| Pnevmoniya | |
|---|---|
| Streptococcus pneumoniae — bakterial pnevmoniyaning keng tarqalgan qo‘zg‘atuvchisi | |
| KXT-11 | CA40 |
| KXT-10 | J12, J13, J14, J15, J16, J17, J18, P23 |
| KXT-9 | 480-486, 770.0 |
| KXT-9-KM | 483.8, 486, 484.8 va 483 |
| DiseasesDB | 10166 |
| MedlinePlus | 000145 |
| eMedicine | mavzular ro‘yxati |
| MeSH | D011014 |
Pnevmoniya (qadimgi yunoncha πνευμονία — «o‘pka kasalligi»; kelib chiqishi qadimgi yunoncha πνεύμων — «o‘pka» so‘zidan) — yallig‘lanish o‘pka to‘qimasining yallig‘lanishi (ya’ni o‘pkaningyallig‘lanishi) odatda infeksion kelib chiqishga ega bo‘lib, asosan alveolalar zararlanishi (ularda yallig‘lanish ekssudatsiyasirivojlanishi) bilan kechadi. Infeksiyalar sababli yuzaga keladigan pnevmoniya o‘tkir respirator infeksiyashakli bo‘lib, o‘pkani zararlaydi. Pnevmoniyaning asosiy qo‘zg‘atuvchilari bakteriyalar va viruslarbo‘lib, kamroq hollarda uni mikoplazmalar, zamburug‘lar va parazitlar.
«Pnevmoniya» atamasi katta bir guruh kasalliklarnibirlashtiradi. Ularning har biri o‘ziga xos etiologiya, patogenezklinik manzara, rentgenologik belgilar, laborator tekshiruvlarning xos natijalari va davolash xususiyatlariga ega. Umuman olganda, pnevmoniya mikroblar (bakteriyalar, viruslar, sodda organizmlar), toksik omillar, allergik, autoimmunkuyish radiatsion kelib chiqishga ega bo‘lishi mumkin.
Pnevmoniyaning aniq ta’rifi yo‘qligi muammo hisoblanadi. Tibbiy adabiyotlarda «pnevmoniya» va «pnevmonit» atamalari infeksiyaga aloqador bo‘lmagan yoki noma’lum sabablarga ko‘ra yuzaga kelgan holatlarni ifodalovchi turli tashxislarda ishlatiladi. Pnevmoniyaga «o‘tkir infeksiya» deb ta’rif berish ma’qulroq bo‘lar edi, ammo hozircha uning ta’rifi bo‘yicha yakdil fikr yo‘q. Aslida, pnevmonit o‘pka yallig‘lanishini ifodalovchi umumiyroq atamadir, biroq u odatda o‘pka to‘qimasidagi noinfeksion yallig‘lanishlarga nisbatan qo‘llanadi. Asosan alveolalar zararlanganda, noinfeksion yallig‘lanishlar ham alveolitlardeb ham ataladi. Bunday aseptik yallig‘lanish jarayonlari fonida ko‘pincha ikkilamchi bakterial, virusli-bakterial yoki zamburug‘li pnevmoniya rivojlanadi. «Pnevmonit» va «pnevmoniya» sinonim bo‘lsa-da, zamonaviy terminologiyada noinfeksion holatlarni pnevmonit, infeksion o‘pka yallig‘lanishlarini esa pnevmoniya deb atash qabul qilingan. Alohida kasalliklar sinfiga idiopatik interstitsial pnevmoniyalarkiradi; ularning etiologiyasi aniqlanmagan va ular ham fibroz.
bilan tavsiflanadi. Tashxis qo‘yishning asosiy usullari o‘pkaning rentgenologik tekshiruvi va balg‘amnitekshirishdir. Asosiy davolash usuli antibakterial terapiyadir. Kech tashxis qo‘yish va antibakterial davolashni kech boshlash kasallik prognozini yomonlashtiradi. Ayrim hollarda o‘lim bilan yakunlanishi mumkin.
Pnevmoniya butun dunyoda bolalar o‘limining 15 %iga sabab bo‘ladi (5 yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida). 808 694 nafar 5 yoshgacha bo‘lgan bola 2017-yilda pnevmoniyadan vafot etgan.
Tasnifi
Klinik nuqtayi nazardan, kasallik belgilari va kechishiga qarab pnevmoniya «tipik» yoki «atipik» bo‘lishi mumkin. Atipik pnevmoniyaga odatda viruslar, ayrim keng tarqalgan yoki boshqa noodatiy qo‘zg‘atuvchilar sabab bo‘ladi. Bunda «atipik» so‘zi bunday pnevmoniya kam uchrashini anglatmaydi.
