bu usulda tashuvchidagi ma’lumot bloklari manzili mantiqiy chiziqli manzil yordamida belgilanadi. LBA manzillash EIDE (Extended IDE) standarti bilan birga 1994-yilda joriy qilina boshlagan. LBAga ehtiyoj tug‘ilishiga, xususan, katta sig‘imli disklarning paydo bo‘lishi sabab bo‘lgan. Ularning sig‘imidan eski manzillash usullari bilan to‘liq foydalanish mumkin emas edi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
LBA usuli SCSI. BIOS uchun Sector Mapping usuliga mos keladi. SCSI kontrollerining BIOS’i bu vazifalarni avtomatik bajaradi. Demak, mantiqiy manzillash SCSI interfeysiga dastlabdan xos bo‘lgan.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Xususiyatlari


- Interfeys (ingl. interface) — ikki xil qurilma o‘rtasidagi o‘zaro aloqani ta’minlovchi texnik vosita. Qattiq disklarda u aloqa liniyalari, shu liniyalar orqali uzatiladigan signallar, liniyalarni qo‘llab-quvvatlovchi texnik vositalar (interfeys kontrollerlari) va ma’lumot almashish qoidalari (protokol) majmuasidir. Turli davrlarda seriyali ishlab chiqarilgan zamonaviy ichki qattiq disklarda ATA (IDE va PATA nomlari bilan ham tanilgan), SATA, SCSI, SAS interfeyslari ishlatilgan. Ayrim qattiq diskli qurilmalarda eSATA, FireWire, SDIO, Fibre Channel, USB 2, USB 3, Thunderbolt.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- Sig‘im (ingl. capacity) — ma’lumotlar miqdori — to‘plagichda saqlanishi mumkin bo‘lgan axborot hajmi. Ilk qattiq disklar yaratilgandan beri ma’lumot yozish texnologiyalari doimiy takomillashib, ularning maksimal sig‘imi muntazam oshib borgan. Qattiq disklarda yozuv zichligi 50 yil ichida (1961-yildan 2011-yilgacha) 60 mln marta ortgan. shakl omilli 3,5 dyuymli disk yuritmalarida 2016-yilga kelib bu 6, 8 yoki 10 TiB, 2020-yilga kelib esa 20 TiB ga yetgan. 2026-yil holatiga ko‘ra, eng sig‘imli qattiq disk 44 TiB sig‘imga ega. informatikada keng qo‘llanadigan ikkilik old qo‘shimchalar tizimidan farqli ravishda, ular 1024 ga karrali qiymatlarni bildiradi, qattiq disk ishlab chiqaruvchilari sig‘imni belgilashda 1000 ga karrali miqdorlardan foydalanadi. Masalan, «200 GB» deb belgilangan qattiq diskning sig‘imi 186,2 GiB.
- Jismoniy o‘lcham (shakl omili; ingl. dimension) — 2001—2008-yillarda ishlab chiqarilgan shaxsiy kompyuterlar va serverlar uchun mo‘ljallangan deyarli barcha to‘plagichlar 3,5 yoki 2,5 dyuym kenglikda bo‘lgan. Bu mos ravishda stol kompyuterlari va noutbuklarda ular uchun mo‘ljallangan standart mahkamlagich o‘lchamidir. 1,8, 1,3, 1 va 0,85 dyuymli formatlar ham keng tarqalgan. 8 va 5,25 dyuymli shakl omilidagi to‘plagichlar ishlab chiqarilishi to‘xtatilgan. Birinchi qattiq disklar yaratilgan davrda IBMning qoidasi bo‘lgan: barcha modellar kengligi 75 sm bo‘lgan standart eshikdan sig‘ib o‘tishi kerak.
- Tasodifiy murojaat qilish vaqti (ingl. random access time) — qattiq diskning o‘qish/yozish kallagini magnit diskning ixtiyoriy qismiga joylashtirish amali uchun ketadigan o‘rtacha vaqt; u aylanish tezligiga bog‘liq. Bu ko‘rsatkich 2,5 dan 16 msgacha bo‘ladi. Spetsifikatsiyalarda ko‘pincha taxminan 8—10 ms o‘rtacha murojaat vaqti ko‘rsatiladi. Odatda server disklari eng qisqa, ko‘chma qurilmalar disklari esa eng uzoq murojaat vaqtiga ega. Taqqoslash uchun, SSD to‘plagichlarda bu ko‘rsatkich 1 ms dan kam; bundan tashqari, SSD bir vaqtning o‘zida bir nechta tasodifiy so‘rovni qayta ishlay oladi.
