Tibet haqida

Tarixiy mintaqa
Tibet
Окрестности монастыря Самье в Тибете
Monastir atrofi Samye Tibetda
Ekzotoponimlar xitoycha 西藏, Sitszan
Geografik mintaqa Markaziy Osiyo
Davr VII asr — hozirgi vaqtgacha
Joylashuvi janubi-g‘arbiy qismi XXR
Aholisi 10,4 mln
Maydoni 1,5 mln km²
Tarkibida Tibet avtonom rayoni, Yunnan, Sichuan, Sinxay, Gansu (XXR)
O‘z ichiga oladi U-Sang, Amdo, Kam
Hududida mavjud bo‘lgan davlatlar
Tibet imperiyasi VII asr — 842-yil
Mo‘g‘ullar imperiyasi 1245—1271
Yuan imperiyasi 1271—1358
Xoshut xonligi 1638—1717
Sin imperiyasi 1720—1912
Tibet 1912—1951
Xitoy Xalq Respublikasi 1951-yildan hozirgacha
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tibet (tibetcha བོད་, Uayli bod, Pyo; xitoycha 西藏 Sitszan, nepalcha तिब्बत) — Sharqiy va Markaziy Osiyo tutashgan hududda, ya’ni Tibet yassitog‘ligida joylashgan mintaqa.

Bu hudud o‘ziga xos madaniy va diniy birlikni tashkil etadi. Uning ajralib turadigan xususiyatlari — tibet tili va tibet buddaviyligi. Mahalliy tub aholi — tibetliklar.

1950-yildan beri hududning katta qismi XXR tarkibiga Tibet avtonom rayoni hamda quyidagi provinsiyalardagi avtonom ma’muriy birliklar sifatida kiradi: Yunnan, Sichuan, Sinxay va Gansu. Tibetning tarixiy hududlari shu ma’muriy birliklar o‘rtasida bo‘lingan: U-Sang, Kam va Amdo.

Lxasa — Tibetning tarixiy poytaxti va Tibet avtonom rayonining ma’muriy markazi. Tibetning boshqa hududlari, jumladan, Ladax va Sikkim — Hindiston Respublikasiga qarashli. Tibetning Nubri, Yolmo, Mustang, Limi va Dolpo kabi kichik madaniy-diniy hududlari hozirgi Nepalda joylashgan.

Tibetning XXR tarkibiga qo‘shilishi harbiy bosqin natijasida amalga oshgani hozirgacha murakkab va bahsli masala bo‘lib qolmoqda.

Aynan Dharamsala (Hindiston) shahrida muhojirlikdagi Tibet hukumati joylashgan bo‘lib, unga 2011-yilgacha XIV Dalay-lama— dunyodagi eng taniqli va hurmatga sazovor shaxslardan biri — rahbarlik qilgan. 27-aprel 2011-yilda Tibet diasporasi butun dunyo bo‘ylab ovoz berib, bu lavozimga Lobsang Senge saylangan. Oradan 10 yil o‘tib, 27-may 2021-yilda uning o‘rnini Penpa Sering — demokratik yo‘l bilan saylangan ikkinchi sikyong (muhojirlikdagi Tibet hukumatining rahbari) egalladi.

Nomlanishi

Tibetning Lxasa shevasidagi tibetcha nomi བོད་ shaklida yoziladi Bod, Pyo va quyidagicha talaffuz qilinadi: [pʰøʔ]. Bu nom, ehtimol, hozirgi Nyemo hududida yashagan xalqqa tegishli bo‘lib, tibetcha བོན bon «ifodalamoq, ming‘irlamoq» so‘zi bilan bog‘liq.

Yevropa tillaridagi «Tibet» atamasi, ehtimol, arab tili (طيبة،/ توبات Ṭībat / Tūbātt ) orqali turkiy tillardan kirib kelgan bo‘lishi mumkin; bu tillarda u Töbäd shaklida uchraydi va so‘zma-so‘z «Balandliklar» degan ma’noni anglatadi.

Geografiyasi

Tibet yassitog‘ligining shimoli-g‘arbiy qismi
Tashqi videofayllar
Himolay va Tibet yassitog‘ligi tutashgan joy
Yassitog‘likning sharqiy qismi (Sino-Tibet tog‘lari)
Alp gullari

Tibetning maydoni (jumladan, U-Sang, Kam va Amdo provinsiyalari) — 1,2 mln km².

Hududning dengiz sathidan o‘rtacha balandligi 4000 metr.

Tibet hududidan bir qator yirik daryolar boshlanadi. Ular keyinchalik boshqa xalqlar yashaydigan hududlardan oqib o‘tadi, shu bois tibetcha nomlaridan ko‘ra o‘sha xalqlarning tillaridagi nomlari bilan mashhur (qavs ichida ko‘rsatilgan). Bular Yarlung-Sangpo (tib. ཚངས་པ (Brahmaputra), Ma-Chu (Sariq daryo), Ji-Chu (Yanszi), Senge-Sangpo (Hind daryosi), Pung-Chu (Arun), Nag-Chu (birmacha.: Saluen) va Dza-Chu (Mekong).

Eng yirik ko‘llar: Sonag, Nam-So, Yamjo-Yumso, Mapam-Yumso (Manasarovar), Migriggyangjam-So.

O‘rtacha harorat iyulda 14 °C, yanvarda −4 °C.

O‘rtacha yog‘in miqdori keskin farq qiladi: g‘arbiy hududlarda yanvarda 1 mm, iyulda 25 mm; sharqiy hududlarda yanvarda 25—30 mm, iyulda 80 mm.

Foydali qazilmalar: 126 xil mineral, jumladan, bura, uran, temir rudasi, xromit, oltin, litiy, boksit, mis, ko‘mir, tuz, slyuda, qalay, neft va boshqalar.

Iqlimi

Ko‘l Yamdrok-So 110 kilometr janubga qarab Lxasadan, dengiz sathidan 4441 m balandlikda
Tibet tabiati

Tibetda tog‘ iqlimi hukm suradi. Sutkalik harorat tebranishlari katta, quyosh nuri esa mo‘l. Tibetning janubiy va shimoliy qismlari o‘rtasidagi harorat farqi juda katta.

Eng qulay iqlim Tibetning janubi-sharqiy tog‘ etaklarida, shuningdek, Lxasa va Shigadze shaharlarida kuzatiladi. Lxasada o‘rtacha yillik harorat +8 °C, Shigadzeda +6,5 °C, shimolda esa Tibet platosida va Tibetning shimoliy qismida o‘rtacha yillik harorat 0 °C dan past; bu hududlar doimiy muzloq zonasida joylashgan.

Tibet aholisining aksariyati Lxasadan Shigadzegacha bo‘lgan hududda va Tibet platosining sharqiy chekkasida yashaydi; shimoliy, markaziy va g‘arbiy hududlarda aholi siyrak.

Lxasa iqlimi
Ko‘rsatkich Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 6,8 9,2 12,0 15,7 19,7 22,5 21,7 20,7 19,6 16,4 11,6 7,7 14,7
O‘rtacha harorat, °C −2,2 1,1 4,6 8,0 12,0 15,6 15,4 14,5 12,8 8,0 2,2 −1,8 8,9
Mutlaq eng past t, °C −10,2 −6,9 −3,2 0,9 5,1 9,2 9,9 9,4 7,6 1,4 −5 −9,1 −0,1
Yog‘in (me’yor), mm 0 1 2 8 25 71 118 131 60 10 2 1 429

Chegaralari va ma’muriy tuzilishi

XXRning Tibet avtonom tuzilmalari:  Tibet avtonom rayoni  Tibet avtonom okruglari  Tibet avtonom uyezdlari

An’anaviy ravishda Tibet hududi U-Sang, Kam va Amdo provinsiyalariga bo‘lingan. Bunda hozirgi Tibet avtonom rayoni faqat U-Sang va Kamning g‘arbiy qismini o‘z ichiga oladi, Kamning qolgan qismi hamda Amdo mintaqasi esa quyidagi provinsiyalar o‘rtasida taqsimlangan: Yunnan, Sichuan, Sinxay va Gansu.

