Yarimo‘tkazgichlarni legirlash (nemischa legieren — «qotishma hosil qilmoq», lotincha ligare — «bog‘lamoq» so‘zidan olingan) — oz miqdordagi aralashmalar yoki tuzilmaviy nuqsonlarni yarimo‘tkazgichga kiritish orqali uning elektr xossalarini, xususan, o‘tkazuvchanlik turini boshqariladigan tarzda o‘zgartirish jarayonidir.
Yarimo‘tkazgichli qurilmalarni ishlab chiqarishda legirlash eng muhim texnologik jarayonlardan biri (boshqalari yedirish (etching) va qatlam cho‘ktirish).
Legirlashning maqsadlari
Asosiy maqsad — yarimo‘tkazgichning o‘tkazuvchanlik turini va uning hajmidagi zaryad tashuvchilar konsentratsiyasini o‘zgartirish orqali kerakli xossalarga (elektr o‘tkazuvchanlik hamda p–n-o‘tishning talab etilgan silliqligiga) erishishdir. Legirlashda kremniy uchun eng ko‘p ishlatiladigan qo‘shimchalar — fosfor va mishyak (ular n-turdagi o‘tkazuvchanlikni hosil qiladi) va bor (p-turdagi o‘tkazuvchanlik).
Simmetrik va nosimmetrik p–n-o‘tishlar
Legirlash darajasiga (donor va akseptor qo‘shimchalar konsentratsiyasiga) qarab simmetrik va nosimmetrik p–n-o‘tishlar farqlanadi. Simmetrik o‘tishlarda yarimo‘tkazgichning turli sohalaridagi zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi deyarli bir xil bo‘ladi. Nosimmetrik o‘tishlarda esa ularning konsentratsiyasi ko‘p baravar farq qilishi mumkin.
Legirlash usullari
Hozirgi vaqtda legirlash uchta texnologik usulda amalga oshiriladi: ion implantatsiyasi, yadro usulida legirlash (neytron-transmutatsion legirlash, NTL) va termodiffuziya.
Ion implantatsiyasi
Ion implantatsiyasi qurilmalar parametrlarini termodiffuziyaga qaraganda aniqroq boshqarish va chegarasi keskinroq bo‘lgan p–n-o‘tishlarni hosil qilish imkonini beradi. Texnologik jarayon bir necha bosqichda amalga oshiriladi:
- Qo‘shimcha modda atomlarini plazmadan (gazdan) kiritish (implantatsiya).
- Qo‘shimchani faollashtirish, uning joylashish chuqurligi va p–n-o‘tishning silliqligini tavlash orqali boshqarish.
Ion implantatsiyasi quyidagi parametrlar orqali boshqariladi:
- doza — kiritiladigan qo‘shimcha miqdori;
- energiya — qo‘shimchaning kirib borish chuqurligini belgilaydi (energiya qancha yuqori bo‘lsa, chuqurlik shuncha katta);
- tavlash harorati — u qancha yuqori bo‘lsa, legirlovchi modda zarralarining qayta taqsimlanishi shuncha tez sodir bo‘ladi;
- tavlash davomiyligi — u qancha uzoq bo‘lsa, qo‘shimchaning qayta taqsimlanishi shuncha kuchli bo‘ladi.
Neytron-transmutatsion legirlash
Neytron-transmutatsion legirlashda legirlovchi qo‘shimchalar yarimo‘tkazgichga tashqaridan kiritilmaydi, balki dastlabki moddaning (kremniy, galliy arsenidi) atomlarida yadro reaksiyalari natijasida hosil bo‘ladi. Bu reaksiyalar dastlabki moddani neytronlar bilan nurlantirish orqali yuz beradi. NTL yordamida qo‘shimcha atomlari nihoyatda bir tekis taqsimlangan monokristall kremniy olish mumkin. Usul asosan tagliklarni, ayniqsa, kuch elektronikasi qurilmalarida ishlatiladigan tagliklarni legirlashda qo‘llanadi.
Nurlantirilayotgan modda kremniy bo‘lsa, issiqlik neytronlari oqimi ta’sirida kremniyning izotopi — 30Si dan radioaktiv 31Si izotopi hosil bo‘ladi. So‘ng u beta-parchalanish jarayoniga uchraydi; uning yarim yemirilish davri taxminan 157 daqiqa bo‘lib, natijada fosforning barqaror 31P izotopi hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan ushbu barqaror 31P izotopi kremniyda n-turdagi o‘tkazuvchanlikni yuzaga keltiradi. «Neytron oqimi ta’sirida kremniyda bir tekis taqsimlangan qo‘shimcha atomlar, ya’ni fosfor atomlari paydo bo‘ladi».
Rossiyada kremniyni sanoat miqyosida neytron-transmutatsion usulda atom elektr stansiyalari (AES) reaktorlarida, elektr energiyasi ishlab chiqarishga zarar yetkazmagan holda legirlash imkoniyati 1980-yilda namoyish etilgan.
- 2004-yilga kelib diametri 85 mm gacha bo‘lgan kremniy quymalarini legirlash texnologiyasi sanoatda qo‘llanadigan darajaga yetkazildi, xususan, Leningrad AESida.
- 2022-yilda Tomsk politexnika universitetining tadqiqot reaktorida kremniyni yadro usulida legirlash bo‘yicha sanoat majmuasi ishga tushirildi (juda katta o‘lchamdagi — 200 mm dan katta quymalarni qayta ishlash, yiliga 4 tonnagacha).
Dunyoda yiliga taxminan 150 tonna yadro usulida legirlangan kremniy qariyb 2 o‘nlab nurlantirish qurilmalarida ishlab chiqariladi (Germaniya, Avstraliya, Janubiy Koreya va boshqalarda…). Nurlantirilgan xomashyo — «kuch elektronikasi uchun» kremniy — Xitoyga sotiladi. Elektronika sanoatidagi dunyo miqyosidagi qo‘shimcha qiymatning katta qismi aynan shu mamlakatda jamlangan.
Termodiffuziya
Termodiffuziya quyidagi bosqichlardan iborat:
- Cho‘ktirish orqali legirlovchi materialni yuzaga qoplash.
- Qo‘shimchani legirlanayotgan material ichiga kiritish uchun termik ishlov berish (tavlash).
- Legirlovchi materialni olib tashlash.
Adabiyotlar
- Glazov V. M., Zemskov V. S. Yarimo‘tkazgichlarni legirlashning fizik-kimyoviy asoslari. — Moskva: Nauka, 1967. — 371 bet.