Autoimmun tireoidit nima

Autoimmun tireoidit (Xashimoto tireoiditi) — gistologik ko‘rinishi

KXT-11 5A03.20
KXT-10 E06.3
KXT-9 245.2
OMIM 140300
DiseasesDB 5649
MedlinePlus 000371
eMedicine med/949 
MeSH D050031
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Autoimmun tireoidit (Xashimoto tireoiditi, AIT, surunkali autoimmun tireoidit, limfotsitar tireoidit; lot. morbus Hasimoti, thyreoiditis Hasimoti, struma lymphocytaria, struma lymphomatosa, struma autoimmunea, struma Hasimoti) — qalqonsimon bezning autoimmun kelib chiqishli surunkali yallig‘lanish kasalligi. Bunda limfoid hujayralarning tobora kuchayib boruvchi surunkali infiltratsiyasi natijasida qalqonsimon bez parenximasi asta-sekin yemirilib, birlamchi gipotireoz rivojlanishi mumkin. Ushbu kasallikni birinchi marta yaponiyalik jarroh Xakaru Xashimoto 1912-yilda tavsiflagan. U limfoid infiltratsiya sababli qalqonsimon bez kattalashgan bir necha holatni kuzatgan (limfomatoz buqoq), shu sababli «Xashimoto tireoiditi» atamasi AITning gipertrofik shaklini anglatadi. Biroq bu atama ko‘pincha umuman surunkali AITga nisbatan ham qo‘llanadi.

Tarixi

Qalqonsimon bezning autoimmun zararlanishini birinchi bo‘lib 1912-yilda yaponiyalik shifokor va olim Xashimoto Xakaru tavsiflagan. Keyinchalik kasallik olim sharafiga Xashimoto tireoiditi deb nomlangan.

Epidemiologiyasi

Autoimmun tireoiditning uchrash chastotasi 3—4 % ni tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich Yer aholisiga tegishli. Kasallikning klinik jihatdan yaqqol namoyon bo‘ladigan shakllari 1 % ni tashkil etadi.

Autoimmun tireoidit bilan kasallangan ayollar soni erkaklar sonidan 4—8 baravar ko‘p. Kasallik ko‘pincha ayollarda 60 yoshdan keyin aniqlanadi — bu guruhdagi uchrash chastotasi 6—11 % ni tashkil etadi.

Kasallikning bolalar orasida tarqalishi 0,1—1,2 % ni tashkil etadi.

Kasallikning etiologiyasi va patogenezi

Kasallik immun javobning genetik jihatdan belgilangan nuqsoni fonida rivojlanadi. Bu nuqson T-limfotsitlarning organizmning o‘z tireotsitlariga hujum qilishiga va ularning yemirilishiga olib keladi. Gistologik tekshiruvda limfotsitar va plazmotsitar infiltratsiya, tireotsitlarning onkotsitar o‘zgarishi (Gyurtle–Ashkenazi hujayralari hosil bo‘lishi) hamda follikulalarning yemirilishi aniqlanadi. AITning oilaviy shakllarda uchrash xususiyati mavjud. Bemorlarda HLA-DR3, DR5, B8 gaplotiplari odatdagidan ko‘proq aniqlanadi. AIT bilan kasallangan bemorlarning qarindoshlarida 50 % holatda qalqonsimon bezga qarshi qonda aylanib yuruvchi antitanalar aniqlanadi. Bundan tashqari, AIT bir bemorda yoki bir oila a’zolarida boshqa autoimmun kasalliklar — pernitsioz anemiya, birlamchi autoimmun gipokortitsizm, surunkali autoimmun gepatit, 1-tur qandli diabet, vitiligo, revmatoid artrit va boshqalar bilan birga uchrashi mumkin.

Ushbu holat patogenezining asosida immun tizim tomonidan qalqonsimon bez parenximasi hujayralariga qarshi yo‘naltirilgan autoantitanalarning ishlab chiqarilishi yotadi. Bu antitanalar tireotsitlarga ta’sir qilib, qalqonsimon bez hujayralarida yemirilish bilan kechadigan o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Natijada bezning faoliyati va tireoid gormonlar ishlab chiqarilishi kamayadi. Bu esa tireotrop gormon (TTG) ishlab chiqarilishining ortishiga va gipotireoz rivojlanishiga olib keladi. AIT fonida vaqtinchalik gipertireoz (tireotoksikoz), ya’ni qalqonsimon bez gormonlari ishlab chiqarilishining ortishi ham kuzatilishi mumkin. AITni qo‘zg‘atishi mumkin bo‘lgan omillar qatoriga homiladorlik, tug‘ruq, ekologik vaziyatning yomonlashishi, yod tanqisligi yoki ortiqchaligi, atrof-muhitning radioaktiv ifloslanishi va boshqalar kiradi.

Kasallikning yaqin qarindoshlarda tez-tez uchrashi irsiy omil mavjudligini taxmin qilishga asos bo‘ladi. Biroq irsiylanishning aniq mexanizmi hozircha belgilanmaganligi sababli, kasallik irsiy ekanini 100% ishonch bilan aytishga erta. Chunki yaqin qarindoshlar ko‘pincha bir xil tashqi muhit omillariga, jumladan, hududiy ekologik sharoit, ovqatlanish va turmush tarzi odatlari, infeksion omillar va boshqalarga duch keladi. Shu bilan birga, autoimmun tireoidit bilan kasallangan bemorlarda somatik va endokrin kelib chiqishga ega boshqa autoimmun kasalliklar ham tez-tez uchraydi: diffuz toksik buqoq, miasteniya, infiltrativ (autoimmun) oftalmopatiya, Shegren sindromi, alopetsiya, vitiligo, kollagenozlar, limfoid-hujayrali gipofizit.