Turli qo‘zg‘atuvchilar sababli yuzaga keladigan pnevmoniyalar
Bu guruhga turli qo‘zg‘atuvchilar keltirib chiqaradigan, har xil epidemiologikklinik va anatomik ko‘rinishlarga ega, turlicha davolash va profilaktikausullarini talab qiladigan pnevmoniyalar, shuningdek, OIVinfeksiyasi bilan bog‘liq va shifoxona pnevmoniyasi kiradi.
- Pnevmokokkli pnevmoniya
- Stafilokokkli pnevmoniya
- Streptokokkli pnevmoniya
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Haemophilus influenzae — Afanasyev–Pfayffer tayoqchasi
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Mycoplasma pneumoniae
- Legionella pneumophila sababli pnevmoniya (legionellyoz)
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Chlamydia psittaci
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Escherichia coli
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Pseudomonas aeruginosa
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Klebsiella pneumoniae
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Chlamydophila pneumoniae
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: Pneumocystis carinii (zamonaviy terminologiyada — Pneumocystis jirovecii)
- Kandidozli pnevmoniya
- O‘pka aspergillyozi
- Virusli pnevmoniya (gripp, odam respirator-sinsitial virusi, paragripp, oddiy gerpes virusi, qizamiq, suvchechak, SARS-CoV-2 va boshqalar)
- Sitomegalovirusli pnevmoniya
- O‘pka o‘lati
- Atipik pnevmoniya
- Pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi: veyping bilan bog‘liq kasallik
- Pnevmonit (pnevmoniyaning noinfeksion shakli)
- O‘pkaning kuydirgi infeksiyasi
Tarqalishi
Har yili 17 mln nafardan ortiq odamga pnevmoniya tashxisi qo‘yiladi. Erkaklar ayollarga nisbatan 30 % ko‘proq kasallanadi. 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar va 65 yoshdan oshgan keksalar alohida xavf guruhiga kiradi. Boshqa kasalliklarga nisbatan o‘lim ko‘rsatkichi ham ancha yuqori: erkaklarda 8,04 %, ayollarda 9,07 %.
Pnevmoniya bilan kasallanish ko‘plab omillarga bog‘liq: turmush darajasi, ijtimoiy va oilaviy holat, mehnat sharoiti, hayvonlar bilan aloqa, sayohatlar, zararli odatlar, bemorlar bilan muloqot, shaxsning individual xususiyatlari hamda muayyan qo‘zg‘atuvchining geografik tarqalishi. 2017-yilda Rossiyaning 44 ta subyektida shifoxonadan tashqarida orttirilgan pnevmoniya ko‘rsatkichlari me’yordan oshgani qayd etilgan. Shuningdek, noodatiy darajada ko‘p epidemiya o‘choqlarianiqlangan: 2017-yilda shifoxonadan tashqarida orttirilgan pnevmoniyaning 52 ta o‘chog‘i qayd etilgan, bundan oldingi 5 yil davomida esa atigi 16 ta o‘choq aniqlangan.
Pnevmoniya hozirgi kunda ham bolalar va keksalar o‘limining eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu, ayniqsa, ijtimoiy muassasalarda (bolalar uylarida, internatlarda, jazoni ijro etish muassasalarida) yaqqol namoyon bo‘ladi. Qurolli kuchlarda pnevmoniya bilan kasallanish har ming kishiga 35-40 ta holatgacha yetadi. Har o‘ninchi muddatli harbiy xizmatchida pnevmoniya og‘ir kechadi. Boshqa kasallik tufayli shifoxonada davolanayotgan keksa bemorlarda pnevmoniya bilan kasallanish keskin ortadi. Shuningdek, etiologiyada shifoxona ichida orttirilgan va shifoxonadan tashqarida orttirilgan pnevmoniya o‘rtasida keskin farqlar mavjud.