Xitoy hukumati Tibetni quyidagi ma’muriy birliklarga ajratgan:

  1. Tibet avtonom rayoni;
  2. Sinxay provinsiyasidagi Tibet avtonom okruglari;
  3. Gansu provinsiyasidagi Tibet avtonom okrugi va Tibet avtonom uyezdi;
  4. Sichuan provinsiyasidagi Tibet avtonom okruglari va Tibet avtonom uyezdi;
  5. Yunnan provinsiyasidagi Tibet avtonom okrugi.

Aholisi

Tibetlik dehqon dalani haydamoqda
Tibet qishlog‘i
Milliy kiyimdagi tibetlik ayollar

Tibetliklar, asosan, qishloq xo‘jaligi, jumladan, chorvachilik bilan shug‘ullanadi. Tibetda yashovchi xitoyliklar esa boshqaruv, savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida ishlaydi. Bu Tibet Xitoy tarkibiga kirishidan oldin uning iqtisodiyoti ekstensiv agrar xususiyatga ega bo‘lgani bilan bog‘liq. Xitoy hukumati tashkil etgan yangi tarmoqlarda ishlash uchun etnik tibetliklar orasida mutaxassislar bo‘lmagan.

Tibet aholisining soni va milliy tarkibini aniqlash juda murakkab. Bunga Tibetning hududiy chegaralari aniq belgilanmagani sababdir. Uch tarixiy mintaqa — U-Sang (shu jumladan, Ngari), Kam va Amdo — tibetliklar tomonidan «Uch mintaqa» (tibetcha.: Cholka Sum) deb ataladi. Tibetdan tashqaridagi adabiyotlarda ular ba’zan «Katta Tibet» yoki «Buyuk Tibet» deb yuritiladi. Muhojirlikdagi Tibet hukumati Tibetda quyidagi aholi yashashini bildiradi: olti million etnik tibetlik va yetti yarim million etnik xitoylik (xan).

Biroq Xitoy hukumati quyidagi ma’lumotlarni keltiradi:

  • Tibet avtonom rayoni: 2,4 million tibetlik va 190 ming boshqa millat vakillari (asosan xitoyliklar). Shu bilan birga, 1953-yilgi aholi ro‘yxati natijalari e’tiborga molik: ularga ko‘ra, bo‘lajak Tibet avtonom rayoni aholisi 1 million 150 ming kishini tashkil etgan. Shuni hisobga olish kerakki, XXR turli yillarda bu ro‘yxat natijalarini turlicha ko‘rsatgan: 1953-yilda — 1,274 mln kishi, 1959-yilda — 1,18 mln, 1991-yilda — 1,05 mln;
  • Barcha avtonom Tibet hududlari birgalikda: 5 million tibetlik va 2,3 million boshqa millat vakillari. Muhojirlikdagi Tibet hukumatiga ko‘ra, tarixiy Tibetning ko‘plab hududlari hozirgi Xitoyda avtonom maqomga ega emas;
  • Buyuk Tibet— muhojirlikdagi Tibet hukumati unga hozirgi Xitoyda avtonom maqomga ega bo‘lmagan hududlarni ham kiritadi: 5,2 million tibetlik, 3,6 million xan (xitoylik) va 1,6 million boshqa millat vakillari (Xitoyning 2000-yilgi aholi ro‘yxati ma’lumotlari asosidagi hisob-kitoblar).

Tibetliklar orasida savodxonlik darajasi 50 % dan kam. XXR bosqinidan oldingi Tibet aholisi savodxonligining aniq darajasi noma’lum. Ta’lim, asosan, monastirlarda berilgan; deyarli har bir oilada kamida bir rohib bo‘lgan, ularning ko‘pchiligi savodli edi. Dunyoviy ta’lim XX asrning birinchi yarmida tarqala boshladi. 1951-yilda mamlakatda atigi 100 ta davlat va xususiy maktab bor edi.

Buyuk Tibet mintaqalarida etnik ko‘pchilik tarkibi, 2000-yilgi aholi ro‘yxati
Jami Tibetliklar Xanlar Boshqalar
Tibet avtonom rayoni: 2 616 329 2 427 168 92,8 % 158 570 6,1 % 30 591 1,2 %
 — Lxasa PLC 474 499 387 124 81,6 % 80 584 17,0 % 6791 1,4 %
 — Chamdo 586 152 563 831 96,2 % 19 673 3,4 % 2648 0,5 %
 — Shannan 318 106 305 709 96,1 % 10 968 3,4 % 1429 0,4 %
 — Shigadze (okrug) 634 962 618 270 97,4 % 12 500 2,0 % 4192 0,7 %
 — Nagchu (okrug) 366 710 357 673 97,5 % 7510 2,0 % 1527 0,4 %
 — Ngari 77 253 73 111 94,6 % 3543 4,6 % 599 0,8 %
 — Nyingchi 158 647 121 450 76,6 % 23 792 15,0 % 13 405 8,4 %
Sinxay provinsiyasi: 4 822 963 1 086 592 22,5 % 2 606 050 54,0 % 1 130 321 23,4 %
 — Sinin PLC 1 849 713 96 091 5,2 % 1 375 013 74,3 % 378 609 20,5 %
 — Xaydu (okrug) 1 391 565 128 025 9,2 % 783 893 56,3 % 479 647 34,5 %
 — Xaybey-Tibet avtonom okrugi 258 922 62 520 24,1 % 94 841 36,6 % 101 561 39,2 %
 — Xuannan-Tibet avtonom okrugi 214 642 142 360 66,3 % 16 194 7,5 % 56 088 26,1 %
 — Xaynan-Tibet avtonom okrugi 375 426 235 663 62,8 % 105 337 28,1 % 34 426 9,2 %
 — Golog-Tibet avtonom okrugi 137 940 126 395 91,6 % 9096 6,6 % 2449 1,8 %
 — Yuyshu-Tibet avtonom okrugi 262 661 255 167 97,1 % 5970 2,3 % 1524 0,6 %
 — Xaysi-Mo‘g‘ul-Tibet avtonom okrugi 332 094 40 371 12,2 % 215 706 65,0 % 76 017 22,9 %
Provinsiyaga kiritilgan Tibet hududlari: Sichuan
 — Ngava-Tibet-Syan avtonom okrugi 847 468 455 238 53,7 % 209 270 24,7 % 182 960 21,6 %
 — Gardze-Tibet avtonom okrugi 897 239 703 168 78,4 % 163 648 18,2 % 30 423 3,4 %
 — Muli-Tibet avtonom uyezdi 124 462 60 679 48,8 % 27 199 21,9 % 36 584 29,4 %
Tibet hududlari: Yunnanda
 — Dechen-Tibet avtonom okrugi 353 518 117 099 33,1 % 57 928 16,4 % 178 491 50,5 %
Tibet hududlari: Gansuda
 — Gannan-Tibet avtonom okrugi 640 106 329 278 51,4 % 267 260 41,8 % 43 568 6,8 %
 — Tyanchju-Tibet avtonom uyezdi 221 347 66 125 29,9 % 139 190 62,9 % 16 032 7,2 %
Butun Buyuk Tibet bo‘yicha jami:
Sinin va Xaydu bilan 10 523 432 5 245 347 49,8 % 3 629 115 34,5 % 1 648 970 15,7 %
Sinin va Xaydusiz 7 282 154 5 021 231 69,0 % 1 470 209 20,2 % 790 714 10,9 %

Tillar

Tibet tili tibet-birma kichik guruhiga mansub bo‘lib, u xitoy-tibet tillar oilasiga kiradi. Til tibet yozuvida yoziladi. Tibet Xitoy tarkibiga qo‘shilganidan buyon uning hududida rasmiy til putunxua hisoblanadi, biroq ish yuritishni tibet tilida olib borishga ruxsat berilgan. Boshlang‘ich maktablarda ham ko‘pincha tibet tilida o‘qitiladi, yuqori sinflarga o‘tilgan sari ta’lim asta-sekin putunxuaga o‘tkaziladi.

