Yallig‘lanish nima

Yallig‘lanish (lot. inflammatio) — hayvonlar va inson organizmida kuzatiladigan murakkab, mahalliy hamda umumiy himoya-moslashuv jarayoni bo‘lib, u hayvonlarda va insonda shikastlanish (alteratio) yoki kasallik qo‘zg‘atuvchi ta’sirga javoban rivojlanadi. Bu jarayon shikastlanish natijasida hosil bo‘lgan mahsulotlarni, imkon qadar shikastlovchi omillarning o‘zini ham bartaraf etishga (exudatio va boshqalar) qaratilgan reaksiyalar bilan namoyon bo‘ladi hamda shikastlangan sohaning imkon qadar to‘liq tiklanishiga (proliferatio) olib keladi.

Yallig‘lanish inson va hayvonlarga, jumladan, tuban hayvonlar hamda bir hujayrali organizmlarga ham xos, biroq ularda soddaroq shaklda kechadi. Yallig‘lanish mexanizmi qayerda yuz berishi, ta’sir etuvchi omil turi va organizmning individual xususiyatlaridan qat’i nazar, barcha organizmlarda umumiydir.

Tarix

Qadim zamonlardayoq yallig‘lanishning tashqi belgilarini rimlik faylasuf va shifokor Avl Korneliy Sels (taxminan mil. avv. 25-yil — milodiy 50-yil) tavsiflagan:

  1. lot. rubor — qizarish (teri yoki shilliq qavatning mahalliy qizarishi),
  2. tumor — shish (to‘qima shishi),
  3. calor — issiqlik (mahalliy haroratning ko‘tarilishi),
  4. dolor — og‘riq,
  5. functio laesa — funksiyaning buzilishi.

XIX asr oxirida I. I. Mechnikov yallig‘lanishning biologik nazariyasini yaratdi. Unga ko‘ra, yallig‘lanish evolyutsiya davomida shakllangan himoya-moslashuv reaksiyasidir. Mechnikov uning asosiy mexanizmi sifatida fagotsitozni — organizm sog‘ayishini ta’minlash uchun patogenlarning makrofaglar va mikrofaglar tomonidan yutib olinishi jarayonini ko‘rsatdi. Biroq Mechnikov yallig‘lanishning tiklovchi (reparativ) funksiyasini batafsil o‘rganmay, ko‘proq uning himoya vazifasiga e’tibor qaratdi. U yallig‘lanish reaksiyasi («tabiatning shifobaxsh kuchi») evolyutsion jihatdan hali mukammallikka erishmagan deb hisoblagan. Olimning fikricha, ko‘plab kasalliklarda ortiqcha yallig‘lanish yuz berishi va bu hatto o‘limga olib kelishi ana shu nomukammallikning dalili edi.

Yallig‘lanishni o‘rganishga quyidagi olimlar katta hissa qo‘shgan:Jon Xanter (1728—1794), Fransua Brusse (1772—1838), Fridrix Gustav Yakob Xenle (1809—1885), Simon Samuel (1833—1899), Yulius Fridrix Konxaym (1839—1884), Aleksey Sergeyevich Shklyarevskiy, (1839—1906), Rudolf Virxov (1821—1902), Paul Erlix (1854—1915), Ilya Ilyich Mechnikov (1845—1916).

Etiologiya

Patogen ta’sir etuvchi omillar (shikastlovchi omillar) tabiatiga ko‘ra quyidagicha bo‘lishi mumkin:

  • fizik omillar — jarohat (to‘qima yaxlitligining mexanik shikastlanishi), sovuq urishi, termik kuyish;
  • kimyoviy omillar — ishqorlar, kislotalar (oshqozondagi xlorid kislota), efir moylari, ta’sirlantiruvchi va zaharli moddalar (alkogol (spirtlar) va ayrim dori vositalari, qarang: Toksik gepatitlar);
  • biologik omillar — yuqumli kasalliklar qo‘zg‘atuvchilari: hayvon parazitlari, bakteriyalar, viruslar, ularning hayot faoliyati mahsulotlari (ekzo- va endotoksinlar). Ko‘plab qo‘zg‘atuvchilar faqat muayyan infeksiya turiga xos bo‘lgan spetsifik yallig‘lanishni keltirib chiqaradi (sil, moxov, zaxm). Biologik shikastlovchi omillarga, shuningdek, antigen, antitana va komplementdan tashkil topgan, immun yallig‘lanishni (allergiya, autoimmun tireoidit, revmatoid artrit, tizimli vaskulit) keltirib chiqaradigan immun komplekslar ham kiradi. Bunda har qanday allergik reaksiya yuqumsiz yallig‘lanish reaksiyasi mexanizmi orqali kechadi va muqarrar ravishda to‘qimalarga zarar yetkazadi. Muayyan sharoitlarda bemor organizmi sensibilizatsiyaga uchrab, immunoglobulin E (IgE) ishlab chiqarganda, ushbu immunoglobulin keyinchalik nishonga aylanadigan a’zolarning qon tomirlari ichki yuzasiga birikadi. So‘ngra yallig‘lanish mediatorlari ajralishi natijasida bu a’zolarda tezkor turdagi allergik reaksiyalarga xos shikastlanish yuz beradi. («Allergologiya va immunologiya: milliy qo‘llanma», R. M. Xaitov va N. I. Ilyina tahriri ostida. — Moskva: GEOTAR-MEDIA, 2009. 656 bet. — ISBN 978-5-9704-0903-9).

Klinik ko‘rinishi va patogenezi

Yallig‘lanishning klinik belgilari:

  1. Qizarish (giperemiya).
  2. Mahalliy haroratning ko‘tarilishi (gipertermiya).
  3. Shishish (atsidoz tuzlarning dissotsiatsiyalanishi va oqsillarning parchalanishiga yordam beradi. Natijada shikastlangan to‘qimalarda osmotik va onkotik bosim oshib, shish yuzaga keladi).
  4. Og‘riq.
  5. Funksiyaning buzilishi.

Yallig‘lanish jarayoni uchta asosiy bosqichga bo‘linadi:

  • Alteratsiya — hujayralar va to‘qimalarning shikastlanishi.
  • Ekssudatsiya — qon tomirlaridan suyuqlik va qon hujayralarining to‘qima hamda a’zolarga chiqishi.
  • Proliferatsiya (yoki produktiv bosqich) — hujayralarning ko‘payishi va to‘qimaning o‘sishi; buning natijasida to‘qima yaxlitligi tiklanadi (reparatsiya).

Alteratsiya

Alteratsiya (kechki lot. alteratio, o‘zgarish) — yallig‘lanishning boshlang‘ich bosqichi. Patogen omil organizm to‘qimalariga ta’sir etib, birlamchi alteratsiyani (ya’ni hujayralarning shikastlanishi va keyinchalik nekrozga uchrashini) keltirib chiqaradi. Nobud bo‘lgan hujayralarning lizosomalaridan (jumladan, granulotsitlardan) oqsillar va peptidlar, lipidlar, uglevodlar hamda nuklein kislotalarga ta’sir qiluvchi ko‘plab fermentlar ajralib chiqadi. Ular yallig‘lanish o‘chog‘i atrofidagi biriktiruvchi to‘qima va qon tomirlarining tuzilishini o‘zgartiradi hamda normal moddalar almashinuvini buzadi (ikkilamchi alteratsiya).

Birlamchi alteratsiya sohasida moddalar almashinuvi jadalligi pasayadi, chunki hujayralar faoliyati buzilgan bo‘ladi. Ikkilamchi alteratsiya sohasida esa, asosan, uglevodlar almashinuvi (jumladan, polisaxaridlarning glikolizi) hisobiga ortadi. Kislorod iste’moli va karbonat angidrid ajralishi ko‘payadi. Biroq kislorod iste’moli karbonat angidrid ajralishidan ustun bo‘ladi, chunki oksidlanish har doim ham karbonat angidrid hosil bo‘lishigacha to‘liq bormaydi (Krebs sikli buziladi). Natijada yallig‘lanish sohasida kislotali reaksiyaga ega bo‘lgan, to‘liq oksidlanmagan metabolizm mahsulotlari: sut, pirouzum, L-ketoglutar va boshqa kislotalar to‘planadi. To‘qimaning normal kislotalilik darajasi pH 7,32—7,45 bo‘lsa, o‘tkir yiringli yallig‘lanishda pH 6,5—5,39 gacha o‘zgarishi mumkin; bu holat atsidoz deb ataladi.