Pnevmoniya patogenezi


Mikroorganizmlarning o‘pka to‘qimasiga kirishida eng ko‘p uchraydigan yo‘l bronxogen yo‘ldir. Bunga quyidagilar sabab bo‘ladi: aspiratsiyaatrof-muhitdan mikroblarni nafas bilan qabul qilish, patogen mikrofloraning nafas yo‘llarining yuqori qismlaridan (burun, halqum) pastki qismlariga o‘tishi, tibbiy muolajalar — bronxoskopiya, traxeya intubatsiyasio‘pkani sun’iy ventilyatsiya qilish ingalyatsiya qilishda mikroblar bilan ifloslangan ingalyatorlardan foydalanish va boshqalar. Infeksiya gematogen (qon oqimi orqali) yo‘l bilan kamroq tarqaladi. Bu homila ichidagi zararlanishda, septik jarayonlarda va giyohvandlikda giyohvand moddalarni vena ichiga yuborganda kuzatiladi. Limfogen yo‘l bilan kirishi juda kam uchraydi. So‘ng pnevmoniyaning etiologiyasi qanday bo‘lishidan qat’i nazar, infeksion qo‘zg‘atuvchi respirator bronxiolalar epiteliysiga yopishib, ko‘payadi — natijada o‘tkir bronxit yoki bronxiolit rivojlanadi. Ular yengil kataral shakldan nekrotik shaklgacha turlicha bo‘lishi mumkin. Mikroorganizmlar respirator bronxiolalar chegarasidan tashqariga tarqalib, o‘pka to‘qimasining yallig‘lanishini o‘pka to‘qimasida — pnevmoniyani keltirib chiqaradi. Bronxlar o‘tkazuvchanligi buzilgani uchun atelektaz o‘choqlari paydo bo‘ladi. Organizm yo‘talish va aksirish reflekslari yordamida bronxlar o‘tkazuvchanligini tiklashga urinadi. Biroq infeksiya sog‘lom to‘qimalarga tarqalib, pnevmoniyaning yangi o‘choqlari paydo bo‘ladi. Natijada kislorod yetishmovchiligi, nafas yetishmovchiligiog‘ir holatlarda esa yurak yetishmovchiligirivojlanadi. Ko‘proq o‘ng o‘pkaning II, VI, X segmentlari va chap o‘pkaning VI, VIII, IX, X segmentlari zararlanadi. Ko‘pincha jarayonga mintaqaviy limfa tugunlari — bronxopulmonal, paratraxeal va bifurkatsion limfa tugunlari ham jalb etiladi.
Pnevmoniya rivojlanishiga moyillik tug‘diruvchi omillar
Kichik yoshdagi bolalar:
- homila ichidagi gipoksiya va asfiksiya;
- tug‘ruq jarohati;
- yangi tug‘ilgan chaqaloq pnevmopatiyalari;
- tug‘ma yurak nuqsonlari;
- o‘pka rivojlanishidagi nuqsonlar;
- mukovissidoz;
- irsiy immunitet tanqisliklari;
- gipotrofiya;
- gipovitaminozlar.
Maktab yoshidagi bolalar:
- burun-halqumdagi surunkali infeksiya o‘choqlari;
- qaytalanuvchi bronxitlar;
- mukovissidoz;
- orttirilgan yurak nuqsonlari;
- immunitet tanqisligi holatlari;
- chekish.
Kattalar:
- chekish va surunkali bronxit;
- surunkali o‘pka kasalliklari;
- endokrin kasalliklar;
- yurak yetishmovchiligi;
- immunitet tanqisligi holatlari;
- ko‘krak qafasi va qorin bo‘shlig‘ida o‘tkazilgan jarrohlik operatsiyalari;
- uzoq vaqt yotgan holatda bo‘lish;
- alkogolizm.
2013—2016-yillardagi umumlashtiruvchi tadqiqotlarda bakterial pnevmoniya bilan kasallanish va tishlar salomatligi o‘rtasida bog‘liqlik aniqlangan. 441 nafar kishi 26 000 nafardan ortiq tekshiruvdan o‘tgan odam orasida kamida bir marta bakterial pnevmoniya bilan kasallangan. Profilaktik stomatolog ko‘rigidan hech qachon o‘tmaganlarda pnevmoniya xavfi 86 % yuqori bo‘lgan. Ular og‘iz bo‘shlig‘ini yiliga muntazam 2 marta sanatsiya qildiradigan kishilar bilan taqqoslangan.
Klinik manzarasi

«Tipik» pnevmoniyada tana harorati keskin ko‘tariladi, ko‘p miqdorda yiringli balg‘am ajraladigan yo‘tal, ayrim hollarda esa plevral og‘riq kuzatiladi. Tekshiruvda: perkussiya tovushining qisqarishi, dag‘al nafas, bronxofoniyaning kuchayishi, ovoz titrashining kuchayishi, avval quruq, keyin nam va krepitatsiyali xirillashlar, rentgen tasvirida qorayish aniqlanadi. Bunday pnevmoniyaga Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae.