Din

Etnik tibetliklar quyidagi dinlarga e’tiqod qiladi: Tibet buddaviyligi va bon.

Tibet buddaviyligi

Dharma g‘ildiragi ibodatxonaga kirish joyi ustida Joxang, Lxasa
Tibetlik rohiblar

Din tibetliklar uchun juda muhim bo‘lib, ularning hayotining barcha jabhalariga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bon — Tibetning qadimiy dini. Buddaviylikni Tibetga Padmasambxava olib kelgan va uning yoyilishiga ko‘maklashgan. Tibet buddaviyligi — so‘nggi davr hind Maxayana buddaviyligining tibet tilidagi aynan mos shakli. U nafaqat Tibetda, balki Mo‘g‘ulistonda, shimoliy Hindistonning, Buryatiyada, shuningdek, Tuva va Qalmoqiston respublikalarida hamda Xitoyning ayrim qismlarida tarqalgan. Xitoydagi Madaniy inqilob davrida o‘sha paytgacha saqlanib qolgan deyarli barcha Tibet monastirlari «qizil gvardiyachilar» tomonidan talanib, vayron qilingan. 1980-yillardan ayrim monastirlar qayta tiklana boshladi (Xitoy hukumatining cheklangan ko‘magi bilan), diniy erkinlik biroz kengaydi, biroq cheklovlar saqlanib qoldi. Rohiblar monastirlarga qaytib, ta’limni tikladilar, ammo rohiblar soni qat’iy cheklab qo‘yildi.

Tibet buddaviyligida to‘rtta asosiy an’ana mavjud:

  • Gelug— «Fazilat yo‘li». Gelugning diniy rahbari Ganden Tripa, vaqtinchalik rahbari esa Dalay-lama hisoblanadi. Dalay-lamalar Tibetni XVII asr o‘rtalaridan XX asr o‘rtalarigacha boshqargan. Bu an’anaga Je Songxapa XIV—XV asrlarda Kadampa an’analari asosida asos solgan. Songxapa ham olimligi, ham fazilati bilan mashhur bo‘lgan. Dalay-lama Gelug maktabiga mansub va Rahm-shafqat bodxisattvasining.
  • mujassamlanishi deb hisoblanadi. Kagyu— «Og‘zaki uzatish silsilasi». Asosiy va kichik yo‘nalishlardan iborat. Birinchisi — Dagpo Kagyu — kelib chiqishi Gampopaga borib taqaladigan Kagyu maktablarini o‘z ichiga oladi. Dagpo Kagyuning o‘zi to‘rt asosiy yo‘nalishga bo‘linadi: Karma Kagyu— unga Karmapa, rahbarlik qiladi; Salpa Kagyu, Barom Kagyu va Pagdru Kagyu. Kagyuning kichik yo‘nalishi — Shangpa Kagyu — XX asrda mashhur ustoz Kalu Rinpoche tomonidan namoyon etilgan bo‘lib, Naropaning singlisi bo‘lgan hind ustoz Nigumadan boshlanadi. Bu og‘zaki an’ana meditatsiyaning bevosita tajribaga asoslangan jihatlariga alohida e’tibor beradi. Uning eng mashhur namoyandasi Milarepa.
  • bo‘lgan. Nyingma— «Qadimgi». Bu eng qadimiy an’ana bo‘lib, unga Padmasambxava
  • asos solgan. Sakya— «Kulrang yer». Unga Sakya Trizin rahbarlik qiladi. Maktabga buyuk tarjimon Drokmi Lotsavaning shogirdi Xon Konchog Gyalpo asos solgan. Bu maktab ilm va ma’rifatga alohida ahamiyat beradi. Sakya Pandita (1182—1251) Xon Konchog Gyalponing evarasi bo‘lgan.

Quyidagi dinlarga e’tiqod qiluvchilar: buddaviylik, hinduizm, jayinizm, shuningdek, Bon dini izdoshlari muqaddas joylarni aylanib ziyorat qilish — kora marosimini bajaradi. Eng murakkab koralardan biri Kaylas tog‘i atrofidan o‘tadi. Yo‘l baland tog‘li hudud bo‘ylab 53 km davom etadi va o‘rtacha 3 kunni oladi. Yo‘lning qiyinligiga qaramay, bu Osiyodagi eng muhim kora hisoblanadi. Kaylasni 108 marta aylanib chiqish ozodlikka — nirvanaga erishishga yordam beradi, deb ishoniladi. Qizig‘i shundaki, buddaviylar korani soat strelkasi bo‘ylab, bon ziyoratchilari esa unga teskari yo‘nalishda bajaradi.

Islom

Masjid — Lxasada

Musulmonlar Tibetda VIII—IX asrlardan beri yashab keladi. Tibetning yirik shaharlarida uch asosiy mintaqadan kelgan muhojirlarga borib taqaladigan kichik musulmon jamoalari mavjud: Kashmir, Ladax va Markaziy Osiyodagi islom mamlakatlari. Tibetga islom ta’siri Fors tomonidan ham bo‘lgan. 1959-yilda bir guruh tibetlik musulmonlar tarixiy Kashmir ildizlariga asoslanib Hindiston fuqaroligini olganidan so‘ng, Hindiston hukumati o‘sha yili barcha tibetlik musulmonlarni Hindiston fuqarolari deb e’lon qildi. Tibetda qadimdan yashab kelayotgan boshqa musulmon etnik guruhlari: xueylar, salarlar, dunsyanlar va baoanlar.

Xristianlik

Tibetga birinchi bo‘lib yetib kelgan xristianlar nestorianlar edi. Ularning izlari va yozuvlari Tibetda topilgan. Ular, shuningdek, Munke ning Shira Ordo qarorgohida bo‘lib, 1256-yilda Karma Pakshi (1204/6—83) — quyidagi maktabning rahbari bilan bahslashgan: Karma Kagyu.