- Shpindelning aylanish tezligi (ingl. spindle speed) — shpindelning bir daqiqadagi aylanishlar soni. Ushbu ko‘rsatkich murojaat qilish vaqti va o‘rtacha ma’lumot uzatish tezligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi vaqtda quyidagi standart aylanish tezliklariga ega qattiq disklar ishlab chiqariladi: 4200, 5400 va 7200 (noutbuklar); 5400, 5700, 5900, 7200 va 10 000 (shaxsiy kompyuterlar); 10 000 va 15 000 ayl./daq. (serverlar va yuqori unumli ish stansiyalari). Noutbuk qattiq disklarida shpindel tezligini oshirishga giroskopik effekt to‘sqinlik qiladi. Harakatsiz kompyuterlarda uning ta’siri juda kichik.
- Ishonchlilik (ingl. reliability) — nosozlikkacha o‘rtacha ishlash vaqti (MTBF) bilan belgilanadi. Zamonaviy disklarning aksariyati, shuningdek, S.M.A.R.T.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- Bir soniyadagi kiritish-chiqarish amallari soni (ingl. IOPS) — aylanish tezligi, so‘rov hajmi va so‘rovlarning joylashuviga bog‘liq. 7200 ayl./s tezlikdagi zamonaviy disklarda bu ko‘rsatkich to‘plagichga tasodifiy murojaat qilinganda taxminan 75—100 amal/s deb baholanadi va asosan tasodifiy murojaat vaqti bilan belgilanadi. Chiziqli (ketma-ket) amallarda IOPS umumiy ma’lumot uzatish vaqtiga bog‘liq bo‘lib, chiziqli o‘qish tezligi va amal hajmi asosida hisoblanadi.
- Energiya iste’moli — mobil qurilmalar uchun muhim omil.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- Zarbalarga chidamlilik (ingl. G-shock rating) — to‘plagichning bosimning keskin o‘zgarishi yoki zarbalarga chidamliligi; qurilma ishlayotgan va o‘chiq holatdagi ruxsat etilgan ortiqcha yuklanish birliklarida o‘lchanadi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- Ma’lumot uzatish tezligi (ingl. Transfer Rate) ketma-ket murojaatda disk hududlariga (zonalarga, ZBR):
- diskning tashqi hududi: taxminan 150—200 MB/s;
- diskning ichki hududi: taxminan 70—100 MB/s
- Bufer hajmi — bufer o‘qish/yozish tezligi bilan interfeys orqali uzatish tezligi o‘rtasidagi farqni yumshatishga xizmat qiluvchi oraliq xotiradir. Zamonaviy disklarda uning hajmi odatda 8 dan 128 MB gacha bo‘ladi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Shovqin darajasi
Shovqin darajasi — to‘plagich mexanik qismlari ishlaganda chiqaradigan shovqin. U detsibellarda ifodalanadi. Taxminan 26 dB va undan past shovqinli to‘plagichlar sokin hisoblanadi. Shovqin shpindel aylanishi (jumladan aerodinamik) va kallaklar joylashuvi bilan bog‘liq qismlardan iborat.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Qattiq disk shovqinini kamaytirish uchun quyidagi usullar qo‘llanadi:[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- ichki AAM tizimi vositalari. Qattiq diskni kam shovqinli rejimga o‘tkazish unumdorlikni o‘rtacha 5—25 % ga pasaytiradi, lekin ish paytidagi shovqinni deyarli eshitilmaydigan darajaga keltiradi;
- konstruktorlik va texnologik usullar:
- shovqin yutuvchi moslamalardan foydalanish;
- rezina yoki silikon shaybalar bilan mahkamlash;
- mahkamlagichni butunlay egiluvchan osma bilan almashtirish.