«Atipik» pnevmoniya asta-sekin boshlanishi, quruq, balg‘amsiz yo‘tal, klinik manzarada ikkilamchi belgilar — bosh og‘rig‘i, mialgiyatomoq og‘rishi va qichishishi, holsizlik va lohaslikning ustunligi, rentgen tasvirida esa juda kam o‘zgarishlar bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Bunday pnevmoniyani, odatda, Mycoplasma pneumoniae (mikoplazmali pnevmoniya), Legionella pneumophila (legionellyozli pnevmoniya), Chlamydia pneumoniae (xlamidiyali pnevmoniya), Pneumocystis jirovecii (pnevmotsistli pnevmoniya).
«Ikkilamchi»: aspiratsion, septik, immunitet tanqisligi fonidagi, gipostatik, jarohatdan keyingi va boshqa turlari.
Aspiratsion pnevmoniya — o‘pkaga begona modda (operatsiya paytida yoki hushdan ketganda qusuq massalari, jarohatlarda, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda tug‘ruq vaqtida amniotik suyuqlik) nafas bilan kirgandan so‘ng rivojlanadi. Bunda pnevmoniya qo‘zg‘atuvchisi bo‘lgan mikroblar shu begona modda bilan birga o‘pkaga tushadi. Aspiratsion pnevmoniya o‘choqli pnevmoniya shaklida rivojlanadi.
Krupoz pnevmoniya
Krupoz pnevmoniyani rivojlanish xususiyatlariga ko‘ra pnevmoniyaning o‘ziga xos shakli deb hisoblash maqsadga muvofiq. Undagi patologik jarayon bir necha bosqichdan o‘tadi. I bosqichda — giperemiya va qon to‘lish bosqichida — alveolalardagi yallig‘lanish ularning kengayishiga va ichida ekssudat paydo bo‘lishiga olib keladi. II bosqichda — jigarlanish bosqichida — avval kengaygan qon tomirlaridan alveolalar ekssudatiga eritrotsitlar o‘tadi. Alveolalardagi havo siqib chiqariladi. Fibrin bilan to‘lgan alveolalar o‘pkaga jigar rangini beradi. Ikkinchi bosqichning bu birinchi qismi qizil jigarlanish deb ataladi. Keyin ekssudatda leykotsitlar ustunlik qila boshlaydi. Ikkinchi bosqichning bu qismi kulrang jigarlanish deb ataladi. Oxirgi, III bosqich — so‘rilish bosqichi: alveolalardagi fibrin va leykotsitlar so‘riladi hamda qisman balg‘am bilan yo‘talib chiqariladi. I bosqich 2—3 kun, II bosqich 3—5 kun davom etadi. Kasallikning 7—11-kuniga kelib so‘rilish yuz beradi.
Krupoz pnevmoniya (plevropnevmoniya) qo‘zg‘atuvchisi pnevmokokkhisoblanadi. Bu mikrobchaqirgan pnevmoniya keng tarqalgan zararlanishi va og‘ir kechishi bilan ajralib turadi. Krupoz pnevmoniya o‘tkir boshlanadi. Tana harorati 39—40 °C gacha ko‘tariladi. Kasallikning dastlabki kunlaridanoq hansirash kuzatiladi. Bu pnevmoniya turida o‘pkaning bir bo‘lagi, butun bir o‘pka yoki har ikkala o‘pka zararlanishi mumkin. O‘pkaning zararlangan qismi qanchalik katta bo‘lsa, kasallik shunchalik og‘ir kechadi. Kasallikning 3-4-kunida o‘ziga xos zang tusli balg‘am va yo‘talpaydo bo‘ladi. Yo‘talganda bemor ko‘krak qafasining pnevmoniya bilan zararlangan o‘pka tomonida kuchli «sanchuvchi» og‘riqdan shikoyat qiladi. O‘choqli pnevmoniyada, aksincha, ko‘krak og‘rig‘i juda kam uchraydi. Obyektiv tekshiruvda birinchi bosqichda vezikulyar nafas saqlanadi va perkussiya tovushi bo‘g‘iq-timpanik bo‘ladi. Qo‘shimcha nafas shovqini — krepitatsiya — crepitatio induxeshitiladi. Ikkinchi bosqichda bronxial nafas va bo‘g‘iq perkussiya tovushi kuzatiladi. Zararlangan tomonda o‘pkaning pastki cheti harakatchanligi kamayadi. Uchinchi bosqichda, xuddi birinchisidagi kabi, vezikulyar nafas va bo‘g‘iq-timpanik perkussiya tovushi hamda krepitatsiya — crepitatio redux.