Shikastlangan joydagi qon tomirlari kengayadi. Natijada qon ta’minoti kuchayadi, qon oqimi sekinlashadi va qizarish hamda mahalliy harorat ko‘tarilishi kuzatiladi. Keyinchalik kapillyarlar devorining o‘tkazuvchanligi ortib, leykotsitlar, makrofaglar va qonning suyuq qismi (plazma) shikastlangan joyga chiqadi va shish yuzaga keladi. Shish o‘z navbatida nerv uchlarini siqib, og‘riqni keltirib chiqaradi. Bu o‘zgarishlarning barchasi birgalikda a’zo funksiyasini buzadi. Yallig‘lanishni yallig‘lanish mediatorlari — gistamin, serotonin boshqaradi; jarayonda sitokinlar — bradikinin, kallikrein (qarang: Kinin-kallikrein tizimi), IL-1 va TNF, qon ivish tizimi — fibrin, Xageman omili, komplement tizimi, qon hujayralari — leykotsitlar, limfotsitlar (T va B) va makrofaglar. Shikastlangan to‘qimada erkin radikallarning hosil bo‘lishi kuchayadi.

Yallig‘lanishning yuzaga kelish mexanizmlari

Mitoxondriyaga bog‘liq mexanizm

Hujayralar jarohatlanib shikastlanganda mitoxondrial oqsillar va mitoxondrial DNK (mtDNK) qon oqimiga tushadi. Keyin bu mitoxondrial molekulyar fragmentlar (DAMPs) tollga o‘xshash (TLRs) va NLR-retseptorlar tomonidan tanib olinadi. Bu jarayonda ishtirok etadigan asosiy NLR-retseptor — NLRP3 retseptoridir. Normal holatda NLRP3 va ASC oqsillari (ASC — sitozoldagi adapter oqsil) endoplazmatik retikulum (EPR) bilan bog‘langan bo‘ladi, NLRP3 oqsili esa TXNIP oqsili bilan kompleks hosil qiladi. Retseptorlarning faollashishi ularning yadro atrofi sohasiga ko‘chishiga olib keladi. U yerda shikastlangan mitoxondriyalar ishlab chiqargan kislorodning faol shakllari ta’sirida NLRP3 oqsili kompleksdan ajralib chiqadi. Bu NLRP3 oqsilining oligomerlanishini, ASC va prokaspaza-1 bilan bog‘lanishini keltirib chiqaradi va natijada NLRP3-inflammasoma deb ataluvchi oqsil kompleksi hosil bo‘ladi. Inflammasoma yallig‘lanishni kuchaytiruvchi sitokinlarning, masalan, IL-18 va IL-1beta ning yetilishiga sabab bo‘ladi hamda kaspaza-1 ni faollashtiradi. (3) Yallig‘lanishni kuchaytiruvchi sitokinlar, shuningdek, NF-kB signal yo‘llarini ishga tushirib, yallig‘lanishning davomiyligi va darajasini oshirishi mumkin. NLRP3-inflammasoma faollashishi uchun hujayra ichidagi K+ konsentratsiyasi kamayishi ham zarur; buni mitoxondriyaning kaliy kanallari ta’minlaydi.

NF-κB signal yo‘li orqali yallig‘lanishning yuzaga kelish mexanizmi

Tasnifi

Davomiyligiga ko‘ra:

  • O‘tkir yallig‘lanish — 2 oydan boshlab davom etadi.
  • O‘tkir osti yallig‘lanish — 6 oygacha davom etadi.
  • Surunkali yallig‘lanish[ingl.] — bir necha oy yoki butun umr davom etishi mumkin; bunda remissiya va zo‘rayish davrlari almashinib turadi.

Organizm reaksiyasining kuchiga ko‘ra:

  • Normergik yallig‘lanish — patogen ta’sir etuvchi omilning tabiati va kuchiga mos keladigan organizmning me’yoriy reaksiyasi.
  • Giperergik yallig‘lanish — sezilarli darajada kuchaygan reaksiya.
  • Gipoergik (gipoergiya) va anergik yallig‘lanish — sust yoki umuman kuzatilmaydigan reaksiya (keksa yoshdagilarda (60 yoshdan oshganlarda), yetarli ovqatlanmaslik va avitaminoz holatlarida, zaiflashgan va holdan toygan odamlarda).