Qattiq disklar nosozliklari va ularning sabablari
HDDning keng tarqalgan nosozliklari[ishonchsiz manba]:
- quvvat manbai nosozligi, elektr tarmog‘idagi ortiqcha kuchlanish yoki quvvat kabelining diskka noto‘g‘ri ulanishi sababli qattiq disk kontrollerining elektr shikastlanishi;
- disk plastinalarini aylantiruvchi dvigatel podshipnigining qotib qolishi, odatda, qattiq diskka mexanik ta’sir (urilish, tushib ketish) sababli;
- germetik blok ichida joylashgan magnit kallaklar bloki kommutatori mikrosxemasining nosozligi; odatda, u disk kontrolleri platasidagi elektr teshilishi natijasida ishdan chiqadi;
- ishlayotgan diskka mexanik ta’sir, ishlab chiqarish nuqsoni va boshqa sabablar tufayli qattiq disk magnit kallaklarining shikastlanishi;
- diskning magnit plastinalarida o‘qib bo‘lmaydigan sektorlar (ingl. bad block) paydo bo‘lishi — diskning qizib ketishi, magnit plastina yuzasining mexanik shikastlanishi yoki zavod nuqsoni sababli;
- diskni boshqaruvchi xizmat mikrodasturining (ingl. firmware) yangilashdagi uzilish, kodidagi xato yoki diskning kompyuterdan noto‘g‘ri uzilishi tufayli buzilishi yoki shikastlanishi.
Ishlab chiqarish

Qattiq disklarni ishlab chiqarish jarayoni bir necha bosqichdan iborat:
- Alyuminiy qotishmasi mexanik ishlov berish hududiga uzun silindrsimon quyma bo‘laklar shaklida keltiriladi.
- Quymalardan xomaki qismlar kesib olinadi. So‘ng ularga keskich yordamida zarur aniq o‘lchamlar beriladi va faskalar.
- ishlovdan o‘tkaziladi. Keyin yassi silliqlash dastgohida xomaki qismlarning ishchi yuzalari sayqallanadi va talab etilgan silliqlikka keltiriladi.
- Xomaki qismlar tozalanadi, kassetalarga joylanadi va tekshirish hamda tashish hududiga olib boriladi (bu hudud tozalik sinfiga 100 mos keladi), u yerda qismlar tekshiriladi.
Magnit qoplama surtish uchun xomaki qismlar magnit qoplama hududiga ko‘chiriladi (u tekshirish hududi ichida joylashgan, tozalik sinfi 10).
- U yerda avtomatik galvanik liniya o‘rnatilgan bo‘lib, ko‘p qatlamli qoplama surtiladi. Ishni operator nazoratidagi robotlar bajaradi.
Magnit qoplama jarayoni tugagach, disklar kassetalarga joylanib, yana tekshirish hududiga olib boriladi.
- Diskli kassetalar konveyer orqali sertifikatorga boradi. U ancha katta (sexdagi eng katta) qurilma bo‘lib, bir nechta shpindel va kassetalardan disklarni avtomatik o‘rnatish tizimiga ega. Sertifikatorda shpindellarga o‘rnatilgan disklarga yozish va ulardan o‘qish uchun kallaklar ham bo‘ladi. Disklar har bir yo‘lakcha bo‘ylab bitta uzun sektor qilib formatlanadi. O‘qish jarayonida aniqlangan nuqsonlar ma’lumotlar bazasiga kiritiladi.
- Tekshirilgan plastinalar kassetalarga joylanib, omborga jo‘natiladi.
Past darajali formatlash
Qurilmani yig‘ishning yakuniy bosqichida plastinalar yuzasi formatlanadi — ularda yo‘lakchalar va sektorlar hosil qilinadi. Aniq usul ishlab chiqaruvchi va/yoki standartga bog‘liq, biroq kamida har bir yo‘lakchaga uning boshlanishini ko‘rsatuvchi magnit belgi yoziladi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Diskning fizik sektorlarini sinab ko‘rish, uning xizmat ma’lumotlarini cheklangan darajada ko‘rish va tahrirlash imkonini beruvchi yordamchi dasturlar mavjud. Bunday dasturlar imkoniyatlari disk modeliga va shu modellar turkumi bo‘yicha dastur muallifiga ma’lum bo‘lgan texnik tafsilotlarga juda bog‘liq.