Rim-katolik iyezuitlari va kaputsinlari Yevropadan XVII—XVIII asrlarda kelgan. Ayrim olimlarning fikricha, portugaliyalik missionerlar — ota Antoniu de Andrade va birodar Manuel Markesh — 1624-yilda G‘arbiy Tibetga ilk bo‘lib yetib kelgan va qirollik oilasi tomonidan qabul qilingan. Keyinchalik qirollik oilasi ularga cherkov qurishga ruxsat bergan. So‘ng xristianlik Ladax va U-Sang da ham tarqalgan va Sang hukmdori tomonidan iliq kutib olingan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, ilk iyezuit missioneri Iogann Gryuber bo‘lib, u taxminan 1656-yilda Tibetni Sinindan tortib Lxasagacha kesib o‘tgan, u yerda bir oy yashagach, Nepalga yo‘l olgan. Undan keyin boshqalar kelib, Lxasada cherkov qurgan. Ular orasida iyezuit ota Ippolito Dezideri (1716—1721) hamda 1707—1711, 1716—1733 va 1741—1745-yillarda kelgan turli kaputsinlar bor edi. XVII asrda ayrim Tibet hukmdorlari va Karmapa maktabi lamalari Gelug maktabining ta’sirini muvozanatlash maqsadida xristianlikdan foydalangan, biroq 1745-yilda lamalarning talabiga binoan barcha missionerlar quvib chiqarilgan.

Tub aholi sonining kamayishi

Tadqiqotchi S. L. Kuzmin 1953-yildagi tibetliklarning umumiy soni (taxminan 4 mln kishi), Ch. Bell va P. K. Kozlovning XX asrning dastlabki o‘n yilliklariga oid baholari hamda turli manbalardagi yo‘qotishlar haqidagi ma’lumotlarga tayanib, 1951—1976-yillardagi yo‘qotishlar turli baholashlarda 3—30 % ni tashkil etishi kerak, degan xulosaga kelgan. Biroq XXR rasmiy manbalari 1950-yilda Tibet aholisini 1 million kishi deb baholagan. Bu ma’lumot Tibetning boshqa hududlarini hisobga olmagan holda, faqat bo‘lajak Tibet avtonom rayoni hududidagi tibetliklar soniga oid bir necha rasmiy Xitoy baholaridan biridir.

Bu masalaga AQSH Kongressining 1987-yilgi xulosasida quyidagicha baho berilgan:

1243-bo‘lim. XITOY XALQ RESPUBLIKASINING TIBETDA INSON HUQUQLARINI BUZISHI
<...>
(6) 1 000 000 dan ortiq tibetlik 1959-yildan 1979-yilgacha siyosiy beqarorlik, qatllar, qamoqqa olishlar va keng ko‘lamli ocharchilik oqibatida halok bo‘lgan. Bu hodisalarga Xitoy Xalq Respublikasining Tibetdagi siyosati sabab bo‘lgan.

Chet eldagi tibetliklar jamoasi

Muhojirlikdagi tibetliklarning soni taxminan 134 ming kishi: Hindistonda — 100 000 kishi, Nepalda — 20 000, Butanda — 1249, Shveytsariyada — 2000, Skandinaviyada — 100, boshqa Yevropa mamlakatlarida — 400, Avstraliyada va Yangi Zelandiyada — 200, AQSHda — 8000, Kanadada — 1200.

Tarixi

Denisovalik odamning jag‘ suyagi[inglizcha] g‘oridan Baysiya

Ilmiy tadqiqot turi — paleoproteomika — shuni ko‘rsatadiki, denisovalik odamga 160 ming yil avval yashagan g‘or odami[inglizcha] yaqin bo‘lgan. Bu odam yashagan karst g‘ori — Baysiya, Syaxe uyezdida (Gansu) joylashgan. Szyanszyunfu 01 (Jiangjunfu 01 yoki JJF01) paleolit yodgorligida oddiy tosh qurollar topilgan madaniy qatlamlarni optik sanalash gomininlar bu yerda muzliklararo nisbatan iliq davrda, taxminan 120—90 ming yil avval yashaganini ko‘rsatadi.

Tibet yassitog‘ligining markaziy qismida, 4,6 ming metr balandlikda joylashgan Nviya Devu[inglizcha] manzilgohida odamlar yashaganiga oid keyingi dalillar 30—40 ming yil avvalgi davrga tegishli. Shundan keyin Tibetda odamlar paydo bo‘lgan yana ikki davr kuzatilgan: 16 va 8 ming yil avval.

Tibetda odamlar yashaganiga oid keyingi dalillar miloddan avvalgi 3000—2000-yillarga taalluqli. Hozirgi tibetliklar, taxminlarga ko‘ra, Xitoyning shimoli-g‘arbiy mintaqasidan kelib chiqqan. Bu yerda turli etnik guruhlar kamida VII asrgacha o‘zaro aralashgan; tibetliklarga bir tomondan ilk xitoy va birma guruhlari, boshqa tomondan esa turkiy xalqlar eng katta ta’sir ko‘rsatgan.

Qadimgi bon rivoyatlariga ko‘ra, tibetliklar maymun bilan urg‘ochi jin ittifoqidan kelib chiqqan. Keyinchalik Tibetga buddaviylik kirib kelgach, maymun quyidagi ilohiy zotning mujassamlanishlaridan biri deb hisoblangan: Avalokiteshvara (tibetcha Chenrezi).

IX asrgacha

Songsen Gampo

Qadimda Tibetni Yarlung sulolasi podshohlari boshqargan; ularning ishonchli tarixi VI asrdan boshlanadi (Yarlungdan oldingi knyazliklar davri haqida juda kam tarixiy dalil saqlangan).

VII—IX asrlarda Tibet podsholigi savdo yo‘llarini nazorat qilish uchun kurashib, Markaziy Osiyoda muhim rol o‘ynagan. Tibet ayniqsa Songsen Gampo(Tibetning 33-podshohi, 617—650) hukmronligi davrida qudratli davlatga aylangan. Uning chegaralari ancha kengaygan. Yarashuv va hurmat belgisi sifatida Xitoy imperatori va Nepal podshohi o‘z qizlarini Tibet podshohiga turmushga bergan.

Songsen Gampo Tibet madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan. U tibetliklar orasiga buddaviylikni olib kelgan va ko‘plab buddaviylik ibodatxonalariga, jumladan, Joxang ibodatxonasiga asos solgan, deb hisoblanadi. U birinchi «odil (dindor) podshoh» sifatida e’zozlanadi (tibetcha Chogyal).

Tibet eng katta harbiy muvaffaqiyatlarga podshoh Trisong Detsen (755—797) davrida erishgan. U, shuningdek, Tibet buddaviyligi rivojiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan.

IX—XIII asrlar

Podshoh Ralpacan (815—838) hukmronligi davrida buddaviylik va madaniyat ravnaq topishda davom etgan. Biroq Tibet imperiyasi zaiflashib, oxir-oqibat Langdarma (838—841) o‘ldirilganidan so‘ng parchalanib ketgan. Uning hukmronligi buddaviylikni faol bostirish bilan kechgan va natijada bu dinning rivoji bir asrdan ortiq to‘xtab qolgan. IX asr oxiriga kelib Tibet o‘zaro urushayotgan alohida knyazliklardan iborat bo‘lib qolgan.

Atisha

Markaziy Tibetda bon diniga sig‘inish qayta tiklangan. G‘arbga ko‘chib ketgan podshoh oilasi avlodlari hind buddaviylari bilan tibetlik olimlar va tarjimonlar (lotsavalar), masalan, Rinchen Sangpo (958—1055) orqali aloqada bo‘lgan. 1042-yilda Atishaning missionerlik faoliyati Markaziy Tibetda buddaviylikning qayta tiklanishiga yordam bergan.

1073-yilda Sakya monastiri va tibet buddaviyligining Kagyu yo‘nalishiga mansub bir qator boshqa monastirlar tashkil etilgan. Turli monastirlar va maktablar mahalliy hukmdorlar tomonidan qo‘llab-quvvatlana boshlagan, iyerarxik vorislik tizimlari, jumladan, qayta tug‘ilish orqali amalga oshirilgan. Shu bilan birga, Tibet madaniyati ham jadal rivojlangan.