Krupoz pnevmoniyada tana haroratining ko‘tarilishi, yo‘tal va balg‘am ajralishi 10 kundan ortiq davom etishi mumkin. Krupoz pnevmoniya fonida abssess o‘pka yurak-o‘pka yetishmovchiligirivojlanishi mumkin. Bronxopnevmoniyani davolashda antibiotiklar, balg‘am ko‘chiruvchi va mukolitik vositalar.
Tashxis qo‘yish usullari

Asosiy usullar
- Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi
- Balg‘amni mikroskopda tekshirish, Gram usulida bo‘yash (Gram)
- Balg‘amni oziqa muhitlariga ekish
- Umumiy va biokimyoviy qon tahlili
- Qonning gaz tarkibini tekshirish
Qo‘shimcha usullar
- Kompyuter tomografiyasi (ko‘krak qafasining)
- Plevra bo‘shlig‘i paratsentezi va plevra biopsiyasi
- Bronxoskopiya va biopsiya
- Qonni oziqa muhitlariga ekish
- Maxsus antitanalarni aniqlash
- O‘pka biopsiyasi
- O‘pka biopsiyasi diagnostik torakotomiyadan keyin
- Siydik tahlili
- Plevra bo‘shlig‘ining ultratovush tekshiruvi
Pnevmoniyani davolash
Pnevmoniyani davolashning asosini antibiotiklartashkil etadi. Antibiotikni tanlash pnevmoniyani keltirib chiqargan mikroorganizmgabog‘liq. Shuningdek, bronxlarni kengaytiruvchi va balg‘amni suyultiruvchi dori vositalari — ichish yoki ingalyatsiya qilish uchun, kortikosteroidlarvena ichiga yuboriladigan tuzli eritmalar, kislorodqo‘llanadi. Ba’zan plevral punksiya va bronxoskopiya.
o‘tkaziladi. Shifoxonadan tashqarida orttirilgan pnevmoniyada qo‘zg‘atuvchi turi aniqlanmagan bo‘lsa, antibiotik bilan davolashda himoyalangan penitsillinlar va sefalosporinlar (ya’ni keng ta’sir doirali antibiotiklar), makrolidlarkombinatsiyasi qo‘llanadi. Shuningdek, karbapenemlar (tienam, meropenem), respirator ftorxinolonlar ishlatiladi. Davolash samara bermasa, antibiotik almashtiriladi. Antibiotik qabul qilish boshlanganidan keyin uchinchi kuni tana haroratining me’yorlashishi, shuningdek, obyektiv tekshiruv va ko‘krak qafasi rentgenografiyasi natijalari davolash muvaffaqiyatining mezonlari hisoblanadi.
Bundan tashqari, pnevmoniyada ko‘pincha fizioterapiya (ultrabinafsha nurlantirishvibratsion massaj, davolovchi jismoniy mashqlar, parafin va ozokerit) qo‘llanadi. Biroq Kokreyn sharhida oltita randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqottahlil qilingan bo‘lsa-da, pnevmoniyada ko‘krak qafasi fizioterapiyasining foydasi haqida dalillar aniqlanmagan.
Profilaktika
Pnevmoniyaning oldini olish bolalar o‘limini kamaytirishning muhim omilidir. Quyidagilarga qarshi emlash: gemofil tayoqchasi B turi, pnevmokokk, qizamiq va ko‘kyo‘tal — pnevmoniya profilaktikasining eng samarali usuli hisoblanadi. Kichik yoshdagi bolalar ovqatlanishida, xususan, faqat ona suti bilan boqish hayotining dastlabki 6 oyi davomida muhim ahamiyatga ega. Havo ifloslanishiga qarshi kurashish, masalan, uylarda ekologik toza oshxona plitalaridan foydalanish ham bolalar orasida kasallanishni kamaytiradi. Aholi zich yashaydigan uylarda kasallanishni kamaytirish uchun gigiyenaga rioya etish sharoitlarini yaratish yordam beradi.
qoidalariga rioya etish uchun sharoit yaratish kasallanishni kamaytirishga yordam beradi. Tibbiyot muassasalarida infeksiya tarqalishini kamaytirishning samarali choralari — qo‘llarni yuvish, qo‘lqop va niqoblardan foydalanish. Shuningdek, bemorlarni alohidalash tavsiya etiladi.