Qo‘llanish sohalari
Qattiq disk ishlatiladigan ayrim qurilmalar:[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- Hozirgi vaqtda DVD yuritmalar noutbuklar va monobloklarda dolzarbligini yo‘qotgani sababli, ularning o‘rniga ko‘pincha maxsus adapterga (karetka)
- ) qo‘shimcha HDD o‘rnatiladi.ko‘chma raqamli multimedia pleyerlarida, flesh-xotira narxi juda yuqori bo‘lgan paytlarda
Ishlab chiqaruvchilar

Dastlab bozorda ko‘plab kompaniyalar ishlab chiqargan qattiq disklarning xilma-xil turlari mavjud edi. Raqobatning kuchayishi, zamonaviy texnologiyalarni talab qiluvchi sig‘imning jadal o‘sishi va foyda marjasining pasayishi sababli ishlab chiqaruvchilarning aksariyatini raqobatchilar sotib oldi yoki ular boshqa mahsulotlarga o‘tdi.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
1990-yillarning o‘rtalarida Conner Peripherals[ingl.] kompaniyasi mavjud bo‘lib, keyinchalik uni Seagate sotib olgan.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
1990-yillarning birinchi yarmida Micropolis Corporation[ingl.] juda qimmat SCSI premium toifadagi server disklarini ishlab chiqargan. Ammo sohada ilk marta 7200 ayl./daq. tezlikda aylanadigan qattiq disklarni chiqarganida, kompaniya Nidec yetkazib bergan sifatsiz shpindel podshipniklaridan foydalangan. Shu sabab qaytarilgan mahsulotlar tufayli Micropolis halokatli zarar ko‘rib, bankrot bo‘lgan va Seagate tomonidan to‘liq sotib olingan.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Qattiq disklar ishlab chiqaruvchilaridan biri — NEC.
2009-yilda Fujitsu noutbuklar uchun qattiq disklar va SCSI disklarini ishlab chiqarishni davom ettirdi, lekin 2001-yilda ko‘plab nosozliklarga sabab bo‘lgan Cirrus Logic kontroller mikrosxemasi tufayli stol kompyuterlari to‘plagichlarining ommaviy bozorini tark etgan (sifatsiz flyus kavsharlangan joylarning korroziyasiga olib kelgan). Ungacha Fujitsu qattiq disklari [kim tomonidan?] stol kompyuterlari segmentidagi eng yaxshi disklar hisoblangan.[manba 3264 kundan beri ko‘rsatilmagan] Ular aylanuvchi yuzalarining ajoyib xususiyatlari va zavodda deyarli qayta tayinlangan sektorlar bo‘lmagani bilan ajralib turgan. 2009-yilda qattiq disklar ishlab chiqarish to‘liq Toshiba.
IBM kompaniyasining disklari ilgari deyarli etalon hisoblangan bo‘lsa-da, 2000-yillar boshida stol kompyuterlari disklari ommaviy ishdan chiqqani sababli (germetik blok ulagichi noto‘g‘ri ishlangani uchun kontaktlari oksidlangan) ro‘y bergan muvaffaqiyatsizliklardan keyin, bu bo‘linmani Hitachi 2002-yilda sotib olgan.
Qattiq disklar tarixida Quantum Corp.[ingl.] ham sezilarli iz qoldirgan. Ammo 2000-yillar boshida u IBM va Fujitsu’dan ham og‘irroq muvaffaqiyatsizlikka uchragan: Quantum’ning Ĉ seriyali qattiq disklarida germetik blok ichidagi kallaklar kommutatori mikrosxemasi ishdan chiqqan va bu buzilgan diskdagi ma’lumotni tiklashni juda qimmatga tushirgan.[manba 1419 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Disk ishlab chiqarishdagi yetakchilardan biri Maxtor edi. 2001-yilda Maxtor Quantum’ning qattiq disklar bo‘linmasini sotib oldi va «yupqa» disklar deb atalgan mahsulotlar sabab obro‘siga putur yetishidan qochib qutula olmadi. 2006-yilda Maxtor’ni Seagate sotib oldi.
2011-yil bahorida Hitachi ishlab chiqarish bo‘linmasini Western Digital sotib oldi (3,5 dyuymli disk zavodlari 2012-yilda Toshiba’ga o‘tkazildi); shu vaqtning o‘zida Samsung o‘zining HDD bo‘linmasini Seagate’ga sotdi.
