| Pol Dirak | |
|---|---|
| ingl. Pol Dirak | |
| Pol Dirak 1933-yilda | |
| Tug‘ilgandagi ismi | frans. Pol Adrien Moris Dirak |
| Tug‘ilgan sanasi | 8-avgust 1902 |
| Tug‘ilgan joyi | Bristol, Angliya |
| Vafot etgan sanasi | 20-oktabr 1984 (82 yosh) |
| Vafot etgan joyi | Tallaxassi, Florida, AQSH |
| Mamlakati |
|
| Faoliyat turi | matematik, nazariyotchi fizik, professor, fizik, olim, ilmiy xodim, o‘qituvchi, o‘qituvchi, muhandis |
| Ilmiy sohasi | nazariy fizika |
| Ish joyi |
Kembrij universiteti Mayami universiteti Florida shtati universiteti |
| Tamomlagan oliygohi | Bristol universiteti |
| Ilmiy darajasi | falsafa doktori |
| Ilmiy rahbari | Ralf Fauler |
| Shogirdlari |
Pol Vayss, Richard Iden |
| Shu bilan tanilgan | quyidagilarning asoschilaridan biri: kvant mexanikasi va kvant maydon nazariyasi |
| Mukofotlari va sovrinlari | |
Pol Adrien Moris Dirak (ingl. Pol Adrien Moris Dirak; 8-avgust 1902, Bristol — 20-oktabr 1984, Tallaxassi) — britaniyalik nazariyotchi fizik, kvant mexanikasi asoschilaridan biri edi. U Fizika bo‘yicha Nobel mukofotini 1933-yilda quyidagi olim bilan birga olgan ( Ervin Shryodinger).
U London Qirollik jamiyati (1930), shuningdek, jahonning ko‘plab fanlar akademiyalari, jumladan, Papa fanlar akademiyasi (1961) a’zosi, SSSR Fanlar akademiyasi (1931), AQSH Milliy fanlar akademiyasi (1949) va Fransiya Fanlar akademiyasi (1963).
Dirakning tadqiqotlari kvant fizikasi, elementar zarralar nazariyasi, umumiy nisbiylik nazariyasiga bag‘ishlangan. U kvant mexanikasi (umumiy almashtirishlar nazariyasi), kvant elektrodinamikasi ( ikkilamchi kvantlash usuli va ko‘p vaqtli formalizm) hamda kvant maydon nazariyasi (bog‘lanishli tizimlarni kvantlash) bo‘yicha fundamental asarlar muallifidir. U taklif etgan elektronning relyativistik tenglamasi yordamida tabiiy ravishda spinni tushuntirish va antizarralar haqidagi tushunchani kiritish mumkin bo‘ldi. Dirakning boshqa mashhur natijalari qatoriga fermionlar uchun statistik taqsimot, magnit monopoli tushunchasi, katta sonlar gipotezasi, gravitatsiya nazariyasining Gamiltoncha ifodasi va boshqalar.
Hayoti va ijodiga umumiy nazar
Kelib chiqishi va yoshligi (1902—1923)
Pol Dirak 8-avgust 1902-yilda Bristol shahrida o‘qituvchi oilasida tug‘ildi. Uning otasi Sharl Adrien Ladislas Dirak (1866—1936) Jeneva universitetida adabiyot bo‘yicha bakalavr darajasini olib, ko‘p o‘tmay Angliyaga ko‘chib o‘tdi. U 1896-yildan Bristol savdo maktabi va texnika kollejida fransuz tilidan dars berdi. Bu muassasa XX asr boshlarida Bristol universiteti tarkibiga kirdi. Pol Dirakning onasi Florens Xanna Xolten (1878—1941) savdo kemasi kapitanining qizi bo‘lib, kutubxonada ishlagan. Oilada uch farzand bor edi: to‘ng‘ich Rejinald Feliks (1900—1924, o‘z joniga qasd qilgan), o‘rtancha farzand Pol va kenja singil Beatrisa (1906—1991). Otasi oila a’zolaridan faqat fransuz tilida gaplashishni talab qilgan. Natijada Polda kamgaplik va yolg‘iz o‘zi mulohaza yuritishga moyillik shakllangan. Ota va farzandlar Shveysariya fuqarolari sifatida ro‘yxatga olingan bo‘lib, faqat 1919-yilda Britaniya fuqaroligini olishgan.
Pol Dirak 12 yoshida texnika kollejining o‘rta maktabiga o‘qishga kirdi. Bu maktab dasturi amaliy va tabiiy fanlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, Dirakning qiziqishlariga to‘liq mos edi. Bundan tashqari, u Birinchi jahon urushi davrida o‘qigani sababli odatdagidan ertaroq yuqori sinflarga o‘tdi: ko‘plab o‘quvchilar urush bilan bog‘liq ishlarga safarbar qilingan edi.
1918-yilda Dirak Bristol universitetining muhandislik fakultetiga kirdi. Uning sevimli fani matematika bo‘lsa-da, u muhandislik ta’limi o‘ziga juda katta foyda berganini ko‘p ta’kidlagan:
Ilgari men faqat aniq tenglamalardagina ma’no ko‘rardim. Nazarimda, taqribiy usullardan foydalanilsa, ish chidab bo‘lmas darajada xunuklashib ketardi, men esa matematik go‘zallikni saqlab qolishni juda istardim. Muhandislik ta’limi menga aynan taqribiy usullar bilan murosa qilishni o‘rgatdi. Men hatto taqribiylikka asoslangan nazariyalarda ham yetarlicha go‘zallik borligini angladim… Barcha tenglamalarimizni mavjud bilimlar darajasini aks ettiruvchi taxminiy ifodalar deb qarashga va ularni takomillashtirishga undovchi chaqiriq sifatida qabul qilishga to‘liq tayyor edim. Muhandislik ta’limini olmaganimda, ehtimol, keyingi faoliyatimda hech qachon muvaffaqiyatga erishmagan bo‘lardim…
— G‘ayrioddiy davr haqidagi xotiralar
Bu davrda Dirakka nisbiylik nazariyasi bilan tanishish kuchli ta’sir ko‘rsatdi. O‘sha yillarda ushbu nazariya jamiyatda katta qiziqish uyg‘otayotgan edi. U falsafa professori Broudning ma’ruzalarida qatnashib, bu soha bo‘yicha dastlabki bilimlarni oldi va dunyoni geometrik nuqtayi nazardan tasavvur qilishga jiddiy e’tibor bera boshladi. Yozgi ta’tilda Dirak Regbidagi mashinasozlik zavodlaridan birida amaliyot o‘tadi, biroq o‘zini yaxshi tomondan ko‘rsata olmaydi. Shu sababli 1921-yilda bakalavr darajasini elektrotexnika yo‘nalishida olganidan so‘ng ish topa olmadi. Shuningdek, Kembrij universitetida o‘qishni davom ettirishga ham muvaffaq bo‘lmadi: stipendiya juda kam edi, Bristol hokimiyati esa Dirak yaqindagina Britaniya fuqaroligini olganini vaj qilib moliyaviy yordam berishdan bosh tortdi.
Keyingi ikki yilni Dirak Bristol universitetida matematika o‘rganishga bag‘ishladi: matematika fakulteti xodimlari unga mashg‘ulotlarga norasmiy ravishda qatnashishni taklif etishdi. O‘sha davrda professor Piter Freyzer unga ayniqsa katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning sharofati bilan Dirak matematik qat’iylikning ahamiyatini anglab, proyektiv geometriya usullarini o‘rgandi. Bu usullar keyingi tadqiqotlarida kuchli vositaga aylandi. 1923-yilda Dirak yakuniy imtihonni eng yuqori baho bilan topshirdi.
Kembrij. Kvant mexanikasi formalizmi (1923—1926)
Matematika imtihonlarini topshirgach, Dirak Bristol universiteti stipendiyasi va Bristol ta’lim bo‘limining grantini oldi. Shu tariqa u Kembrij universiteti aspiranturasiga kirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Tez orada Avliyo Ioann kollejiga qabul qilindi. Kembrijda u Bristolda o‘rganmagan bir qancha fanlardan, jumladan, Gibbs statistik mexanikasi va klassik elektrodinamikadan ma’ruzalar tingladi, shuningdek, Uittekerning «Analitik dinamika» asarini puxta o‘rganib, mexanikadagi Gamilton usulini egalladi.