XIII asr o‘rtalarida Tibet siyosiy-diniy munosabatlarni majburan o‘rnatgan — Mo‘g‘ullar imperiyasi bilan. 1247-yilda Sakya maktabi rahbari Godan dan Tibet ustidan ramziy hokimiyatni olgan, keyinchalik esa Xubilay keyinchalik Pagba-lama ni o‘z diniy ustozi va Tibetning birinchi teokratik hukmdori qilib tayinlagan. Shu davrdan mamlakatdagi hokimiyat buddaviylik iyerarxlari qo‘lida jamlana boshlagan. Yuan sulolasi 1368-yilda qulagach, Tibet mustaqillikka erishgan. Hokimiyatga Pagmodru maktabi kelgan va Tibet undan keyin 100 yildan ortiq vaqt davomida uning hukmronligi ostida bo‘lgan.

XIV—XIX asrlar

XV asr boshlarida Tibet tarixida Songxapa muhim rol o‘ynagan. U Tibet buddaviyligini isloh qilishga intilgan. O‘z ta’limotida Atishaning falsafiy va axloqiy g‘oyalariga urg‘u berib, o‘z monastiriga asos solgan va unda qat’iy rohiblik intizomini o‘rnatgan. Uning vafotidan keyin izdoshlari ta’limoti asosida Gelugpa maktabini yaratgan. Vaqt o‘tishi bilan u tobora muhim siyosiy kuchga aylangan.

1578-yilda mo‘g‘ul knyazi Altanxon o‘z yurtiga Gelugpa maktabining uchinchi rahbari Sonam Gyatsoni taklif qilib, unga Dalay-lama unvonini bergan. Shu tariqa mo‘g‘ul-tibet homiy va ustoz munosabatlari qayta tiklanib, barcha mo‘g‘ullar Gelugpa maktabi izdoshlariga aylangan.

1642-yilda oyratlar ning harbiy yordami bilan Tibet hukmdoriga V Dalay-lama (1617—1682) aylangan. Shundan so‘ng Tibetdagi dunyoviy va diniy hokimiyat Gelugpa maktabi iyerarxlari qo‘liga o‘tgan. V Dalay-lama Tibet mintaqasida hokimiyatni birlashtirgan, Tibet buddaviyligining boshqa barcha maktablari ustidan ustunlik o‘rnatgan, dunyoviy zodagonlarning hokimiyatini cheklagan taniqli diniy va siyosiy arbob hamda Potala.

saroyining asoschisi sifatida tarixda qolgan. V Dalay-lama

1644-yilda Xitoyda hokimiyatga Sin sulolasi kelgan. Tibet va Xitoy o‘rtasidagi dastlab barqaror munosabatlar «Buyuk Beshinchi» vafotidan so‘ng murakkablashgan. Uning regenti Sangye Gyatso Dalay-lamaning o‘limini 15 yil davomida yashirgan va bu Kansi imperatorining g‘azabini keltirgan. Imperator regentga qarshi ittifoqchi qidirib, uni oyrat hukmdori Lxavzangxon shaxsida topgan. 1705-yilda u Tibetga hujum qilib, regentni o‘ldirgan va VI Dalay-lama— she’riyat va ko‘ngilxushlikni yaxshi ko‘ruvchini — soxta qayta mujassamlanish deb e’lon qilgan. Bir yildan so‘ng VI Dalay-lama sirli sharoitda vafot etgan. Undan qolgan she’r asosida Kelsang Gyatso.

uning qayta tug‘ilgan shakli deb tan olingan. 1717-yilda jung‘orlar bosqini natijasida Lxavzangxon halok bo‘lgan. Bu Xitoy imperatorini Tibetga qo‘shin yuborishga majbur qilgan va qo‘shinlar 1720-yilda oyratlarni siqib chiqargan. Keyingi ikki yuz yil davomida Xitoyning Tibetda o‘z manfaatlarini ifodalovchi vakili (real ma’muriy hokimiyatga ega bo‘lmagan amban) va kichik garnizoni bo‘lgan. Tibetliklar buni, oyratlar bilan bo‘lgani kabi, homiy va diniy ustoz o‘rtasidagi munosabatlarning o‘rnatilishi sifatida qabul qilgan.

Tibet Pekinga kuchli qaram bo‘lgan. Uning qo‘shinlari, masalan, 1728-yilgi fuqarolar urushida yoki gurkxalar 1792-yilda hujum qilganida tartibni tiklash uchun aralashgan. Shu davrda (XIX asr oxirida) Tibetdan barcha chet elliklar chiqarib yuborilgan.

Imperiya asta-sekin zaiflashishi bilan Tibet tobora mustaqillashdi va bu mustaqillikni e’lon qildi — 1913-yilda.

XX asrning birinchi yarmi

Tibet 1938-yilda

XIX asr oxiri — XX asr boshida Tibet «Katta o‘yin»— Rossiya va Buyuk Britaniyaning Markaziy Osiyoda hukmronlik uchun kurashiga jalb etilgan. Britaniyaliklar XIX asr o‘rtalaridan Hindiston va Xitoy o‘rtasida Tibet orqali savdo yo‘llarini tashkil etishga hamda Buyuk Britaniya uchun mintaqada imtiyozlar olishga intilgan. Rossiya va Tibetning ehtimoliy ittifoqidan xavfsirab (xususan, A. Dorjiyev va P. Badmayevning faol harakatlari tufayli), britaniyaliklar faol choralar ko‘ra boshlagan. Qator voqealar va kelishuvlar natijasida (1904-yilgi Lxasa shartnomasi — Yangxazbend boshchiligidagi Britaniya ekspeditsiyasidan keyin tuzilgan shartnoma, 1906-yilgi ingliz-xitoy konvensiyasi, 1907-yilgi Rossiya va Buyuk Britaniya konvensiyasi) Rossiya va Buyuk Britaniya Xitoyning Tibet ustidan syuzerenligini tan olgan hamda uning ichki ishlariga aralashmaslik majburiyatini olgan. 1910-yilda Xitoy qo‘shinlari Lxasani egallab, Tibetda bevosita Xitoy boshqaruvini o‘rnatgan. Xitoydagi inqilob natijasida 1912-yil oxirigacha Xitoy qo‘shinlari olib chiqilgan.

XIII Dalay-lama

Sin imperiyasi qulab, quyidagi shartnoma imzolangach — Tibet-Mo‘g‘ul shartnomasi — XIII Dalay-lama, 1895-yilda hokimiyatni o‘z qo‘liga olgan holda, Tibetning Xitoydan mustaqilligini e’lon qildi va mustaqil Tibet davlatini tashkil etganini bildirdi. 1913—1951-yillarda Tibet de-fakto mustaqil davlat sifatida faoliyat ko‘rsatgan. Biroq na Xitoy, na Millatlar Ligasi ga a’zo biror davlat Tibet mustaqilligini rasman tan olgan.

XIII Dalay-lama Tibetdagi ahvolni yaxshilashga urinib, zamonaviy sivilizatsiya yutuqlaridan foydalangan holda islohotlar va modernizatsiya ishlarini olib borgan, yangi armiya tuzishga alohida e’tibor qaratgan. Biroq joriy etilayotgan yangiliklar ko‘plab tibetliklar, jumladan rohiblar va ruhoniylar qarshiligiga uchragan. XIII Dalay-lama vafotidan keyin hokimiyat uchun kurash va beqarorlik hukm surgan.

