Elektrostatik potensial nima

Elektrostatik potensial — skalyar energetik tavsifga ega fizik kattalik. U elektrostatik maydonning muayyan nuqtasida 𝐫 joylashgan zaryadning potensial energiyasi W va sinov zaryadining miqdori q∗ orasidagi nisbatga teng.

U φ belgisi bilan ifodalanadi; SI tizimidagi o‘lchov birligi — volt.

Potensial, kuchlanganlik 𝐄 bilan birga elektrostatik maydonni miqdoriy tavsiflashga xizmat qiladi. U 𝐄 bilan quyidagi formula orqali bog‘langan: 𝐄=−∇φ, bunda ∇ — nabla operatori.

Elektrostatik potensial qatnashadigan eng muhim fizik munosabatlardan biri — Puasson tenglamasi bo‘lib, bir jinsli muhitda quyidagi ko‘rinishga ega: Δφ=−ρε0ε (ρ — zaryad zichligi, ε0 — elektr doimiysi, ε — dielektrik singdiruvchanlik, Δ — Laplas operatori); bu tenglama potensialning φ(𝐫) fazodagi taqsimotini hisoblashda keng qo‘llanadi.

Oddiy elektrostatika doirasidan tashqarida, vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchan elektr va magnit maydonlar mavjud bo‘lganda, bitta elektrostatik potensial o‘rniga ikkita potensial — skalyar va vektor potensiallar qo‘llanadi.

Taʼrif

Elektrostatik potensial potensial energiyaning maydon va sinov zaryadi o‘zaro taʼsiriga mos qiymatini shu zaryad miqdoriga bo‘lish orqali topiladi:

φ=Wq∗.

Elektrostatik maydon kuchlanganligi 𝐄 va potensial φ o‘zaro quyidagicha bog‘langan:

∫12𝐄⋅𝐝𝐥=φ1−φ2,

bunda integrallash 1-nuqtadan 2-nuqtagacha bo‘lgan ixtiyoriy egri chiziq bo‘ylab amalga oshiriladi; elektrostatik maydonning potensialli xususiyati tufayli integral natijasi tanlangan egri chiziqqa bog‘liq emas. Teskari munosabat quyidagicha ifodalanadi:

𝐄=−∇φ.

O‘ng tomonda potensialning manfiy gradiyenti joylashgan. Bu — komponentlari potensialning tegishli Dekart koordinatalari bo‘yicha xususiy hosilalariga teng bo‘lgan va qarama-qarshi ishora bilan olingan vektordir.

Bir qiymatli aniqlanmaslik

Elektrostatik potensial (potensial energiya kabi) ixtiyoriy doimiy qo‘shiluvchi aniqligida beriladi, yaʼni uni quyidagicha almashtirish mumkin:

φ→φ+const,

Maydon kuchlanganligi, kuch va ish kabi amalda o‘lchanadigan kattaliklar bu doimiy qanday tanlanishiga bog‘liq emas. Shu bois (hech bo‘lmaganda kvant effektlari hisobga olinmaganda) bevosita fizik maʼnoga elektrostatik potensialning o‘zi emas, balki potensiallar farqi ega:

φ1−φ2=Afq∗1→2q∗,

bunda φ1, φ2 — 1- va 2-nuqtalardagi potensiallar, Afq∗1→2=q∗∫12𝐄d𝐥 — maydonning sinov zaryadini q∗ 1-nuqtadan 2-nuqtaga ko‘chirishda bajargan ishi.

Bunda qolgan barcha zaryadlar «qotirilgan», yaʼni q∗ zaryadi ko‘chirilayotgan paytda harakatsiz deb faraz qilinadi (bu yerda haqiqiy ko‘chirishdan ko‘ra xayolan ko‘chirish nazarda tutiladi. Ammo qolgan zaryadlar chindan ham mahkamlangan bo‘lsa yoki sinov zaryadi boshqa zaryadlarning joylashuvini sezilarli o‘zgartirmaydigan darajada nihoyatda kichik bo‘lsa hamda boshqa zaryadlar sezilarli siljishga ulgurmaydigan darajada tez ko‘chirilsa, ushbu formula haqiqiy ko‘chirishda bajarilgan ish uchun ham to‘g‘ri bo‘ladi).

Potensialga qo‘shiladigan doimiyni tanlashdagi noaniqlikni bartaraf etish uchun biror «tabiiy» shartdan foydalaniladi. Masalan, ko‘pincha har qanday nuqtaviy zaryadning potensiali cheksizlikda nolga teng deb belgilanadi. Shunda bu shart istalgan chekli zaryadlar tizimi uchun ham cheksizlikda bajariladi va doimiyni ixtiyoriy tanlash masalasi ustida o‘ylashga hojat qolmaydi.