U nisbiylik nazariyasini o‘rganmoqchi edi, biroq unga ilmiy rahbar sifatida taniqli nazariyotchi, Ralf Fauler — statistik mexanika mutaxassisi tayinlandi. Dirakning dastlabki ishlari aynan statistik mexanika va termodinamika masalalariga bag‘ishlangan; u, shuningdek, Kompton effekti bo‘yicha astrofizik tatbiqlar uchun muhim hisob-kitoblar olib bordi. Fauler Dirakni atom fizikasining Nils Bor ilgari surgan va Arnold Zommerfeld hamda boshqa olimlar rivojlantirgan mutlaqo yangi g‘oyalari bilan tanishtirdi. Dirak o‘z tarjimayi holida bu voqeani quyidagicha eslagan:
Men Bor nazariyasi menga naqadar kuchli taassurot qoldirganini eslayman. Menimcha, Bor g‘oyalarining paydo bo‘lishi kvant mexanikasining rivojlanish tarixidagi eng ulkan qadam bo‘lgan. Eng kutilmagan va hayratlanarli jihat shundaki, Nyuton qonunlari dan bunchalik keskin chekinish shunday ajoyib natijalar bergan edi.
Dirak ham boshqa ko‘plab tadqiqotchilar singari Bor g‘oyalarini ko‘p elektronli tizimlarga tatbiq etishga urinib, atom nazariyasi ustida ishlay boshladi.
1925-yil yozida Kembrij ga Verner Geyzenberg tashrif buyurib, Kapitsa klubida anomal Zeyeman effekti haqida ma’ruza qildi. Ma’ruzasi oxirida u keyinchalik matritsali mexanika asosiga aylangan yangi g‘oyalarini qisqacha tilga oldi. Biroq Dirak charchagani sababli ularga o‘shanda e’tibor bermadi. Yoz oxirida ota-onasining Bristoldagi uyida bo‘lganida Dirak Faulerdan pochta orqali Geyzenberg maqolasining korrekturasini oldi, ammo uning asosiy g‘oyasini darhol baholay olmadi. Faqat bir-ikki hafta o‘tib, maqolaga qayta murojaat qilganida Geyzenberg nazariyasidagi yangilikni angladi. Geyzenbergning dinamik o‘zgaruvchilari Borning alohida orbitasini emas, balki ikki atom holati orasidagi bog‘lanishni ifodalab, matritsalar shaklida yozilardi. Bundan o‘zgaruvchilarning kommutativ emasligi kelib chiqardi. Buning mazmuni Geyzenbergning o‘ziga ham noaniq edi. Dirak nazariyaning ushbu yangi xususiyati muhimligini va uni to‘g‘ri talqin qilish zarurligini darhol tushundi. Javob 1925-yil oktabrida, Kembrijga qaytganidan keyin, sayr paytida Dirakka kommutator bilan Puasson qavslari orasidagi o‘xshashlik fikri kelganida topildi. Bu bog‘liqlik kvant nazariyasiga differensiallash amalini kiritish imkonini berdi (natija 1925-yil oxirida chop etilgan «Kvant mexanikasining fundamental tenglamalari» maqolasida bayon etilgan) va Gamilton yondashuvi asosida izchil kvant-mexanik formalizm yaratishga turtki bo‘ldi. Xuddi shu yo‘nalishda Gyottingenda Geyzenberg, Maks Born va Paskual Yordan ham shu yo‘nalishda ish olib borgan.
Keyinchalik Dirak Geyzenbergning kvant mexanikasini yaratishdagi hal qiluvchi rolini ko‘p ta’kidlagan. Uning ma’ruzalaridan biriga kirish so‘zida shunday degan:
Menda Verner Geyzenbergga qoyil qolish uchun juda asosli sabablar bor. Biz bir davrda o‘qiganmiz, deyarli tengdosh edik va bir xil muammo ustida ishlaganmiz. Men muvaffaqiyatsizlikka uchragan joyda Geyzenberg muvaffaqiyat qozondi. O‘sha paytga kelib spektroskopiyaga oid juda ko‘p material to‘plangan edi va Geyzenberg bu chalkash ma’lumotlar ichidan to‘g‘ri yo‘lni topdi. Shu bilan u nazariy fizikaning oltin davrini boshlab berdi. Ko‘p o‘tmay hatto o‘rtamiyona talaba ham birinchi darajali ilmiy ish bajarish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Dirakning keyingi qadami kommutativ bo‘lmagan o‘zgaruvchilar uchun kvant algebrasini yaratish orqali matematik apparatni umumlashtirish bo‘ldi. Bu o‘zgaruvchilarni u q-sonlar deb atadi. Geyzenberg matritsalari q-sonlarga misol bo‘ladi. Bunday kattaliklar bilan ishlagan Dirak vodorod atomi masalasini ko‘rib chiqib, Balmer formulasini hosil qildi. Shu bilan birga, u relyativistik ta’sirlar va ko‘p elektronli tizimlarning o‘ziga xosliklarini qamrab olish uchun q-sonlar algebrasini kengaytirishga urindi hamda Kompton sochilishi nazariyasi ustidagi ishini ham davom ettirdi. Olingan natijalar falsafa doktori darajasi uchun yozilgan «Kvant mexanikasi» dissertatsiyasiga kiritildi. Uni Dirak may oyida himoya qildi — 1926-yilda.
O‘sha vaqtga kelib yangi nazariya yaratgan Ervin Shryodinger ning ishlari ma’lum bo‘lgan edi. Dirak dastlab bu nazariyani uncha xush ko‘rmadi, chunki uning fikricha, to‘g‘ri natijalar beradigan yondashuv allaqachon mavjud edi. Biroq tez orada Geyzenberg va Shryodinger nazariyalari o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldirishi ayon bo‘ldi. Shundan so‘ng Dirak yangi nazariyani katta ishtiyoq bilan o‘rgana boshladi.
Dirak bu nazariyani ilk bor aynan bir xil zarralar tizimi masalasida qo‘lladi. U zarralar bo‘ysunadigan statistika turini to‘lqin funksiyasining simmetriyasi belgilashini aniqladi. Simmetrik to‘lqin funksiyalari Shatyendranat Boze va Albert Eynshteyn (Boze — Eynshteyn statistikasi) bilan ifodalangan zarralar statistikasiga mos keladi. Antisimmetrik to‘lqin funksiyalari esa boshqa vaziyatni ifodalaydi va Pauli taqiqlash prinsipiga bo‘ysunadigan zarralarga mos keladi. Dirak ushbu statistikaning asosiy xususiyatlarini o‘rganib, ularni «Kvant mexanikasi nazariyasiga doir» maqolasida (1926-yil avgust) bayon qildi. Ko‘p o‘tmay ayni taqsimotni bundan oldin Enriko Fermi boshqa mulohazalardan kelib chiqib kiritgani aniqlandi. Dirak Fermining ustuvorligini to‘liq tan oldi. Shunga qaramay, kvant statistikasining bu turi odatda ikkala olim nomi bilan bog‘lanadi (Fermi — Dirak statistikasi).
«Kvant mexanikasi nazariyasiga doir» maqolada (Shryodingerdan mustaqil ravishda) vaqtga bog‘liq g‘alayonlar nazariyasi rivojlantirildi va nurlanish maydonidagi atomga qo‘llandi. Natijada yutilish va Eynshteyn koeffitsiyentlarining yutilish va majburiy nurlanish uchun tengligini ko‘rsatish imkonini berdi, ammo koeffitsiyentlarning o‘zini hisoblab bo‘lmadi.