Aynan 1949-yilda yakunlangan Xitoy Kommunistik partiyasi bilan Gomindan o‘rtasidagi fuqarolar urushida kommunistlar g‘alaba qozongach, yangi hukumat — Mao Szedun boshchiligidagi ma’muriyat — Tibetni «ozod qilish» haqida e’lon qilgan. 1950-yil oktabrda Xitoy qo‘shinlari Sharqiy Tibetga kirib, yaxshi qurollanmagan Tibet armiyasini mag‘lub etgan va hududni nazoratga olgan.

Tibetga oid reja tuzgan Maoning asosiy maqsadi Tibetni Xitoy hukmronligi va harbiy ishg‘olini qabul qilishga undash edi. 1951-yil may oyida majburan tuzilgan Tibet-Xitoy kelishuvi dan so‘ng Tibet «milliy avtonom mintaqa»ga aylangan (1965-yilda rasman Tibet avtonom rayoni tashkil etilgan), biroq amalda Xitoy kommunistlari nazorati ostida qolgan.

XX asr o‘rtalaridan hozirgi kungacha

XIV Dalay-lama

XIV Dalay-lama (1935-yilda tug‘ilgan) 17-noyabr 1950-yilda Tibetda siyosiy hokimiyatni qabul qilib olgan. Shundan so‘ng imzolangan 17 bandli kelishuv dan keyin Tibetga ko‘plab xitoylik askarlar va fuqarolar kela boshlagan. Bu Tibet resurslariga haddan tashqari yuk bo‘lib tushgan va mahalliy aholining noroziligini keltirib chiqargan. Xitoyliklar yer egalari va monastirlarning imtiyozlarini saqlagan bo‘lsa-da, kommunistlarning hokimiyatga kelishi ruhoniylar va zodagonlarda xavotir uyg‘otgan. 1950-yillar o‘rtalaridan qarshilik harakati kuchayib, 1959-yil mart qo‘zg‘oloniga aylangan. Dalay-lama va ko‘plab vazirlar Hindistonga qochishga majbur bo‘lgan va u yerda boshpana olgan. Qo‘zg‘olon XXRning ustun kuchlari tomonidan bostirilgan. Dalay-lamaning ko‘plab tarafdorlari ham uning ortidan mamlakatni tark etgan. 1959-yildan so‘ng ko‘plab soliqlar bekor qilindi, yirik yer egalari va lamalarning mulklari esa musodara qilindi . Shuningdek, krepostnoylik tizimini tugatgan islohotlar amalga oshirildi.

Tibetdagi navbatdagi yirik voqea Xitoy Madaniy inqilobi bilan bog‘liq bo‘lgan. Tibetda XXR hukmronligi o‘rnatilishidan oldin mavjud bo‘lgan 7000 dan ortiq diniy inshootlarning Madaniy inqilob oxiriga kelib faqat oz qismi saqlanib qolgan. «Isyonchilar» va xunveybinlar mintaqa tarixiy merosini yo‘q qilish uchun katta sa’y-harakat qilgan.

Xitoy Xalq Respublikasida inson huquqlarining buzilishi, jumladan Tibetdagi holat juda muammoli masala bo‘lib, Xitoy hukmronligi o‘rnatilganidan beri xalqaro tashkilotlar hamda BMT Bosh Assambleyasi bu haqda bir necha bor bayonot bergan. 1970-yillar oxiridan repressiyalar umuman kamaygan bo‘lsa-da, Tibetning tub aholisi Xitoy hukumatiga qarshi bir necha bor norozilik namoyishlari o‘tkazgan. Eng yirik qo‘zg‘olonlar 1987—1989 va 2008 yillarda, Pekindagi Olimpiya o‘yinlari arafasida sodir bo‘lgan.

Shu bilan birga, Xitoy Tibet iqtisodiyotiga, xususan, tabiiy resurslarni qazib olish va transport infratuzilmasini rivojlantirishga (avtomobil va temiryo‘llar qurilishiga) katta mablag‘ sarflamoqda. Bu turizmga turtki berdi.

XIV Dalay-lama o‘z faoliyati uchun Tinchlik bo‘yicha Nobel mukofotini olgan (1989) va muhojirlikdagi Tibet hukumati zo‘ravonliksiz usullar orqali Tibetning haqiqiy avtonomiyasi, tibetliklar huquqlarini himoya qilish, Tibet madaniyati, dini va ekologiyasini saqlash masalalarini hal etishga intilmoqda (shuningdek qarang: Tibet mustaqilligi harakati). Xitoy hukumati Tibetga biror maxsus maqom berish mumkin emas deb hisoblaydi va Dalay-lamaning harakatlarini separatistik deb baholaydi. Ekspertlarning fikricha, Xitoyning Dalay-lama bilan muzokara olib borishdan bosh tortishi mojaroning davom etishiga xizmat qilmoqda.

XXRning Tibetdagi siyosatiga oid qarama-qarshiliklar

          Tibet avtonom rayoni — joylashgan mamlakat: Xitoy
               Tibet— muhojirlikdagi tibetliklar belgilashicha
                    Xitoy belgilashicha Tibet hududi
     Hindiston bahsli deb hisoblaydigan, Aksaychin
     tarkibidagi hudud Hindistonning Xitoy bahsli deb hisoblaydigan, Tibet avtonom rayoni
     tarkibidagi hududi. Tibet madaniyatiga mansub hududlar (tarixan)

Tibet va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlar juda murakkab va bahsli masaladir. G‘arbda keng tarqalgan qarashga ko‘ra, Tibetning siyosiy maqomi butun Tibet muammosining holatini belgilovchi asosiy masala hisoblanadi; bu muammo Markaziy Osiyodagi xalqaro munosabatlarning muhim qismidir.

Ko‘plab tibetliklar (ayniqsa muhojirlar) Xitoyning bostirib kirishini mustaqil davlatning chet el davlati tomonidan bosib olinishi deb hisoblaydi. Xitoy esa Tibet asrlar davomida uning qonuniy qismi bo‘lganini ta’kidlab, harbiy kirib borishni aholini krepostnoylikdan ozod qilish deb asoslagan (krepostnoylik mavjud bo‘lgan-bo‘lmagani ham munozarali). Tibet Xitoy tarkibiga qo‘shilganidan beri savodxonlik oshgan va aholi turmush darajasi muntazam yuksalib bormoqda.

Jahon jamoatchilik fikri, ayniqsa, G‘arbda, Tibetning «mustaqilligi yoki hech bo‘lmaganda yuqori darajadagi avtonomiyasi»ni qo‘llab-quvvatlaydi. Davlatlarning rasmiy organlari Tibetni Xitoyning bir qismi deb tan oladi, lekin bu pozitsiya har doim ham aniq emas: gap Xitoyning Tibet ustidan amaldagi nazorati faktini qayd etish haqidami yoki uning qonuniy huquqlarini tan olish haqidami. Bir qator hukumatlar va xalqaro tashkilotlar, AQSH Kongressi Tibetning ishg‘ol qilinishi va tub aholining siquvga olinishi yuzasidan bir necha bor norozilik bildirgan.

Olimlar va tadqiqotchilar Tibetning siyosiy maqomi borasida yagona fikrga ega emas. Qarashlar Tibetni bosib olingan mustaqil davlat deb hisoblashdan (bu fikrning mashhur tarafdorlaridan biri — van Valt van Prag) «XX asr davomida Xitoyning Tibet ustidan suvereniteti real omil bo‘lgan» degan qarashgacha yetadi (bu yondashuv vakillaridan biri — xitoylik olim Li Desen).