Emlash orqali profilaktika
Pnevmokokk infeksiyalarining emlash orqali oldini olish
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ( JSST ) va Rossiya respirator jamiyati pozitsiyasiga ko‘ra, «Emlash — pnevmokokk infeksiyasi rivojlanishining oldini olishning yagona imkoniyatidir». Rossiya Federatsiyasida bolalardagi etiologiyasi aniqlangan asoratlangan pnevmokokk infeksiyalari holatlarining 94 %i shifoxonadan tashqarida orttirilgan pnevmokokkli pnevmoniyaga to‘g‘ri keladi. Rossiyalik kattalarda shifoxonadan tashqarida orttirilgan pnevmoniyalarning 76 %igacha pnevmokokk sabab bo‘ladi. Pnevmokokk infeksiyasiga qarshi 2 yoshdan katta shaxslarni emlashda AQSHda 1983-yildan, RFda esa 1999-yildan beri polisaxaridli ko‘p valentli vaksinalar muvaffaqiyatli qo‘llanadi; ularpnevmokokkning 23 ta serotipi antigenlarini o‘z ichiga oladi; bu serotiplar pnevmokokk etiologiyali invaziv kasalliklarning 90 %igacha sabab bo‘ladi. Emlash bir marta o‘tkaziladi, yuqori xavf guruhidagi bemorlar (65 yoshdan kattalar va immuniteti susayganlar) esa 5 yildan so‘ng qayta emlanadi. Polisaxarid vaksinalarning samaradorligi 80 %ga yetadi, ammo keksalar, immunitet tanqisligi bo‘lgan bemorlar va 2 yoshgacha bo‘lgan bolalarda pastroq bo‘lishi mumkin. Bu vaksinalar T-hujayralardan mustaqil B-hujayrali immunitetni.
shakllantiradi. Polisaxarid pnevmokokk vaksinasini qo‘llash ko‘rsatmalari quyidagilar:
- 65 yosh va undan katta barcha shaxslar;
- 2 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan, surunkali yurak yoki o‘pka kasalliklari, o‘roqsimon hujayrali anemiya, qandli diabet, jigar sirrozibilan kasallangan yoki alkogolizmga chalingan shaxslar;
- 2 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan, immunitet tanqisligi bilan kechadigan kasalliklarga chalingan shaxslar, jumladan: limfogranulematoz, limfoma va leykemiya, surunkali buyrak yetishmovchiligi, nefrotik sindrom, ko‘p sonli miyeloma, OIV infeksiyasitaloq kasalliklari yoki taloqning yo‘qligi (aspleniya), shuningdek, organ transplantatsiyasi holatlari;
- 2 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan, immunitetni susaytiruvchi davolash (nur terapiyasiuzoq muddatli kortikosteroidlar yoki sitostatiklar);
- oladigan shaxslar; 19 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan, shu jumladan bronxial astmabilan kasallanganlar va chekuvchilar;
- bolalar jamoalarida uzoq vaqt bo‘ladigan shaxslar.
2 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun oqsil bilan konjugatsiyalangan 7, 10 yoki 13 valentli pnevmokokk vaksinasi qo‘llanadi. Vaksina mos ravishda 7, 10 yoki 13 ta invaziv pnevmokokk serotipi antigenini o‘z ichiga oladi; bu serotiplar rivojlangan mamlakatlardagi bolalarda barcha pnevmokokk infeksiyalarining 80 %iga sabab bo‘ladi. Vaksina T-hujayrali immun javobni shakllantiradi va yuqori immunogenlikka ega.
Hozirda Rossiyada ro‘yxatdan o‘tgan, oqsil bilan konjugatsiyalangan «Prevenaringlizcha» pnevmokokk vaksinasi (AQSHning Vayet kompaniyasi ishlab chiqargan) va Sinfloriksinglizcha (Belgiyaning GlaksoSmitKlayn kompaniyasi ishlab chiqargan) qo‘llanadi.
Gemofil pnevmoniyasini emlash orqali oldini olish
B turdagi Haemophilus influenzae bakteriyasi (Hib infeksiyasi) — asosan 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarda og‘ir infeksiyalarni keltirib chiqaradigan keng tarqalgan qo‘zg‘atuvchi.