Kopengagen va Gyottingen. Almashtirishlar va nurlanish nazariyalari (1926—1927)
1926-yil sentabrda Faulerning taklifi bilan Dirak Kopengagenga bir muddat Nils Bor institutida ishlash uchun keldi. Bu yerda u Paul Erenfest va Bor bilan yaqinlashdi. Keyinchalik u ular haqida shunday degan:
Bor baland ovozda fikrlashga odatlangan edi… Men mulohazalarimdan tenglamalar shaklida yoziladiganlarini ajratib olishga o‘rgangan edim, Borning mulohazalari esa ancha chuqur bo‘lib, matematikadan ancha olisga borardi. Bor bilan munosabatlarim menga juda yoqardi. Uning qanday qilib baland ovozda fikr yuritishini eshitish ishimga qanchalik ta’sir ko‘rsatganini ham baholay olmayman. <…> Erenfest har bir muhokama tafsilotining mutlaq aniq bo‘lishiga intilardi… Ma’ruza, kollokvium yoki shunday boshqa tadbirlarda Erenfest eng foydali odam edi.
Dirak Kopengagendagi faoliyati davomida q-sonlar algebrasini talqin qilish ustidagi ishini davom ettirdi. Natijada to‘lqinli va matritsali mexanikani xususiy holatlar sifatida birlashtiruvchi umumiy almashtirishlar nazariyasi yaratildi. Klassik Gamilton nazariyasidagi kanonik almashtirishlar ga o‘xshash bu yondashuv kommutativ o‘zgaruvchilarning turli to‘plamlari orasida o‘tish imkonini berdi. Uzluksiz spektrga ega o‘zgaruvchilar bilan ishlash uchun Dirak yangi kuchli matematik vosita — delta-funksiyani joriy qildi. Hozir bu funksiya uning nomi bilan ataladi. Delta-funksiya umumlashgan funksiyalarning ilk namunasi bo‘ldi. Bu funksiyalar nazariyasi Sergey Sobolev va Loran Shvars asarlarida yaratildi. 1926-yil dekabrda taqdim etilgan «Kvant dinamikasining fizik talqini» maqolasida kvant mexanikasida keyinchalik umumqabul qilingan bir qator belgilashlar ham kiritildi. Dirak va Yordan yaratgan almashtirishlar nazariyasi moslik prinsipigaga oid noaniq mulohazalarga tayanmasdan, nazariyaning statistik talqinini ehtimollik amplitudalari asosida tabiiy ravishda kiritish mumkin bo‘ldi.
Kopengagenda Dirak nurlanish nazariyasi bilan shug‘ullana boshladi. «Nurlanishning chiqarilishi va yutilishining kvant nazariyasi» asarida u uning Boze — Eynshteyn statistikasi bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi. So‘ngra kvantlash amalini to‘lqin funksiyasiga qo‘llab, ikkilamchi kvantlash usulini bozonlar uchun ishlab chiqdi. Bunda zarralar ansambli holati ularning bir zarrali holatlar bo‘yicha taqsimoti bilan belgilanadi; buni to‘ldirilish sonlari ifodalaydi va ular boshlang‘ich holatga yaratish operatorlari va yo‘q qilish operatorlari ta’sir etganda o‘zgaradi. Dirak elektromagnit maydonga yorug‘lik kvantlari va maydon komponentlarini kvantlash nuqtayi nazaridan yondashishning ekvivalentligini ko‘rsatdi. Shuningdek, Eynshteyn koeffitsiyentlarini o‘zaro ta’sir potensialining funksiyalari orqali ifodalab, spontan nurlanishni izohladi. Aslida bu tadqiqotda yangi fizik obyekt — kvant maydoni tushunchasi joriy etildi. Ikkilamchi kvantlash usuli esa kvant elektrodinamikasi va kvant maydon nazariyasini yaratishga asos bo‘ldi. Bir yil o‘tib Yordan va Yujin Vigner ikkilamchi kvantlash sxemasini ishlab chiqishdi. Bu sxema fermionlar uchun mo‘ljallangan edi.
Dirak nurlanish nazariyasi (shuningdek, dispersiya va sochilish nazariyasi) bilan Gyottingenda ham shug‘ullanishda davom etdi. Bu shaharga u fevralda keldi — 1927-yilda , keyingi bir necha oyni shu yerda o‘tkazdi. U German Veyl ning guruhlar nazariyasi bo‘yicha ma’ruzalariga qatnashib, Born, Geyzenberg va Robert Oppengeymer.
Relyativistik kvant mexanikasi. Dirak tenglamasi (1927—1933)

1927-yilga kelib Dirak yangi tadqiqotlari tufayli ilmiy doiralarda keng tanildi. Buning dalili uning beshinchi Solve kongressiga («Elektronlar va fotonlar») taklif etilishi edi. U kongress muhokamalarida qatnashdi. Shu yili Dirak Avliyo Ioann kolleji kengashiga saylandi, 1929-yilda matematik fizika bo‘yicha katta lektor etib tayinlandi (biroq dars berish vazifalari uni ko‘p band qilmasdi).
O‘sha paytda Dirak elektronning to‘g‘ri relyativistik nazariyasini elektron uchun yaratish ustida ish olib borardi. Kleyn — Gordon tenglamasiga asoslangan mavjud yondashuv uni qoniqtirmasdi: bu tenglamaga vaqt bo‘yicha differensiallash operatorining kvadrati kirgani uchun u to‘lqin funksiyasining odatiy ehtimollik talqini va Dirak yaratgan umumiy almashtirishlar nazariyasi bilan mos kelmas edi. Uning maqsadi differensiallash operatoriga nisbatan chiziqli va shu bilan birga relyativistik invariant tenglama topish edi. Bir necha haftalik ish uni shunday tenglamaga olib keldi. Buning uchun 4x4 o‘lchamli matritsa operatorlarini kiritishga to‘g‘ri keldi. To‘lqin funksiyasi ham to‘rtta komponentdan iborat bo‘lishi kerak edi. Olingan tenglama (Dirak tenglamasi) nihoyatda muvaffaqiyatli chiqdi, chunki u elektronning spinini va magnit momentini tabiiy ravishda o‘z ichiga olardi. 1928-yil yanvarda nashrga yuborilgan «Elektronning kvant nazariyasi» maqolasida ushbu tenglamaga asoslangan vodorod atomi spektrining hisob-kitobi ham berilib, u tajriba natijalariga to‘liq mos keldi.
Shu ishda keltirilmaydigan tasvirlarning Lorens guruhi uchun yangi sinfi o‘rganildi. Erenfest bu obyektlarga «spinorlar» deb nom berishni taklif qildi. Bu obyektlar sof matematika bilan shug‘ullanuvchi olimlarni qiziqtirdi va bir yil o‘tib Bartel van der Varden spinorlar tahliliga oid ishini e’lon qildi. Ko‘p o‘tmay spinorlarga aynan mos obyektlarni matematik Eli Kartan 1913-yildayoq kiritgani ma’lum bo‘ldi.

Dirak tenglamasi paydo bo‘lgach, unda muhim muammo borligi ma’lum bo‘ldi: spin yo‘nalishi turlicha bo‘lgan elektronning ikki holatidan tashqari, to‘rt komponentli to‘lqin funksiyasi manfiy energiyaga ega yana ikkita qo‘shimcha holatni ham o‘z ichiga olardi. Tajribada bunday holatlar kuzatilmasa-da, nazariya elektronning musbat va manfiy energiyali holatlar o‘rtasida o‘tishi uchun chekli ehtimollikni nazarda tutardi. Bu o‘tishlarni sun’iy ravishda istisno qilish urinishlari natija bermadi. Nihoyat, 1930-yilda Dirak navbatdagi muhim qadamni tashladi: u manfiy energiyali barcha holatlar band («Dirak dengizi») deb faraz qildi. Bu eng past energiyaga ega vakuum holatiga mos keladi. Agar manfiy energiyali holatlardan biri bo‘sh qolsa («teshik»), musbat energiyali zarra kuzatiladi. Elektron manfiy energiyali holatga o‘tganda «teshik» yo‘qoladi, ya’ni annigilyatsiya sodir bo‘ladi. Umumiy mulohazalarga ko‘ra, faraziy zarra elektrondan faqat elektr zaryadining ishorasi teskari bo‘lishi bilan farqlanib, boshqa barcha jihatlari bir xil bo‘lishi kerak edi. O‘sha vaqtda bunday zarra noma’lum edi, Dirak esa uning mavjudligini qat’iy e’lon qilishga jur’at etmadi. Shuning uchun u «Elektronlar va protonlar nazariyasi» (1930) asarida bu zarra proton bo‘lsa kerak, uning massasi katta bo‘lishi esa elektronlar orasidagi Kulon o‘zaro ta’sirlari bilan bog‘liq, deb taxmin qildi.