So‘l siyosatshunos Maykl Parentining fikricha, G‘arb dunyosida Tibetning ideallashtirilgan tasviri mavjud. Uning ta’kidlashicha, «eski Tibet» aholisining katta qismini xo‘jayinlariga qaram bo‘lgan krepostnoy dehqonlar tashkil etgan. Ularning xo‘jayinlari ko‘pincha lamalar bo‘lib, 1950-yilgacha deyarli cheksiz siyosiy va diniy hokimiyatga ega bo‘lgan. Dehqonlar xo‘jayinlarining ruxsatisiz oila qura olmagan, qaysi ekinni yetishtirishni mustaqil tanlay olmagan. Ularni boshqalarga «ijaraga berish» mumkin bo‘lgan, shuningdek, ular ko‘plab soliqlarga tortilgan. Jazo tariqasida (jumladan siyosiy faoliyat uchun) qiynoqlar qo‘llangan va tan jarohati yetkazilgan.

Shu bilan birga, muhojirlikdagi Tibet hukumatining hozirgi rahbari Penpa Seringning fikricha, «Xitoy Tibetni feodalizm, qullik va shu kabi holatlardan ozod qilgani haqida tasavvur yarata olmaydi. Har bir jamiyat turli evolyutsiya bosqichlaridan o‘tgan va Tibet ham o‘z taraqqiyotining turli bosqichlarini boshdan kechirgan... Ammo u yerdagi ahvol bugungidek yomon bo‘lmagan».

Madaniyati

San’ati

Tibet buddaviylik san’ati X asr oxiri — XI asr boshlarida hind, nepal va xitoy madaniyatlari ta’sirida shakllangan bo‘lib, asosan diniy mavzu — Tibet buddaviyligi bilan bog‘liq.

Dastlab tibetliklar san’at asarlarini yaratish uchun kashmirlik ustalarni, shuningdek, nevarlarni , Katmandu vodiysidan taklif etgan. Bunga Joxang ibodatxonasida saqlanib qolgan naqshli yog‘och ustunlar (VIII asr) misol bo‘ladi. Nevar uslublariga taqlid qilib, Shimoliy Hindiston ustalaridan ta’lim olgan tibetliklar ko‘plab rangtasvir, bronza va loy haykallar yaratgan. Ular asta-sekin o‘zlariga xos uslubni ishlab chiqqan. Bu uslub «konseptual yaxlitlikning yaqqol sezilishi»bilan ajralib turib, XV asrga kelib asosan shakllangan.

An’anaviy Tibet san’atlari bir necha institutlarda (masalan, Norbulingka va Namgyal) o‘rgatiladi. Ayrim zamonaviy rassom va haykaltaroshlar (muhojirlikda ham, Tibet avtonom rayonida ham) an’analarni zamonaviylashtirishga intilmoqda va ijodiy ifodaning zamonaviy usullaridan, jumladan fotografiyadan foydalanmoqda.

Rangtasvir va haykaltaroshlik

Rasm chizayotgan tibetlik rassom tanka. Norbulingka instituti

Tibet rangtasviri va haykaltaroshligi Tibet buddaviyligi bilan chambarchas bog‘liq. Haykallar va boshqa san’at asarlari tayyorlanadigan ustaxonalar monastirlarda joylashgan. Uzoq vaqt davomida Tibetdagi asosiy rassomlar faqat rohiblar (lamalar) bo‘lgan. Ular mandalalar va ilohiy zotlar tasvirlarini chizgan, ish boshlash uchun xayrli kunlarni tanlagan, muayyan diniy marosimlarni bajargan va ibodat qilgan.

Tibet rangtasvirida uchta asosiy maktab hamda g‘azabnok, sokin yoki tinch ilohiy zotlar aks etgan uch toifa tasvir ajratiladi. Tibet rangtasvirining eng mashhur va keng tarqalgan turlaridan biri tanka bo‘lib, qat’iy qonun-qoidalarga amal qilinishi bilan ajralib turadi.

Tibetda haykal yasash uchun yog‘och, loy, tosh, bronza, mis ishlatilgan. Haykallar qimmatbaho toshlar, liboslar bilan bezatilgan. Qoyalarga buddaviylik ilohiy zotlari va avliyolar tasvirlangan bo‘rtma naqshlar o‘yilib, bo‘yalgan.

Me’morchilik

Chorten va Potala saroyi, Lxasa
Tibet me’morchiligi
An’anaviy binolar joylashgan ko‘cha

Tibet ijodining o‘ziga xos turi — me’morchilik bo‘lib, undagi asosiy qurilish materiallari granit, g‘isht va yog‘ochdir. Tibetning eng taniqli ramzlaridan biri — chortenlar (stupalar).

Tibetning eng mashhur va mahobatli me’moriy obidasi Lxasada joylashgan Potala saroyidir. U 1994-yildan beri YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Potala bilan birga bu ro‘yxatda Joxang ibodatxonasi va Dalay-lamalarning Norbulingka yozgi saroyi ham bor.

Musiqa va raqslar

Tibet musiqasiga mo‘g‘ul va hind madaniyatlari katta ta’sir ko‘rsatgan. Tibetda musiqachilar rohiblar bo‘lib, ular professional musiqachi bo‘lmagan taqdirda ham maxsus tayyorgarlikdan o‘tishi shart edi. Diniy marosimlarning ajralmas qismi sifatidagi turli tibet musiqiy shakllari mutaxassislar tomonidan mustaqil san’at turi deb hisoblanmaydi.

Qadimgi rivoyatlar yoki tarixiy voqealarga asoslangan Tibet marosim raqslari, qo‘shiqlari, opera va operettalari ham maxsus liboslar va niqoblar taqadigan rohiblar tomonidan ijro etiladi. Tomoshalar odatda ochiq havoda o‘tkaziladi. Xalq qo‘shiqlari va raqslari soddaligi bilan ajralib turadi, ularda muhabbat, tabiat go‘zalligi va ajdodlarning jasorati madh etiladi.

Adabiyot

Tibet tilida yaratilgan adabiyot tarix, din, falsafa, tibbiyot va astronomiyaga oid asarlar, shuningdek, badiiy va she’riy asarlarni o‘z ichiga oladi. Tibet adabiyoti juda boy. Ayniqsa, boshqa tillardan (avvalo, sanskritdan) tibet tiliga tarjima qilinib, quyidagi ikkita yirik kanonik to‘plamga jamlangan matnlar mashhur: Ganjur va Danjur.

Tibet tabobati

Tibetda an’anaviy buddaviy davolash tizimi mavjud. U V—VII asrlarda paydo bo‘lib keng tarqalgan. Tizim qadimgi hind va qadimgi xitoy tabobati, shuningdek, tantra va abxidxarma matnlari ta’sirida shakllangan.

Tibet tabobatining asosiy risolasi — «Chjudshi» («To‘rt asos»). Asosiy ta’limot uch nyepa («aybdor sabablar»): lung («shamol»), tri («o‘t suyuqligi») va badkan («shilliq»). Insonning salomatligi va kasalliklari shu uch omilga bog‘liq deb hisoblanadi. Davolashning asosi o‘simlik va hayvonot manbalaridan olingan tabiiy vositalardan foydalanishdir.

Zamonaviy tibbiyot fanining an’anaviy Tibet tabobatiga bergan baholari turlicha.

Tibet taqvimi va astrologiyasi

Tibet taqvimi (lo-tho) — oy-quyosh taqvimidir. Yil 12 yoki 13 qamariy oydan iborat. 1027-yilda tibet tiliga tarjima qilingan Kalachakra-tantra asaridan so‘ng Tibet taqvimida 60 yillik astrologik davr — rabjung joriy etilgan. Davrning har bir yili 5 elementli tizimdagi birlamchi unsurlardan biriga va 12 hayvondan biriga mos keladi. Davrning birinchi yilining ramzi — olov quyon.