Bolalarni Hib infeksiyasiga qarshi ommaviy emlash gemofil infeksiyalari bilan kasallanishni 40-100 ta holatdan (100 ming kishiga, 1980-yil) 1,3 ta holatgacha (100 ming kishiga, 1990-yil) kamaytirgan. Rivojlangan va ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda Hibga qarshi ommaviy emlash asoratlangan pnevmoniyalar sonini 20 %ga kamaytirgan (masalan, Chilida 5,0 dan 3,9 gacha, har 1000 kishiga). Hib shtammlarida antibiotiklarga chidamlilik ortib borayotgani sababli Hib vaksinasi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. JSST Hib vaksinasini barcha mamlakatlarning milliy emlash taqvimiga kiritishni tavsiya etib, «kasallanish haqida ma’lumotlarning yetishmasligi Hib vaksinalarini joriy etishga to‘sqinlik qilmasligi kerak»ligini ta’kidlaydi. Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligi ham Hib vaksinasini imkoniyat mavjud joylarda qo‘llashni tavsiya etadi.
Pnevmokokk vaksinalarining samaradorligi
Rossiyada polisaxarid vaksinalar bilan emlashning samaradorligi uyushgan jamoalarda (harbiy jamoalarda pnevmoniya bilan kasallanish 3 baravar, o‘tkir bronxit 2 baravar, o‘tkir o‘rta otit va sinusit 4 baravar kamaygan) hamda xavf guruhlarida ko‘rsatilgan. Tez-tez kasallanadigan bolalarda 23 valentli pnevmokokk vaksinasi bilan emlashdan so‘ng respirator kasalliklar chastotasi yiliga 6,54 holatdan 0,67 holatgacha (1 bolaga) kamaygan. Sil mikobakteriyalari bilan zararlangan bolalarda pnevmoniya va bronxit chastotasi nafas yo‘llari infeksiyalarining nospetsifik profilaktikasini olgan nazorat guruhiga nisbatan 7 baravar kamaygan.
Bronxial astmasi bo‘lgan bolalarda 23 valentli pnevmokokk vaksinasi bilan emlash bolalarning 60 %ida asosiy kasallik xurujlari hamda nafas yo‘llari infeksiyalari qo‘shilishining (bronxial astma qo‘zg‘atuvchi omili) chastotasini kamaytirgan.
Pnevmokokkka qarshi emlashning yuqori samaradorligi SOO‘K bilan og‘rigan bemorlarda ham xalqaro, ham Rossiya tadqiqotlarida tasdiqlangan (Chelyabinskda SOO‘Kli bemorlarda vaksina samaradorligi indeksi 4,6 bo‘lgan). Bu bemorlarda emlashdan keyingi birinchi yil davomida kasallikning zo‘rayishlari (jumladan, pnevmoniya) chastotasi 2,4 baravar kamaygan.
Oqsil bilan konjugatsiyalangan pnevmokokk vaksinalari bolalarda invaziv pnevmokokk infeksiyasi xavfini sezilarli darajada kamaytiradi (1 yoshgacha bo‘lganlarda 82 %ga). Bundan tashqari, ular butun aholi darajasida jamoaviy immunitet shakllanishiga yordam beradi, chunki invaziv pnevmokokklarning asosiy tashuvchilari aynan kichik yoshdagi bolalardir. Shu sababli milliy emlash taqvimlari bo‘yicha bolalar ommaviy emlanadigan jamiyatlarda kattalar ham ancha kam kasallanadi.
2018-yilda Pfizer kompaniyasi konjugatsiyalangan o‘n uch valentli pnevmokokk vaksinasi (PKV13) bilan emlash bo‘yicha klinik tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Tadqiqot Luisvill shahrida kattalar ishtirokidagi, aholiga asoslangan prospektiv kuzatuv usulidagi «holat–nazorat» tadqiqoti ko‘rinishida, salbiy nazorat guruhi bilan o‘tkazildi. Klinik tadqiqot doirasida pnevmoniya bilan kasallangan bemorlarda vaksina bilan bog‘liq serotiplar aniqlangan. Bemorlarning shifoxonadan tashqarida orttirilgan pnevmoniya bilan kasallangan bemorlarning shifoxonada yotish muddati o‘rtacha 6 kun bo‘lgan. Tadqiqot PKV13 pnevmokokk vaksinasi bilan emlash 65 yosh va undan katta kishilarda pnevmoniya sababli shifoxonaga yotqizilish xavfini 73 %ga kamaytirganini ko‘rsatgan.