Ko‘p o‘tmay Veyl simmetriya mulohazalariga asoslanib, bunday «teshik» proton bo‘la olmasligini, balki elektron massasiga ega bo‘lishi kerakligini ko‘rsatdi. Dirak bu dalillarga qo‘shildi va unda «musbat elektron», ya’ni antielektron bilan birga «manfiy proton» (antiproton) ham mavjud bo‘lishi kerakligini aytdi. Antielektron bir necha yil o‘tib kashf etildi. Kosmik nurlarda uning mavjudligining dastlabki dalillarini Patrik Bleket oldi, biroq u natijalarni tekshirayotgan paytda, 1932-yil avgustda Karl Anderson bu zarrani mustaqil ravishda kashf etdi. Keyinchalik u pozitron deb ataldi.
1932-yilda Dirak Jozef Larmor o‘rnini egallab, Lukas matematika professori bo‘ldi (bu lavozimda bir vaqtlar Isaak Nyuton ham ishlagan). 1933-yilda Dirak Ervin Shryodinger bilan birga Fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga «kvant nazariyasining yangi shakllarini kashf etgani uchun» sazovor bo‘ldi. Dirak dastlab e’tibor markazida bo‘lishni yoqtirmagani sabab mukofotdan voz kechmoqchi edi, biroq Rezerford ni ko‘ndirib, mukofotdan voz kechish «bundan ham ko‘proq shov-shuv ko‘tarishini» aytdi. 12-dekabr 1933-yilda Stokgolmda Dirak «Elektronlar va pozitronlar nazariyasi» mavzusida ma’ruza o‘qib, antimodda mavjudligini bashorat qildi. Bu pozitronning kashf etilishi hamda bashorat qilinishi olimlarda ayrim zarralarning boshlang‘ich kinetik energiyasi boshqa zarralarning tinchlikdagi energiyasiga aylanishi mumkinligi haqidagi ishonchni kuchaytirdi va keyinchalik ma’lum bo‘lgan elementar zarralar sonining jadal ko‘payishiga olib keldi.
1920—1930-yillardagi kvant nazariyasiga oid boshqa tadqiqotlar
Kopengagen va Gyottingenga safarlaridan so‘ng Dirak sayohatni, turli mamlakatlar va ilmiy markazlarga borishni yaxshi ko‘rib qoldi. 1920-yillarning oxiridan u dunyo bo‘ylab ma’ruzalar o‘qiy boshladi. Masalan, 1929-yilda u Viskonsin va Michigan universitetlarida , AQSHda ma’ruzalar o‘qidi. Keyin Geyzenberg bilan birga Tinch okeanini kesib o‘tdi, Yaponiyada ma’ruzalar o‘qigach esa Yevropaga — Transsibir magistrali orqali qaytdi. Bu uning Sovet Ittifoqiga yagona tashrifi emas edi. Sovet fiziklari (Igor Tamm, Vladimir Fok, Pyotr Kapitsa va boshqalar) bilan yaqin do‘stona va ilmiy aloqalari tufayli u bu mamlakatga bir necha bor keldi: urushgacha sakkiz marta — 1928—1930, 1932—1933, 1935—1937-yillarda. Hatto 1936-yilda Elbrus tog‘iga ko‘tarilishda ham qatnashdi. Biroq 1937-yildan so‘ng u viza ololmadi, shu sababli keyingi tashriflari faqat urushdan keyin — 1957, 1965 va 1973-yillarda amalga oshdi.
Yuqoridagilardan tashqari Dirak 1920—1930-yillarda kvant mexanikasining turli muammolariga oid muhim natijalarni o‘z ichiga olgan bir qancha ishlar nashr etdi. U Jon fon Neyman kiritgan zichlik matritsasini (1929) ko‘rib chiqib, uni Xartri — Fok usuli ning to‘lqin funksiyasi bilan bog‘ladi (1931). 1930-yilda u ko‘p elektronli atomlar uchun Tomas — Fermi yaqinlashuvidagi almashinuv effektlarini hisobga olishni tahlil qildi. 1933-yilda Dirak Kapitsa bilan birga elektronlarning turg‘un yorug‘lik to‘lqinidan qaytishi (Kapitsa — Dirak effekti), bu hodisani tajribada faqat ancha yillar o‘tib, lazer texnikasi paydo bo‘lgach kuzatishga muvaffaq bo‘lindi. «Kvant mexanikasidagi Lagranjian» (1933) asarida trayektoriyalar bo‘yicha integrallash g‘oyasi ilgari surilib, funksional integrallash usuliga asos soldi. Bu yondashuv Richard Feynman tomonidan 1940-yillarning oxirida rivojlantirildi hamda kalibrovka maydonlari nazariyasi.
1930-yillarda Dirak kvant maydon nazariyasi bo‘yicha bir necha fundamental asar yozdi. 1932-yilda Vladimir Fok va Boris Podolskiy bilan birga «Kvant elektrodinamikasiga doir» maqolada «ko‘p vaqtli formalizm»ni ishlab chiqdi. Bu elektromagnit maydondagi elektronlar tizimi uchun relyativistik invariant tenglamalar olish imkonini berdi. Biroq ko‘p o‘tmay nazariyada cheksizlikka intiluvchi ifodalar paydo bo‘ldi. Buning sabablaridan biri vakuum qutblanishi bo‘lib, Dirak uni 1933-yilgi Solve ma’ruzasida bashorat qilgan. Bu hodisa zarralarning kuzatiladigan zaryadlari haqiqiy zaryadlariga nisbatan kichik bo‘lishiga olib keladi. Cheksizliklarning yana bir sababi elektronning o‘z elektromagnit maydoni bilan o‘zaro ta’siri (radiatsion ishqalanish yoki elektronning o‘ziga ta’siri) edi. Buni hal qilish uchun Dirak klassik nuqtaviy elektronning relyativistik nazariyasini ko‘rib chiqdi va qayta normallash g‘oyasiga yaqinlashdi. Qayta normallash amali zamonaviy kvant elektrodinamikasiga asos bo‘ldi. Uni 1940-yillarning ikkinchi yarmida quyidagi olimlar yaratishdi: Richard Feynman, Sin'itiro Tomonaga, Julian Shvinger va Frimen Dayson.
Dirakning kvant g‘oyalarini yoyishdagi muhim hissasi 1930-yilda birinchi nashri chiqqan mashhur «Kvant mexanikasi prinsiplari» monografiyasi bo‘ldi. Ushbu kitobda kvant mexanikasi mantiqan yaxlit nazariya sifatida ilk bor to‘liq bayon etildi. Britaniyalik fizik Jon Edvard Lennard-Jons bu haqda shunday yozgan (1931):
Aytishlaricha, doktor Dirakning asl maqolalari muqovalangan to‘plamiga ega bo‘lish baxtiga muyassar bo‘lgan mashhur yevropalik fiziklardan biri uni hurmat bilan o‘zining «Injili» deb atagan. Bunday baxtga muyassar bo‘lmaganlar endi «rasmiy tasdiqlangan nashrni» [ya’ni cherkov ma’qullagan Injil tarjimasini] sotib olishlari mumkin.
Keyingi nashrlar (1935, 1947, 1958) sezilarli qo‘shimchalar va bayon uslubidagi takomillashtirishlarni o‘z ichiga oldi. 1976-yilgi nashr to‘rtinchi nashrdan faqat ayrim kichik tuzatishlari bilan farq qildi.