2012-yildan uchta HDD ishlab chiqaruvchisi qoldi — Seagate, Western Digital va Toshiba.
- Plastina ishlab chiqaruvchilar
- Qattiq disklar uchun alyuminiy plastinalarning dunyodagi eng yirik mustaqil ishlab chiqaruvchisi — yapon kompaniyasi Showa Denko (SDK); uning asosiy ishlab chiqarishi Malayziyada.
- joylashgan. Qattiq disklar uchun shisha plastinalarni ishlab chiqaradigan yagona kompaniya — Yaponiyaning Hoya Corporation kompaniyasi (HDD uchun shisha plastinalar ishlab chiqarish uning jami daromadining 35 % ini, qolgan 65 % esa kontakt linza va ko‘zoynaklar savdosidan olingan daromadni tashkil etgan).
Narxi
1956-yilda qattiq disklar ishlab chiqarilishi boshlanganidan beri ularning narxi o‘n minglab dollardan 2010-yillar o‘rtalarida o‘nlab dollargacha pasaygan. Sig‘im birligining narxi bir megabayt uchun 9200 dollardan 0,000035 $ gacha tushgan.
Tailanddagi suv toshqini tufayli 2011-yilda Western Digital, Seagate Technology, Hitachi va Toshiba kompaniyalarining qattiq disk zavodlarini suv bosgan. IDC ma’lumotiga ko‘ra, bu qattiq disk ishlab chiqarish hajmining uchdan birga kamayishiga olib kelgan. Piper Jaffray hisob-kitoblariga ko‘ra, 2011-yilning IV choragida jahon bozorida qattiq disk yetishmovchiligi 60—80 mln dona, talab esa 180 mln dona bo‘lishi kutilgan; 9-noyabr, 2011-yil holatiga ko‘ra, qattiq disk narxlari 10—60 % ga oshgan edi.
2020-yilda COVID-19 pandemiyasi munosabati bilan ishlab chiqaruvchilar qattiq disklar ishlab chiqarishni sezilarli kamaytirgan, biroq mutaxassislar fikricha, bu uzoq davom etmagan.
2021-yil mayida Chia kriptovalyutasi ishga tushirilgani sababli, u HDD orqali mayning usuliga asoslangan bo‘lib, Rossiyada qattiq disklar narxi bir necha baravar oshgan.
Dunyoga mashhur yirik korporatsiyalar, shuningdek davlat sektori har yili millionlab qattiq disk va qattiq holatli to‘plagichlarni qayta foydalanish uchun sotish o‘rniga yo‘q qiladi, chunki ulardagi ma’lumotlarni xavfsiz o‘chirib bo‘lmasligidan xavotirlanadi.
Adabiyotlar
- S. Myuller Shaxsiy kompyuterlarni modernizatsiya qilish va ta’mirlash = Upgrading and Repairing PCs / Skott Myuller. — 17-nashr. — M.: Vilyams, 2007. — B. 653—700. — ISBN 0-7897-3404-4.
- Yevgeniy aka Saturn. Magnit ma’lumot saqlash tarixi // UPgrade : jurnal. — 2011. — № 4 (508). — B. 20—25. — ISSN 1680-4694.
Havolalar
- Qattiq disklarga 50 yil // iXBT, 2006-yil sentabr
- SSD va HDD unumdorligini taqqoslash // PC-hard.ru, 2012
- S. Andrianov Qattiq disklar haqida asosiy ma’lumotlar / Sergey Andrianov // MorePC. — 2002. — 21-iyul. (Murojaat qilingan sana: 7- sentabr 2014)
- HDD butunlay yo‘qolish arafasida. Ularning xavotirli darajada ishonchsizligi tasdiqlandi // CNews, 14-sentabr 2022-yil (qiyosiy tadqiqot Backblaze tizim yuklanadigan disk sifatida SSD va HDDdan uzoq muddat foydalanish bo‘yicha qiyosiy tadqiqot)
- Qattiq disklarning yo‘qolishi bekor qilinmoqda. SSD ularning o‘rnini egallay olmaydi — eski turdagi to‘plagichlarga ehtiyoj oshadi // CNews, 16-avgust 2023-yil