O‘lchov birliklari

O‘lchanadigan kattalik potensialning o‘zi emas, balki potensiallar farqidir. SI tizimida potensiallar farqining birligi sifatida volt (В) qabul qilingan. 1 В = 1 Дж/Кл.

Maydonning ikkita nuqtasi orasidagi potensiallar farqi bir voltga teng bo‘ladi, agar ular orasida zaryadni bir kulon miqdorida ko‘chirish uchun aynan bir joul ish bajarish kerak bo‘lsa: 1 В = 1 Дж/Кл (L²MT−3I−1).

SGS tizimida potensial o‘lchov birligi alohida nomga ega emas. SGSE tizimida potensiallar farqining bir birligi bir zaryad birligini ko‘chirish uchun bir erg ish bajarilishiga mos keladi; bunda zaryad birligi — SGSE zaryad birligi, ish birligi esa — erg.

Kattaliklar orasidagi taxminiy munosabat: 1 В = 1/300 SGSE potensial birligi.

Atamaning qo‘llanilishi

Elektrostatik potensial — elektrodinamikadagi umumiy skalyar potensial atamasini elektrostatikaning xususiy holatida almashtirishi mumkin bo‘lgan maxsus atama (tarixan avval elektrostatik potensial tushunchasi paydo bo‘lgan, elektrodinamikadagi skalyar potensial esa uning umumlashtirilgan ko‘rinishidir). Elektrostatik potensial atamasining ishlatilishi aynan elektrostatik hodisalar nazarda tutilayotganini bildiradi. Agar bu kontekst avvaldan aniq bo‘lsa, ko‘pincha shunchaki potensial deb, qo‘shimcha aniqlovchilarsiz aytiladi.

Keng qo‘llanadigan kuchlanish va elektr potensial atamalari biroz boshqacha maʼnoga ega, garchi baʼzan ular noaniq tarzda sinonimlar sifatida elektrostatik potensial o‘rnida ishlatilsa ham. O‘zgaruvchan magnit maydonlar bo‘lmaganda kuchlanish potensiallar farqiga teng bo‘ladi.

Elektrostatik potensial o‘rnida ko‘pincha ishlatiladigan yana bir atama — Kulon potensiali. Biroq bu atamalar maʼno nozikliklari va ko‘proq qo‘llanadigan sohalari jihatidan biroz farq qiladi. Xususan, Kulon so‘zi potensialning nuqtaviy manbagacha bo‘lgan masofaga bog‘liqligi turini (∼1/r) taʼkidlash uchun ishlatiladi; baʼzan bu so‘z hatto gravitatsion potensial uchun ham Nyutonning tortishish nazariyasida qo‘llanadi (ammo u umumiy holda avvalroq o‘rganilgani sababli ko‘proq Nyuton potensiali deb ataladi).

Hisoblash

Kulon qonuni

Zaryadlarning fazodagi taqsimoti maʼlum bo‘lsa, elektrostatik potensialni hisoblashda quyidagi qonundan foydalaniladi — Kulon qonuni.

Vakuumda 𝐫𝐪 nuqtada joylashgan bitta nuqtaviy zaryadning elektrostatik (Kulon) potensiali formulasi:

φ(𝐫)=kq|𝐫−𝐫𝐪|,

bunda k orqali o‘lchov birliklari tizimiga bog‘liq koeffitsiyent belgilangan; masalan, SI:

k=14πε0 = 9·109 В·м/Кл,

q — elektrostatik maydonni hosil qilayotgan zaryadning miqdori.

Bu formula faqat nuqtaviy zaryadlar uchun emas, balki chekli o‘lchamli, sferik simmetriyaga ega istalgan zaryad uchun ham, masalan, bir tekis zaryadlangan shar uchun ham to‘g‘riligini ko‘rsatish mumkin. Biroq u faqat zaryad bo‘lmagan fazoda, masalan, sharning ichida emas, uning sirtidan tashqarida amal qiladi. Yuqoridagi ko‘rinishdagi Kulon potensiali Kulon potensial energiyasi formulasida (elektrostatik o‘zaro taʼsirlashuvchi zaryadlar tizimining o‘zaro taʼsir potensial energiyasini aniqlashda) qo‘llanadi:W=∑i<jkqiqjrij=12∑i≠jkqiqjrij, bunda ri,j — ikki zaryad orasidagi masofa, ularning belgilari — qi va qj.