Ikki noodatiy gipoteza: magnit monopoli (1931) va «katta sonlar gipotezasi» (1937)
1931-yilda «Elektromagnit maydondagi kvantlangan singulyarliklar» maqolasida Dirak fizikaga magnit monopoli tushunchasini kiritdi. Uning mavjudligi elektr zaryadining kvantlanishini tushuntirishi mumkin edi. Keyinchalik, 1948-yilda Dirak bu mavzuga qaytib, magnit qutblarning umumiy nazariyasini ishlab chiqdi; bunda ularni kuzatilmas «iplar» ( singulyarlik vektor potensialining chiziqlari) uchlari sifatida ko‘rib chiqdi. Monopollarni tajribada aniqlashga ko‘p urinishlar bo‘lgan, biroq hanuz ularning mavjudligiga doir qat’iy dalil olinmagan. Shunga qaramay, monopollar zamonaviy Buyuk birlashuv nazariyalari da muhim o‘rin tutadi va Koinotning tuzilishi hamda evolyutsiyasi haqida muhim ma’lumot manbai bo‘lishi mumkin. Dirak monopollari fizik masalalarni yechishda topologiya g‘oyalaridan foydalanishning dastlabki namunalaridan biridir.
1937-yilda Dirak «katta sonlar gipotezasi»ni ilgari surdi. Unga ko‘ra, nazariyada uchraydigan nihoyatda katta sonlar (masalan, ikki zarra orasidagi elektromagnit va gravitatsion o‘zaro ta’sir konstantalari nisbati) Koinot yoshi bilan bog‘liq bo‘lishi kerak; yosh ham juda katta son bilan ifodalanadi. Ushbu bog‘liqlik vaqt o‘tishi bilan fundamental konstantalar ning o‘zgarishiga sabab bo‘lishi lozim. Bu gipotezani rivojlantirar ekan, Dirak ikki xil vaqt shkalasini — atom (kvant mexanikasi tenglamalariga kiruvchi) va global (umumiy nisbiylik nazariyasi tenglamalariga kiruvchi) shkalalarni taklif qildi. Bu mulohazalar yangi tajriba natijalarida hamda supergravitatsiya nazariyalarida aks etishi mumkin. Ular fazoning o‘lchamlari ni turli o‘zaro ta’sir turlari.
uchun farqli deb oladi. 1934—1935-o‘quv yilini Dirak Prinstonda o‘tkazdi. U shu yerda yaqin do‘sti Yujin Vigner ning Margit (Mansi) ismli singlisi bilan tanishdi. U Budapeshtdan kelgan edi. Ular 2-yanvar 1937-yilda turmush qurishdi. Pol va Mansining 1940 va 1942-yillarda ikki qizi tug‘ildi. Mansining avvalgi turmushidan ham ikki farzandi bo‘lib, ular Dirak familiyasini olishdi.
Harbiy yo‘nalishdagi ishlar

Ikkinchi jahon urushi Ikkinchi jahon urushi davridagi xodimlar tanqisligi sabab Dirakning dars berish yuklamasi ortdi. Bundan tashqari, u bir nechta aspirantga rahbarlik qilishga majbur bo‘ldi. Urushgacha Dirak bunday mas’uliyatdan qochishga intilib, odatda yolg‘iz ishlashni afzal ko‘rgan. Faqat 1930—1931-yillarda Subramanyan Chandrasekharga Fauler o‘rniga rahbarlik qilgan, 1935—1936-yillarda esa Kembrijdan ketib, ko‘p o‘tmay Edinburgga joylashgan Maks Bornning ikki aspirantini qabul qilgan. Umri davomida Dirak ko‘pi bilan o‘n ikki nafar aspirantga rahbarlik qilgan (asosan 1940—1950-yillarda). U ularning mustaqilligiga tayangan, lekin kerak bo‘lsa, maslahat berishga yoki savollariga javob qaytarishga tayyor bo‘lgan. Shogirdi S. Shanmugadxasan shunday yozgan:
Dirakning talabalar bilan «o‘zing suzib chiq yoki cho‘k» tamoyili asosida munosabatda bo‘lganiga qaramay, men uning istalgan inson orzu qilishi mumkin bo‘lgan eng yaxshi rahbar ekaniga qat’iy ishonaman.
Urush davrida Dirak atom energiyasidan foydalanish nuqtayi nazaridan muhim bo‘lgan izotoplarni ajratish usullarini ishlab chiqishga jalb qilindi. Gazsimon aralashmadagi izotoplarni sentrifugalash usuli bilan ajratishni Dirak Kapitsa bilan 1933-yildayoq tadqiq qilgan edi, ammo Kapitsa SSSRdan Angliyaga qayta olmagani sababli tajribalar bir yil o‘tib to‘xtatilgan. 1941-yilda Dirak Oksforddagi Frensis Saymon guruhi bilan hamkorlik qila boshladi va statistik usullar orqali ajratish bo‘yicha bir necha amaliy g‘oyalarni taklif etdi. Shuningdek, u o‘z-o‘zidan fraksiyalovchi, Garold Yuri ixtiro qilgan sentrifuganing ishlashini nazariy jihatdan asoslab berdi. Dirak ushbu tadqiqotlarda taklif qilgan terminologiya hozirgacha ishlatiladi. Bundan tashqari, u Birmingem guruhiga norasmiy maslahatchi bo‘lib, kritik massasi uran uning shaklini hisobga olgan holda hisoblab berdi.
Urushdan keyingi faoliyati. So‘nggi yillari
Urushdan keyin Dirak dunyoning turli mamlakatlariga safar qilib, faoliyatini yana jonlantirdi. U Prinston istiqbolli tadqiqotlar instituti, Bombey (u shu yerda gepatit ni 1954-yilda yuqtirdi), Milliy tadqiqot kengashi Ottava shahridagi Milliy tadqiqot kengashi kabi muassasalarda ishlash takliflarini xursandlik bilan qabul qildi va turli universitetlarda ma’ruzalar o‘qidi. Biroq kutilmagan to‘siqlar ham uchrab turardi. Masalan, 1954-yilda Dirak AQSHga kirishga ruxsat ololmadi. Bu, ehtimol, Oppengeymer ishi va urushgacha SSSRga qilgan safarlari bilan bog‘liq edi. Shunga qaramay, u vaqtining katta qismini Kembrijda o‘tkazar, uyda ishlashni afzal ko‘rar, xizmat kabinetiga ko‘proq talabalar va universitet xodimlari bilan muloqot qilish uchun borardi.
Bu davrda Dirak kvant elektrodinamikasi haqidagi qarashlarini rivojlantirib, uni qayta normallash kabi sun’iy usullardan foydalanmasdan cheksizliklardan xalos qilishga urindi. U bir necha yo‘nalishda ishladi: ulardan biri «lambda-jarayon» tushunchasiga, boshqasi esa efir haqidagi tasavvurlarni qayta ko‘rib chiqishga olib keldi va hokazo. Ammo ulkan sa’y-harakatlariga qaramay, Dirak maqsadiga erishib, o‘zini qoniqtiradigan nazariya yarata olmadi. 1950-yildan keyin uning kvant maydon nazariyasiga qo‘shgan eng muhim aniq hissasi bir qator ishlarda bog‘lanishli tizimlar uchun umumlashtirilgan Gamilton formalizmini yaratgani bo‘ldi. Keyinchalik bu Yang — Mills maydonlarini kvantlash imkonini berdi va kalibrovka maydonlari.
nazariyasini yaratishda prinsipial ahamiyat kasb etdi. Dirak ishlarining yana bir yo‘nalishi umumiy nisbiylik nazariyasi edi. U umumiy nisbiylik metrikasiga ega fazoga (xususan, de Sitter metrikasiga) o‘tganda kvant mexanikasi tenglamalari to‘g‘ri qolishini ko‘rsatdi. So‘nggi yillarida u gravitatsion maydonni kvantlash muammosi bilan shug‘ullanib, Gamilton yondashuvini nisbiylik nazariyasi masalalariga kengaytirdi.
1969-yilda Dirakning Lukas professori lavozimidagi muddati tugadi. Ko‘p o‘tmay u Florida shtati universitetida professor bo‘lib ishlash taklifini qabul qildi va Tallaxassiga , AQSHga ko‘chdi. Shuningdek, u Mayamidagi Nazariy tadqiqotlar markazi bilan hamkorlik qilib, har yili R. Oppengeymer nomidagi mukofotlarni topshirdi. Yildan yilga sog‘lig‘i yomonlashdi va 1982-yilda jiddiy operatsiyani boshdan kechirdi. Dirak 20-oktabr 1984-yilda vafot etdi va Tallaxassidagi qabristonga dafn qilindi.