Joylashuviga ko‘ra:

  • Mahalliy yallig‘lanish — to‘qimaning cheklangan qismi yoki biror a’zoni qamrab oladi.
  • Tizimli yallig‘lanish — organizmning muayyan tizimiga (masalan, biriktiruvchi to‘qima (revmatizm), qon tomir tizimiga (tizimli vaskulit)).

Yallig‘lanish shakllari

Tashxislash

Qonning klinik tahlili: eritrotsitlar cho‘kish tezligi (ECHT) oshadi, leykotsitoz kuzatiladi, leykotsitar formula o‘zgaradi.

Qonning biokimyoviy tahlili: o‘tkir yallig‘lanishda C-reaktiv oqsil (o‘tkir faza oqsili), α- va β-globulinlar miqdori oshadi, surunkali yallig‘lanishda esa γ-globulinlar miqdori ortadi; albuminlar miqdori kamayadi.

Atamashunoslik

Yallig‘lanish nomlari aksariyat hollarda yunoncha kelib chiqishga ega bo‘lgan, lotin tilidagi uchinchi turlanishga mansub otlardir. Ular a’zo nomini bildiruvchi o‘zak termin elementi va -ītis (-it) qo‘shimchasidan tuziladi. Masalan: gaster (yun. oshqozon) + -ītis = gastrītis (gastrit — oshqozon shilliq qavatining yallig‘lanishi); nephros (yun. buyrak) + -ītis = nephrītis (nefrit).

Bundan yallig‘lanish kasalliklarining tarixan shakllangan ayrim eski nomlari istisnodir: pnevmoniya (yun. pneumon — o‘pka), angina — bodomsimon bezlarning yallig‘lanishi, panaritsiy — barmoq tirnoq o‘rnining yallig‘lanishi va boshqalar.

Yallig‘lanish sog‘lom to‘qimaning shikastlanishga tabiiy reaksiyasi bo‘lgani sababli uni «patologik» jarayon deb atash har doim ham o‘rinli emas. «Patologik» atamasini himoya reaksiyasining normal kechishidan chetga chiqib, kutilgan yakuniy natijaga olib kelmaydigan holatlarga nisbatan qo‘llash asosliroqdir.

Adabiyotlar

  • Paltsev M. A., Anichkov N. M. Patologik anatomiya. Tibbiyot oliy o‘quv yurtlari uchun darslik (2 jildda). — Moskva: Meditsina, 2001 (1-nashr), 2005 (2-nashr), 2007 (3-nashr).
  • Paukov V. S., Xitrov N. K. Patologiya. — Tibbiyot bilim yurtlari uchun darslik. — M.: Meditsina, 1989. — B. 98—112. — 352 b.
  • Tel L. Z., Lisenkov S. P., Sharipova N. G., Shastun S. A. Savol-javoblarda patofiziologiya va fiziologiya. — 2-jild. — M.: Tibbiy axborot agentligi, 2007. — B. 66—75. — 512 b.
  • Yallig‘lanish. Shifokorlar uchun qo‘llanma / V. V. Serov, V. S. Paukov tahriri ostida. — M.: Meditsina, 1995. — 640 b.
  • Barishnikov S. D. Patologiya asoslari bilan inson anatomiyasi va fiziologiyasiga oid ma’ruzalar. — M.: GOU VUNMS, 2002. — B. 57—64. — 416 b.
  • Ataman A. V. Savol-javoblarda patologik fiziologiya. — O‘quv qo‘llanma. — Kiyev: Vishcha shkola, 2000. — B. 133—147. — 608 b.
  • Netea, M., Balkwill, F., Chonchol, M. va boshqalar (2017). Yallig‘lanish bo‘yicha yo‘l xaritasi. Nat Immunol 18(8), 826—831 PMID 28722720 PMC 5939996 doi:10.1038/ni.3790
  • Nathan, C. (2022). Bartaraf bo‘lmaydigan yallig‘lanishga qaytish. Immunity, 55(4), 592—605. PMID 35417674 PMC 9003810 doi:10.1016/j.immuni.2022.03.016
  • Medzhitov, R. (2021). Yallig‘lanish reaksiyalari spektri. Science, 374(6571), 1070—1075. PMID 34822279 doi:10.1126/science.abi5200

Video

  • «Yallig‘lanish» — Tsentrnauchfilm (O‘quv filmlari birlashmasi), 1980-yil.

Havolalar