Har yili Men-si-kxang Tibet tabobati va astrologiyasi instituti nashr etadigan astrologik almanax Tibet astrologiyasiga ko‘ra «xayrli» va «xayrsiz» kunlar belgilangan rasmiy Tibet taqvimi ham hisoblanadi. Astrologik hisob-kitoblar aksariyat tibetliklar hayotining ajralmas qismidir. Tibetliklar odatda astrologik ma’lumotlarga muvofiq hayotini rejalashtiradi, to‘y, sayohat boshlash, qurilish, don ekish, hosil yig‘ish yoki boshqa ishlar uchun kunni astrolog maslahatiga ko‘ra tanlaydi.

Tibet astrologiyasi an’anaviy Tibet tabobati bilan chambarchas bog‘liq va sinkretik tizimni tashkil etadi. Unda odatda ikki asosiy yo‘nalish ajratiladi: karsi («oq» astrologiya yoki «yulduzlar» astrologiyasi) — hind astrologiyasi ta’sirida paydo bo‘lgan yo‘nalish va jungsi (yoki nagsi, «unsurlar» astrologiyasi yoki «qora» astrologiya) — Xitoy manbalari ta’sirida shakllangan.

Tibetliklar orasida xurofotlar keng tarqalgan. Masalan, yo‘lda qo‘lida suv ko‘zasi bor kishi yoki dafn marosimi uchrasa, sayohatchining omadi keladi, deb hisoblanadi. Tibet avtonom rayonida ham Tibet avtonom rayonida, ya’ni XXR tarkibidagi hududda, astrologiya ham xurofot sirasiga kiritiladi va Xitoyning madaniy siyosatiga ko‘ra bashorat va fol ochishning turli shakllari qonun bilan taqiqlangan.

Urf-odatlar

Qo‘tos Tibet hayotining ajralmas qismidir
Tibetdagi to‘y

Tibetliklar o‘rtasida nikoh an’anaviy ravishda quyidagi shaxsning ma’qullashini talab qilgan: lama-munajjim. Shuningdek, kelin-kuyov mosligi tekshirilgan. Nikoh marosimining o‘zi dunyoviy tadbir bo‘lib, unda lamalar ishtirok etmagan. Hozirgi tibetlik yoshlar odatda odamlar yig‘ilgan joylarda tanishib, keyin nikoh uchun ota-onalaridan ruxsat so‘raydi.

Tibetliklarda «Tibet o‘liklar kitobi»da («Bardo Todol») tavsiflangan bir necha an’anaviy dafn marosimi mavjud. Ulardan biri — «osmon dafn marosimi», unda marhumning jasadi yirtqich qushlarga yem qilinadi. Bu dinda qayta tug‘ilishga ishonish — reinkarnatsiya — Tibet buddaviyligining bir qismidir. Shuning uchun marhum keyingi tug‘ilishida yaxshiroq hayotga ega bo‘lishi umidida oila a’zolari xayriya ehsonlari qiladi.

Tibetda keng tarqalgan an’analardan biri — kata, ya’ni oq marosim sharfini taqdim etish. U poklik ramzi sifatida salomlashish, muqaddas joylarni ziyorat qilish, to‘y va dafn marosimlarida ishlatiladi. Yana bir odat — ibodat bayroqlarini uy tomlari, tepaliklar va boshqa joylarga o‘rnatishdir (qarang: shamol oti).

An’anaviy bayramlar

Tibetda ko‘plab mahalliy va umummilliy bayramlar nishonlanadi. Eng muhim sanalar Tibet taqvimida quyidagi zotning faoliyati bilan bog‘liq: Budda.

Birinchi oyning birinchi kuniga Losar, ya’ni Tibetning Yangi yil bayrami to‘g‘ri keladi (fevral—mart, grigorian taqvimi bo‘yicha). Undan uch kun o‘tib ikki haftalik Monlam («ibodat») bayrami boshlanadi. Bu davrda har kuni maxsus duolar o‘qiladi.

Tibet taqvimining to‘rtinchi oyi o‘rtalarida Saga Dava — quyidagi zotning tug‘ilishi, ma’rifatga erishishi va nirvanaga ketishini xotirlash kuni: Shakyamuni Budda. Bu kunda tibetliklar ibodat qiladi, ro‘za tutadi va ehson qiladi. Tibet buddaviyligini isloh qilgan Songxapaning vafot kuni 25-sana, 10-oyda moy chiroqlarini yoqish bilan nishonlanadi.

Oshxonasi

Asosiy oziq-ovqat mahsuloti Tibetda arpa bo‘lib, uning qovurilgan donidan tayyorlangan un sampa deb ataladi. Sampa deb, shuningdek, shu unga qo‘tos yog‘i va Tibet choyi qo‘shib tayyorlangan taomga ham aytiladi. Undan makaron shaklidagi xamir mahsuloti yoki bug‘da pishiriladigan chuchvara tayyorlanadi. Bunday chuchvara momo deb ataladi. Go‘shtli taomlar asosan qo‘tos, qo‘y yoki cho‘chqa go‘shtidan tayyorlanadi. Go‘sht ko‘pincha quritiladi yoki ziravor va kartoshka bilan dimlab pishiriladi.

Xantal Tibetda yetishtiriladi, shu sababli uning urug‘lari Tibet oshxonasida keng ishlatiladi. Qo‘tos yog‘i, yogurt va pishloq juda mashhur. Yaxshi tayyorlangan yogurt esa obro‘li tansiq mahsulot sanaladi. Qo‘tos yog‘li choy hamma joyda keng tarqalgan. Yana bir o‘ziga xos ichimlik — arpadan tayyorlanadigan pivo, chang (chhaang) bo‘lib, shirin va o‘tkir ta’mga ega.

Ommaviy madaniyatda

Tibetning nihoyatda go‘zal manzaralari rossiyalik rassomlar, jumladan, Nikolay Rerix va Allan Rannu asarlariga mavzu bo‘lgan. Bundan tashqari, Shambala— afsonaviy Tibet o‘lkasi — Alisa Beyli, Yelena Blavatskaya hamda Yelena va Nikolay Rerixning ezoterik qarashlarida muhim o‘rin tutadi.

Shambala tushunchasidan ilhomlangan afsonaviy Shangri-La vodiysi ingliz tilidagi «Yo‘qolgan ufq» (1933) romanining asosiy voqealar joyidir. Roman 1937-yilda Gollivudda ekranlashtirilgan va keyinchalik AQSHning Milliy filmlar reyestriga kiritilgan.

Tibet mavzusi boshqa filmlarda ham uchraydi. Eng mashhurlari — «Tibetda yetti yil» — unda Bred Pitt bosh rolni ijro etgan — hamda «Kundun», rejissyor — Martin Skorseze. Boshqa filmlar: «Samsara», «Milarepa», «Kubok» va «Himolay» — tibetlik aktyorlar ishtirokidagi fransuz-amerika filmi bo‘lib, suratga olish ishlari Nepal va Tibetda olib borilgan.

«Kekexili: Tog‘ patruli» — tibetliklarning orongo antilopalarini brakonyerlardan himoya qilishi haqidagi film. Film ko‘plab mukofotlarga sazovor bo‘lgan.

Adabiyotlar

Tashqi audiofayllar
Tibet va uning an’analari haqida podkast

Havolalar