Pol Dirak hayotini sarhisob qilarkanmiz, Nobel mukofoti laureati Abdus Salom:
Pol Adrien Moris Dirak, shubhasiz, shu asrning va boshqa asrlarning eng buyuk fiziklaridan biridir. Uchta hal qiluvchi yil — 1925, 1926 va 1927-yillarda uchta ishida u, birinchidan, kvant fizikasi, ikkinchidan, kvant maydon nazariyasi, uchinchidan, elementar zarralar nazariyasiga asos soldi… Eynshteyndan boshqa hech kim bu asrda fizikaga bunchalik qisqa vaqt ichida shunchalik hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatmagan.
Dirakning ilmiy metodologiyasi
Dirak ijodini baholashda uning fundamental natijalarigina emas, ularni qo‘lga kiritish usuli ham muhimdir. Bu jihatdan nazariyaning mantiqiy ravshanligi va izchilligini anglatadigan «matematik go‘zallik» tushunchasi birinchi o‘rinda turadi. 1956-yilda Moskva universitetida ma’ruza chog‘ida undan fizika falsafasini qanday tushunishi so‘ralganida, Dirak doskaga shunday deb yozdi:
Fizik qonunlar matematik go‘zallikka ega bo‘lishi kerak. (ingl. Fizik qonunlar matematik go‘zallikka ega bo‘lishi kerak).
Dirakning bu metodologik qarashi Eynshteyn tug‘ilganining yuz yilligiga bag‘ishlangan maqolasida yorqin va aniq ifodalangan:
… birinchi navbatda matematik go‘zallik haqidagi mulohazalarga tayanish, tajriba bilan tafovutlarga esa ortiqcha ahamiyat bermaslik kerak. Bunday tafovutlar keyinchalik aniqlashadigan ayrim ikkilamchi effektlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Garchi Eynshteyn gravitatsiya nazariyasiga zid hech qanday natija hali aniqlanmagan bo‘lsa-da, kelajakda bunday tafovut paydo bo‘lishi mumkin. O‘shanda buni boshlang‘ich farazlar xato ekani bilan emas, nazariyani yanada tadqiq qilish va takomillashtirish zarurligi bilan izohlash lozim bo‘ladi.
Aynan shu mulohazalar tufayli Dirak zamonaviy qayta normallash jarayoni orqali kvant maydon nazariyasidagi cheksizliklardan xalos bo‘lish usuli bilan murosa qila olmasdi. Shu sabab u hatto odatiy kvant mexanikasi asoslarining to‘g‘riligiga ham shubha qilardi. Ma’ruzalaridan birida u bu qiyinchiliklar haqida shunday degan:
Bu meni kvant mexanikasining asoslari hali to‘liq o‘rnatilmagan, degan fikrga olib keladi. Kvant mexanikasining hozirgi asoslariga tayanib, odamlar tenglamalar yechimlaridagi cheksizliklarni yo‘qotish qoidalarini misollar yordamida topish uchun ulkan mehnat sarfladilar. Ammo bu qoidalardan olingan natijalar tajribaga mos kelsa-da, qoidalarning o‘zi sun’iy. Shuning uchun kvant mexanikasining hozirgi asoslari to‘g‘ri, degan fikrga qo‘shila olmayman.
Dirak yechim sifatida integrallashning cheksiz chegaralarini yetarlicha katta, ammo chekli kattalikka almashtirib, integrallarni kesishni taklif qildi. Bunda yuzaga keladigan nazariyaning relyativistik invariant bo‘lmay qolishini ham qabul qilishga tayyor edi:
… kvant elektrodinamikasini oqilona matematik nazariya doirasiga joylashtirish mumkin, lekin buning uchun relyativistik invariantlikdan voz kechishga to‘g‘ri keladi. Biroq bu menga matematikadagi odatiy qoidalardan chekinish va cheksiz kattaliklarni e’tiborsiz qoldirishdan ko‘ra kichikroq yomonlikdek tuyuladi.
Dirak ko‘pincha ilmiy ishini matematik munosabatlar bilan o‘ynashga qiyoslar, eng muhim vazifa keyinchalik fizik talqin olishi mumkin bo‘lgan chiroyli tenglamalarni topish, deb hisoblardi. Bu yondashuvning muvaffaqiyatli misollari sifatida Dirak tenglamasi va magnit monopoli g‘oyasi).
Dirak asarlarida terminlar va belgilashlarni tanlashga katta e’tibor qaratgan. Ularning aksariyati juda muvaffaqiyatli chiqib, zamonaviy fizikada mustahkam o‘rin olgan. Misol sifatida kvant mexanikasidagi «kuzatiladigan kattalik» va «kvant holati»ni aytish mumkin. U kvant mexanikasiga cheksiz o‘lchamli fazodagi vektorlar tushunchasini kiritib, ularga hozir odatiy bo‘lib qolgan qavsli belgilashlarni (bra- va ket-vektorlar) berdi. «Kommutatsiyalanmoq» atamasini joriy qildi va kommutator ni (kvant Puasson qavslarini) kvadrat qavslar bilan belgiladi. Zarralarning ikki turi uchun «fermionlar» va «bozonlar» atamalarini taklif etdi, gravitatsion to‘lqin kvantini «graviton» deb atadi va hokazo.
Dirak shaxs sifatida

Dirak hayotligidayoq ilmiy folklorda turli darajada ishonchli bo‘lgan ko‘plab latifanamo hikoyalarning qahramoniga aylangan edi. Bu hikoyalar uning fe’l-atvorini ma’lum darajada tushunishga yordam beradi: kamgapligi, har qanday muhokama mavzusiga jiddiy yondashishi, fikriy bog‘lanishlari va umumiy tafakkurining noodatiyligi, fikrlarini nihoyatda aniq ifodalashga intilishi, hatto ilmiy izlanishlarga aloqasi yo‘q muammolarga ham oqilona yondashishi. Bir kuni u seminarda ma’ruza qilib, oxirida tinglovchilarga «Savollar bormi?» deb murojaat qildi. «Bu ifodani qanday chiqarganingizni tushunmadim», dedi qatnashchilardan biri. «Bu savol emas, bayonot», deb javob berdi Dirak. «Savollar bormi?»
U spirtli ichimlik ichmas, chekmagan, ovqat yoki qulayliklarga befarq edi, e’tibordan qochardi. Dirak uzoq vaqt dinsiz bo‘lib, bu Volfgang Paulining: «Xudo yo‘q, Dirak esa uning payg‘ambari» degan mashhur hazilida aks etgan. Yillar o‘tishi bilan Dirakning dinga munosabati yumshadi (ehtimol, xotini ta’sirida) va u hatto Papa fanlar akademiyasiga a’zo bo‘ldi. «Fiziklarning tabiat manzarasi haqidagi qarashlari evolyutsiyasi» maqolasida Dirak shunday xulosa qilgan:
Tabiatning fundamental xususiyatlaridan biri, aftidan, asosiy fizik qonunlarning nihoyatda nozik va kuchli matematik nazariya yordamida ifodalanishidir. Bu nazariyani tushunish uchun nihoyatda yuksak darajadagi matematik tafakkur kerak. «Nega tabiat aynan shunday tuzilgan?» deb so‘rashingiz mumkin. Bunga faqat hozirgi bilimlarimiz tabiatning, ko‘rinishicha, aynan shunday tuzilganini ko‘rsatishini aytish mumkin. Biz buni qabul qilishimiz kerak. Mazkur vaziyatni Xudo juda yuksak darajadagi matematik bo‘lib, Koinotni yaratishda juda murakkab matematikadan foydalangan, deb tasvirlash mumkin.
«Men Dirak bilan bog‘liq muammoga duch keldim», — deb yozgan Eynshteyn Paul Erenfestga 1926-yil avgustda. «Daholik va telbalik o‘rtasidagi boshni aylantiradigan chegarada muvozanat saqlash dahshatli».
Nils Bor bir kuni shunday degan: «Barcha fiziklar orasida Dirakning qalbi eng pok».