Kasallik boshlanishidan oldin qalqonsimon bez tuzilishining yaxlitligini buzadigan va tireoid antigenlarning qon oqimiga o‘tishiga olib keladigan har qanday ta’sir kuzatilishi mumkin (turli yuqumli kasalliklar, yallig‘lanish jarayonlari, kamroq hollarda jarohatlanish (qalqonsimon bezning shikastlanishi) yoki qalqonsimon bezda o‘tkazilgan operatsiya). Autoimmun tireoiditni qo‘zg‘atishi mumkin bo‘lgan omillarga ekologik vaziyatning yomonlashishi, yod tanqisligi yoki ortiqchaligi; radioaktiv ifloslanish va boshqalar ham kiradi).

Tuproqda selen miqdori keskin tanqis bo‘lgan hududlarda autoimmun tireoidit bilan kasallanish sezilarli darajada yuqori ekani aniqlangan.

Autoimmun tireoidit bilan kasallangan bemorlarning aksariyatida qonda qalqonsimon bezga[aniqlashtirish kerak] qarshi antitanalar — ushbu kasallik rivojlanishida ishtirok etuvchi oqsillar aniqlanadi. Bu holat glutationperoksidaza faolligining qalqonsimon bez hujayralarida pasayishi bilan izohlanadi.

Autoimmun tireoiditning klinik manzarasi

Klinik belgilari

Eutireoid bosqichda va subklinik gipotireoz bosqichida klinik belgilar kuzatilmaydi. Ayrim, nisbatan kam uchraydigan holatlarda eutireoid bosqichdayoq qalqonsimon bez hajmining kattalashishi (buqoq) asosiy belgi bo‘lishi mumkin, ammo u kamdan-kam hollarda sezilarli darajaga yetadi. Bemorda gipotireoz rivojlanganda unga xos belgilar asta-sekin kuchayadi.

Autoimmun tireoidit shakllari

Autoimmun tireoiditning bir necha shakli farqlanadi:

  • Gipertrofik shakli (Xashimoto tireoiditi). Qalqonsimon bez butun hajmi bo‘ylab zichlashgan bo‘ladi, faoliyati esa saqlangan yoki biroz buzilgan bo‘ladi — gipotireoz yoxud tireotoksikoz kuzatilishi mumkin.
  • Autoimmun tireoiditning atrofik shakli. Qalqonsimon bez tekshiruv vaqtida kichraygan bo‘ladi, shuningdek, quyidagi holat aniqlanadi: gipotireoz.
  • Tug‘ruqdan keyingi tireoidit ayollarning taxminan 5—6 % ida uchraydi.

Differensial tashxis

Quyidagi kasalliklar bilan farqlanadi:

Autoimmun tireoiditni davolash

Autoimmun tireoiditni davolashning maxsus usuli ishlab chiqilmagan.

Tireoid preparatlar bilan davolash

Bemorda gipotireoz bo‘lsa, qalqonsimon bez gormonlari preparatlari (tiroksin, triyodtironin, tireoidin, L-tiroksin). Kattalarda tiroksinning sutkalik dozasi 1,4—1,7 mkg tana vaznining 1 kg iga (bir kishiga sutkasiga taxminan 100—175 mkg), bolalarda esa 4 mkg tana vaznining 1 kg iga qadar belgilanadi. Ayrim holatlarda, xususan, autoimmun tireoiditning atrofik shaklida tiroksinning oshirilgan dozasi — 200—225 mkg/sutka buyurilishi mumkin. Tireoid preparatlarni, ayniqsa, keksa yoshdagilarga kichik dozadan (25 mkg) boshlab buyurish, dozani har 2,5—3 haftada 25 mkg ga oshirish, klinik belgilar va qon zardobidagi TTG miqdorini nazorat qilib borish kerak. Kasallik surunkali bo‘lgani sababli tireoid preparatlar bilan davolash uzoq davom etadi. Davolash boshlanganidan keyin qon zardobidagi TTG darajasini 1,5—2 oydan ertaroq tekshirish tavsiya etilmaydi.

Glukokortikoidlar bilan davolash

Glukokortikoid preparatlar, odatda, autoimmun tireoidit o‘tkir osti tireoidit bilan birga kechgandagina buyuriladi. Odatda, prednizolon sutkasiga 40 mg dozada qo‘llanib, keyinchalik doza kamaytiriladi.

Jarrohlik yo‘li bilan davolash

Jarrohlik amaliyoti faqat tez o‘sayotgan buqoq bo‘lganda, shuningdek, traxeya yoki bo‘yin tomirlarini kattalashgan qalqonsimon bez bosib qo‘yganda hamda tugunlar bo‘lib, saraton gumon qilinganda ko‘rsatiladi.

Selen preparatlarini qo‘llash

Zamonaviy klinik amaliyotda gipotireoz selen saqlovchi oziq-ovqat qo‘shimchalarini qo‘llash uchun ko‘rsatma hisoblanmaydi.

Qo‘shimcha davolash sifatida tavsiya etilgan[kim tomonidan?] preparat — selen. Ba’zan selen preparatlarini 3 oy davomida qabul qilish tireoid peroksidazaga qarshi autoantitanalar darajasini sezilarli kamaytirishi va bemorlarning o‘zini yaxshi his qilishiga yordam berishi qayd etiladi. Biroq Kokreynning 2014-yilgi sharhiga ko‘ra, autoimmun tireoidit bilan kasallangan kishilarda selen qabul qilishning samaradorligini tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi dalillar to‘liq emas va ishonchsiz. Selen qo‘shimchalarini qabul qilish quyidagi kasallikning rivojlanish xavfini oshirishi haqida ma’lumotlar mavjud: 2-tur qandli diabet.

Havolalar