Asoratlar
Pnevmoniyaning jiddiy asoratlari quyidagilar bo‘lishi mumkin: o‘pka abssessi va gangrenasi, plevrit, plevra empiyemasi, obstruksiya, o‘tkir nafas yetishmovchiligi, endokardit, perikardit, meningit, o‘pka shishi, sepsis.
Shuningdek, pnevmoniyadan keyin deyarli har bir bemorning o‘pkasida chandiqlar paydo bo‘ladi.
Prognoz
Antibiotiklar qo‘llanganda prognoz, odatda, yaxshi bo‘ladi. Antibiotiklarni qabul qilgandan keyin ko‘pchilik hollarda ichak mikroflorasi o‘z-o‘zidan tiklanadi va dori vositalarini qo‘llash talab etilmaydi. Davolash yetarli bo‘lmasa yoki immunitet tanqisligi mavjud bo‘lsa, pnevmoniya o‘limga olib kelishi mumkin.
Tarixi
Pnevmoniyani dastlab Gippokrat miloddan avvalgi taxminan 460-yilda tasvirlagan. Biroq XIX asrgacha u boshqa kasalliklarning belgisi emas, balki aynan o‘pka infeksiyasi ekani ma’lum bo‘lmagan. Dastlabki klinik va patologik belgilari fransuz shifokori Rene Laennek tomonidan 1819-yilda tavsiflangan. 1842-yilda esa avstriyalik patolog Karl Rokitanskiy pnevmoniyani birinchi bo‘lib bo‘lakli va bronxopnevmoniyaturlariga ajratgan. Kasallikning infeksion tabiati 1875-yilda nemis patologi Edvin Klebstomonidan mikroskopda bakteriyalarni kuzatish orqali aniqlangan. 1884-yilda esa Karl Fridlender va Albert Frenkelinglizcha o‘sha davrda pnevmoniyaning eng ko‘p uchraydigan ikki qo‘zg‘atuvchisini aniqlashga muvaffaq bo‘lgan: Streptococcus pneumoniae (pnevmokokk) va Klebsiella pneumonia.
I tur pnevmokokklarni o‘rganishga Rokfeller universiteti (AQSH) xodimlari Rufus Koul, Osvald Everi va Alfons Dosheinglizchakatta hissa qo‘shgan. 1917-yilda ular pnevmokokkka qarshi zardob ishlab chiqishni yakunlagan.
1929-yilga kelib Xalqaro o‘lim sabablari ro‘yxatida pnevmoniyani ifodalovchi 94 ta atama mavjud edi. Keyinchalik KXT-10 tasnifida pnevmoniyani o‘z ichiga olgan ko‘plab tavsifiy atamalar olib tashlangan. Shunga qaramay, u ayrim infeksion va noinfeksion sabablarni, jumladan, ayrim kasalliklar va muolajalarning asoratlarini ifodalovchi atamalarda hanuz uchraydi. 1930-yillarda penitsillin tufayli bakterial pnevmoniyani davolash usullari ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, pnevmoniya hanuz 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘limining asosiy sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Adabiyotlar
- O‘pka // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Jon Barri. Ispan grippi. Tarixdagi eng halokatli pandemiya tarixi = John M. Barry. The Great Influenza: The Story of the Deadliest Pandemic in History / tarjima: Aleksandr Anvayer. — Moskva: Alpina Pablisher, 2021. — 736 bet — ISBN 978-5-9614-3532-0.
- Chapter 8 Pneumonia of Viral Etiologies / Al Johani Sameera ; Akhter Javed // Contemporary Topics of Pneumonia : [inglizcha] : [arxivlangan 26-iyul 2020-yil] / Zissis Chroneos. — 2017. — 20-dekabr. — DOI:10.5772/intechopen.71608.
- Grant Mackenzie. The definition and classification of pneumonia : [inglizcha] : [arxivlangan 6-avgust 2020-yil] // Pneumonia (Nathan Qld.). — 2016. — Jild 8, № 14 (22 August). — ISSN 2200-6133. — DOI:10.1186/s41479-016-0012-z. — PMID 28702293. — PMC 5471962.
- O‘tkir pnevmoniya : (Tashxislash, profilaktika va davolash masalalari). Shifokor-tinglovchilar uchun o‘quv qo‘llanma / I. N. Buxalovskiy, V. N. Buxalovskaya, 22 bet, 20 sm, Leningrad, LenGIDUV, 1979
Havolalar
- eMedicine. Pneumonia Arxivlangan nusxa 3-fevral 2007-yil holatiga ko‘ra Wayback Machine.