Mukofotlar
- Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti (1933; butun tarix davomida bu mukofotni undan yoshroq atigi to‘rt kishi olgan)
- Qirollik medali (1939)
- Beyker ma’ruzasi (1941)
- Kopli medali (1952)
- Maks Plank medali (1952)
- Gelmgols medali (1964)
- Robert Oppengeymer xotira mukofoti (1969)
- «Xizmatlari uchun» ordeni (1973)
Xotira
- Bir qator ilmiy mukofotlar Dirak nomi bilan ataladi. Yangi Janubiy Uels universiteti nazariy fizikaga qo‘shgan hissasi uchun Dirak nomidagi Kumush medalni topshiradi va an’anaviy ommaviy Dirak ma’ruzasini o‘tkazadi. Britaniya Fizika instituti Pol Dirak nomidagi medal va mukofotni ta’sis etdi. Xalqaro nazariy fizika markazi Triyestda Dirak medalini har yili uning tavallud kuni (8-avgust)da topshiriladi. Xalqaro nazariy va hisoblash kimyosi assotsiatsiyasining medali ham uning nomi bilan atalgan. Dirakning so‘nggi aspiranti Bryus Xellmann 1997-yilda Dirak — Xellmann mukofotini (ingl. Dirak — Xellmann mukofoti) eng yaxshi nazariy ilmiy ish uchun Florida shtati universiteti xodimlarining eng yaxshi nazariy ishi uchun ta’sis etdi.
- Dirak umrining oxirgi yillarini o‘tkazgan Tallaxassi shahrida, Dirak umrining so‘nggi yillarini o‘tkazgan joyda, uning nomi ko‘chalardan biriga (ingl. Pol Dirak ko‘chasi) va Florida shtati universiteti kutubxonasiga (ingl. Pol A. M. Dirak ilmiy kutubxonasi).
- Dirakning tug‘ilib o‘sgan shahri Bristolda ham yo‘llardan biri hamda Fizika instituti nashriyotining bosh qarorgohi (ingl. Dirak uyi).
- 5997 raqamli kichik sayyora 1983-yilda kashf etilgan bo‘lib, Dirak nomi bilan ataladi.
- 13-noyabr 1995-yilda Vestminster abbatligida Dirak sharafiga o‘rnatilgan yodgorlik lavhasi tantanali ravishda ochildi. Shu munosabat bilan Abraham Pays quyidagi tashkilotda ma’ruza qildi — London Qirollik jamiyatida. Bu ma’ruza keyinchalik uning «Ilm-fan daholari» kitobiga kiritildi.
- Videokodeklardan biri Dirac.
- Proton tezlatkichidagi tajribalardan biri CERNda ikki mezonli atomlarni izlashga qaratilgan va DIRAC deb nomlanadi (ingl. Ikki mezonli relyativistik atom kompleksi).
Nashrlar
- P. A. M. Dirak asarlari ro‘yxati // UFN / tuzuvchi D. Mexra. — 1987. — 153-jild, son. 9, № 1. — B. 165—172.
Kitoblar
- B. A. M. Dirak. Kvant mexanikasi asoslari = Kvant mexanikasi prinsiplari. — 1-nashr tarjimasi. — Moskva; Leningrad: GTTI, 1932. (Taqriz Arxiv nusxasi 6-yanvar 2012-yilgi nusxa, Wayback Machine G. V. Spivak.)
- B. A. M. Dirak. Kvant mexanikasi prinsiplari = Kvant mexanikasi prinsiplari. — 4-nashr tarjimasi. — M.: Nauka, 1979. (havola mavjud emas)
- B. A. M. Dirak. Kvant maydon nazariyasidan ma’ruzalar = Kvant maydon nazariyasidan ma’ruzalar / Ingliz tilidan tarjima: B. A. Lisov, tahriri ostida A. A. Sokolov. — M.: Mir, 1971. — 243 bet
- B. A. M. Dirak. Umumiy nisbiylik nazariyasi = Umumiy nisbiylik nazariyasi. — M.: Atomizdat, 1978. (havola mavjud emas)
- B. A. M. Dirak. Gilbert fazosidagi spinorlar = Gilbert fazosidagi spinorlar. — M.: Mir, 1978. — [Arxivlangan 7 2015-yil iyunda yilda.].
- B. A. M. Dirak. Fizika yo‘llari = Fizika yo‘llari: Avstraliya va Yangi Zelandiyaga tashrif davomida o‘qilgan ma’ruzalar. — M.: Atomizdat, 1983. (havola mavjud emas)
- B. A. M. Dirak. Kvant maydon nazariyasining yaratilishi sari. 1925—1958-yillardagi asosiy maqolalar. — M.: Nauka, 1990.
- B. A. M. Dirak. G‘ayrioddiy davr haqidagi xotiralar: maqolalar to‘plami. — M.: Nauka, 1990. (havola mavjud emas)
- B. A. M. Dirak. Kvant mexanikasidan ma’ruzalar = Kvant mexanikasidan ma’ruzalar. — Ijevsk: RXD, 1998. (havola mavjud emas)
- B. A. M. Dirak. Nazariy fizikadan ma’ruzalar. — Ijevsk: RXD, 2001. (havola mavjud emas)
- B. A. M. Dirak. Ilmiy asarlar to‘plami (4 jildda). — M.: FIZMATLIT, 2002—2005.
- Kvant nazariyasi (monografiyalar, ma’ruzalar). — J. 1. — [Arxivlangan 7 2015-yil iyunda yilda.]
- Kvant nazariyasi (1924—1947-yillardagi ilmiy maqolalar). — J. 2. — [Arxivlangan 7 2015-yil iyunda yilda.]
- Kvant nazariyasi (1948—1984-yillardagi ilmiy maqolalar). — J. 3. — [Arxivlangan 7 2015-yil iyunda yilda.]
- Gravitatsiya va kosmologiya. Xotiralar va mulohazalar (1937—1984-yillardagi ma’ruzalar va ilmiy maqolalar). — J. 4. — [Arxivlangan 25 2011-yil avgustda yilda.]
Asosiy maqolalar
- B. A. M. Dirak. Kvant mexanikasining fundamental tenglamalari (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1925. — Jild 109. — B. 642—653. Arxivlangan 4 2016-yil martda yilda.
- B. A. M. Dirak. Kvant mexanikasi nazariyasiga doir (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1926. — Jild 112. — B. 661—677. Arxivlangan 4 2016-yil martda yilda.
- B. A. M. Dirak. Kvant dinamikasining fizik talqini (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1927. — Jild 113. — B. 621—641. Arxivlangan 5 2016-yil martda yilda.
- B. A. M. Dirak. Nurlanishning chiqarilishi va yutilishining kvant nazariyasi (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1927. — Jild 114. — B. 243—265. Arxivlangan 4 2016-yil martda yilda.
- B. A. M. Dirak. Elektronning kvant nazariyasi (mavjud bo‘lmagan havola — tarix) (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1928. — Jild 117. — B. 610—624.
- B. A. M. Dirak. Elektronlar va protonlar nazariyasi (mavjud bo‘lmagan havola — tarix) (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1930. — Jild 126. — B. 360—365.
- B. A. M. Dirak. Elektromagnit maydondagi kvantlangan singulyarliklar (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1931. — Jild 133. — B. 60—72. Arxivlangan 4 2016-yil martda yilda.
- B. A. M. Dirak. Kosmologiyaning yangi asosi (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1938. — Jild 165. — B. 199—208. Arxivlangan 4 2016-yil martda yilda.
- B. A. M. Dirak. Beyker ma’ruzasi. Kvant mexanikasining fizik talqini (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1942. — Jild 180. — B. 1—40.
- B. A. M. Dirak. Umumlashtirilgan Gamilton dinamikasi (ingl.) // Proc. R. Soc. Lond. A. — 1958. — Jild 246. — B. 326—332.
Rus tilidagi ayrim maqolalar
- B. A. M. Dirak. Elektronlar va protonlar nazariyasi = A Theory of Electrons and Protons in Proc. Roy. Soc., Jan. 1930, p. 360 // UFN / tarjimonlar: Leningrad davlat universiteti talabalari Ya. I. Larionov, S. Yu. Lukyanov va P. Pavikskiy. — 1930. — J. 10, son. 9, № 5—6. — B. 581—591.
- B. Dirak. Elektronlar va pozitronlar nazariyasi // V. Geyzenberg, E. Shryodinger, B. Dirak. Zamonaviy kvant mexanikasi: uchta Nobel ma’ruzasi. (havola mavjud emas) — Leningrad; Moskva: GTTI, 1934. — B. 65—75.
- B. A. M. Dirak. Nazariy fizika usullari = from a Life of Physics, Evening Lectures the International Centre of Theoretical Physics in Triest, Wiena, IAIA, 1969 // UFN / tarj. V. K. Ignatovich. — 1970. — J. 102, son. 10, № 2. — B. 279—312. — Triyestdagi simpoziumda o‘qilgan kechki ma’ruzaning tarjimasi, Triyest iyun oyida 1968 yilda.
- B. A. M. Dirak. Yuqori energiyalar fizikasida harakat tenglamalaridan foydalanish mumkinmi? = Can Equations of Motion Be Used in High-Energy Physics?, Phys. Today 23 (4), 29 (1970). // UFN / tarjimon I. M. Bekkerman. — 1971. — J. 103, son. 1, № 1. — B. 121—126.
- B. A. M. Dirak. Kvant mexanikasining asosiy tenglamalari = Fundamental Equations of Quantum Mechanics, Proc. Roy. Soc. (Lnd.) A109 (No. A752), 642—653 (1925). // UFN / tarj. M. B. Voloshin. — 1977. — J. 122, son. 8, № 4. — B. 611—621.
- B. A. M. Dirak. Elektronning relyativistik to‘lqin tenglamasi = The Relativistic Electron Wave Equation. Preprint K.FKI-1977-62. — Budapest: Hungarian Academy of Sciences. Central Research Institute for Physics, 1977.—19 p. // UFN / tarj. I. M. Dryomin. — 1979. — J. 129, son. 8, № 4. — B. 681—691. — Budapeshtdagi 1977-yilgi Yevropa zarralar fizikasi konferensiyasida o‘qilgan ma’ruzaning tarjimasi.
- P. A. M. Dirak. G‘ayrioddiy davr haqidagi xotiralar = Recollections of an Exciting Era // History of Twentieth Century Physics: Proceedings of the International [Summer] School of Physics «Enrico Fermi». Course LVII. Varenna, Lake Como, Italy, villa Monastero, July 31 — August 12, 1972. — (Rendiconti S. I. F. — LVII). — New York: Academic Press, 1977. — B. 109—146. // UFN / tarj. N. Ya. Smorodinskaya. — 1987. — J. 153, son. 9, № 1. — B. 105—134. — 1972-yilda Komo ko‘li bo‘yidagi yozgi maktabda o‘qilgan ma’ruza tarjimasi.
Adabiyotlar
- V. S. Letoxov. Kapitsa — Dirak effekti // UFN. — 1966. — J. 88, son. 2, № 2. — B. 396—399.
- Xramov Yu. A. Dirak Pol Adrien Moris (Dirac Paul Adrien Maurice) // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / Tahriri ostida A. I. Axiezer. — Tuzatilgan va to‘ldirilgan 2-nashr. — M. : Nauka, 1983. — B. 105—106. — 400 bet — 200 000 nusxa
- M. Jemer. Kvant mexanikasi tushunchalarining rivojlanishi = Kvant mexanikasi tushunchalarining rivojlanishi. — M.: Mir, 1985.
- Ya. A. Smorodinskiy. P. A. M. Dirak (8.VIII 1902–20.X 1984) // UFN. — 1986. — J. 148, son. 3, № 3. — B. 527—534.
- Kvant maydon nazariyasining 60 yilligiga bag‘ishlangan UFN sonidagi maqolalar:
- B. V. Medvedev, D. V. Shirkov. P. A. M. Dirak va kvant maydon nazariyasining asosiy tasavvurlari shakllanishi // UFN. — 1987. — J. 153, son. 9, № 1. — B. 59—104.
- D. Mexra. «Nazariy fizikaning oltin davri»: P. A. M. Dirakning 1924—1933-yillardagi ilmiy faoliyati // UFN. — 1987. — J. 153, son. 9, № 1. — B. 135—165.
- V. Ya. Frenkel. Professor Dirak va sovet fiziklari // UFN. — 1987. — J. 153, son. 9, № 1. — B. 173—186.
- Ya. A. Smorodinskiy. Bir necha lavha // UFN. — 1987. — J. 153, son. 9, № 1. — B. 187—190.
- Dirak, Pol Adrien Moris // Nobel mukofoti laureatlari: ensiklopediya. — M.: Progress, 1992.
- A. Pays. Pol Dirak: hayoti va faoliyatining ayrim jihatlari // Ilm-fan daholari. — M.: IKI, 2002. — B. 67—102.
- V. I. Sanyuk, A. D. Suxanov. XX asr fizikasida Dirak (tug‘ilganining 100 yilligiga) // UFN. — 2003. — J. 173, son. 9, № 9. — B. 965—984.
- Dirak tavalludining yuz yilligiga bag‘ishlangan simpozium materiallari nashr etildi Arxiv nusxasi 25-noyabr 2004-yilgi nusxa, Wayback Machine jurnalida International Journal of Modern Physics A. Ayrim maqolalar erkin foydalanish uchun ochiq:
- S. Deser. Dirakning umumiy nisbiylik nazariyasiga qo‘shgan hissasi haqida ayrim mulohazalar (ingl.) // Int. J. Mod. Phys. A. — 2004. — Jild 19, son S1. — B. 99—106.
- B. D. Serot. Dirak tenglamasi yordamida atom yadrolarini yaratish (ingl.) // Int. J. Mod. Phys. A. — 2004. — Jild 19, son S1. — B. 107—120.
- R. Jackiw. Dirak magnit monopollari (yana bir bor) (ingl.) // Int. J. Mod. Phys. A. — 2004. — Jild 19, son S1. — B. 137—144.
- J. Polchinski. Monopollar, duallik va stringlar nazariyasi // Int. J. Mod. Phys. A. — 2004. — J. 19, № S1. — B. 145—156.
- B. Langacker. Fundamental konstantalarning vaqt bo‘yicha o‘zgarishi yangi fizikani tekshirish vositasi sifatida (ingl.) // Int. J. Mod. Phys. A. — 2004. — Jild 19, son S1. — B. 157—166.
- K. Gottfried. P. A. M. Dirak va kvant mexanikasining kashf etilishi (ingl.) // Preprint. — 2003. — B. 1—11.
- J. M. Pons. Dirakning kalibrovka almashtirishlarini to‘liq bo‘lmagan tahlili haqida (ingl.) // Studies in History and Philosophy of Modern Physics. — 2005. — Jild 36. — B. 491—518.
- O. Rosas-Ortiz. Dirak — Infeld — Plebanski delta-funksiyasi haqida (ingl.) // Topics in Mathematical Physics, General Relativity and Cosmology. — Singapore, 2006. — B. 373—385.
- D. C. Salisbury. Rozenfeld, Bergmann, Dirak va bog‘lanishli Gamilton dinamikasining yaratilishi (ingl.) // Proceedings of the Eleventh Marcel Grossmann Meeting. — 2007. — B. 1—5.
- G. Farmelo. Eng g‘aroyib odam: Pol Dirak hayoti. — London: Faber and Faber, 2009.
Havolalar
- Pol Adrien Moris Dirak: shajara (ingl.). Murojaat sanasi: 29-dekabr 2009-yil. Arxivlangan 11-avgust 2011-yilda.
- M. F. Stovpyuk. Fizik qonunlar matematik go‘zallikka ega bo‘lishi kerak: Pol Dirakning psixologik portreti. Murojaat sanasi: 29-dekabr 2009-yil. Arxivlangan 11-avgust 2011-yilda.
- Nobel qo‘mitasi saytidagi ma’lumot (ingl.). Murojaat sanasi: 15-dekabr 2019-yil. Arxivlangan 11-avgust 2011-yilda.
- J. J. O’Konnor, E. F. Robertson. Dirak tarjimayi holi (ingl.). MacTutor matematika tarixi arxivi. Murojaat sanasi: 29-dekabr 2009-yil. Arxivlangan 11-avgust 2011-yilda.