Zaryadlar taqsimoti uchun formulani q ni zaryad elementi dq bilan almashtirib, so‘ng barcha shunday elementlar bo‘yicha integrallash orqali umumlashtirish mumkin. Taqsimlangan zaryad hosil qiladigan 𝐫 nuqtadagi elektrostatik potensial quyidagicha yoziladi:

φ(𝐫)=14πε0∫dq(𝐫′)|𝐫−𝐫′|,

bunda dq odatda ρ(𝐫′)dV′ ko‘rinishida yoziladi (bu holda integrallash hajm bo‘yicha bajariladi), biroq ayrim masalalarda σ(𝐫′)dS′ shaklida ham berilishi mumkin (agar zaryad sirt bo‘ylab taqsimlangan bo‘lsa, [σ] = Кл/м2, integrallash sirt yuzasi bo‘yicha bajariladi) yoki λ(𝐫′)dl′ shaklida (chiziqli zaryad, [λ] = Кл/м, integral chiziq bo‘ylab olinadi). Barcha hollarda integrallash shtrix bilan belgilangan o‘zgaruvchilar bo‘yicha bajariladi.

Puasson tenglamasi

Elektrostatik potensialni hisoblashning asosiy usullaridan biri Puasson tenglamasini (zaryadlar bo‘lmagan sohada esa Laplas tenglamasini) yechishdir. Bu tenglama 𝐄=−∇φ munosabatidan foydalanib, uni maydon kuchlanganligi uchun Gauss teoremasi ifodasiga qo‘yish orqali olinadi. Vakuum uchun bu ifoda SI tizimi birliklarida quyidagi ko‘rinishga ega: ∇⋅𝐄=ρ/ε0, bundan quyidagi ifoda kelib chiqadi:

∇2φ=−ρε0,

bunda ρ — hajmiy zaryad zichligi (birligi kulon/kub metr), ε0 — elektr doimiysi esa (birligi farad/metr). Nabla differensial operatorining kvadrati (∇) Δ deb belgilanadi; uning nomi — Laplas operatori.

Muhit vakuumdan farq qilsa, Gauss teoremasi ifodasi quyidagicha o‘zgaradi: 𝜵⋅(ε𝐄)=ρ/ε0, bunda ε dielektrik singdiruvchanlikni bildiradi; u umuman olganda koordinatalarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu holda Puasson tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oladi:

∇⋅(ε∇φ)=−ρε0.

Butun fazoda ε bir jinsli bo‘lsa, bu ifoda «vakuumdagi» ko‘rinishga keladi; bunda undagi ε0 o‘rniga ε0ε.

Elektrodinamikada

Elektrostatikadan tashqarida, elektrodinamikada umumiy holda maydonlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi t. Maksvell tenglamalariga ko‘ra, vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi magnit maydon o‘zgaruvchan elektr maydonni hosil qiladi va aksincha.

Vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchan magnit maydonlar mavjud bo‘lganda, elektr maydonni elektrostatik potensial φ orqali ifodalab bo‘lmaydi, chunki bunday sharoitda maydon konservativ emas: ∫12𝐄⋅d𝒍 integrali yo‘lga bog‘liq bo‘ladi (sababi 𝜵×𝐄≠𝟎; qarang: Faradey induksiya qonuni).

Bunday holda ikkita potensial — skalyar va vektor potensiallar kiritiladi. Vektor potensial 𝐀 harfi bilan belgilanadi va magnit maydon 𝐁 bilan quyidagicha bog‘lanadi:

𝐁=𝜵×𝐀.

Faradey qonunini ifodalovchi Maksvell tenglamalaridan biriga ko‘ra, quyidagisi o‘rinli:

∇×𝐄=−∂B∂t=−∂∂t[∇×𝐀],

Bundan 𝐄+∂𝐀/∂t kombinatsiyaning konservativ maydon ekanligi kelib chiqadi (bu kattalikning rotori nolga teng). Uni biror skalyar potensialning «manfiy gradiyenti», yaʼni «−∇ϕ» sifatida ifodalash mumkin. Demak, quyidagisi kelib chiqadi:

𝐄=−𝜵ϕ−∂𝐀∂t,

bunda ϕ — konservativ maydon orqali aniqlanadigan skalyar potensial; bu maydonga 𝐄 dan tashqari quyidagi qo‘shimcha hosila ham kiradi: ∂𝐀/∂t.

Elektrostatik potensial ushbu taʼrifning xususiy holati bo‘lib, unda 𝐀 vaqtga bog‘liq emas. Biroq vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan maydonlar uchun:

−∫12𝐄⋅d𝒍≠ϕ2−ϕ1,

bu elektrostatikadagi holatdan farq qiladi.

Ko‘pincha ϕ uchun «elektrostatik» belgi — φ — ishlatiladi, ammo elektrostatikadan tashqarida φ kattalikning maʼnosi o‘zgaradi. Uni elektromagnit maydonning skalyar potensiali deb atash mumkin, ammo elektrostatik potensial deb emas. Maksvell tenglamalarini maydonlar o‘rniga φ va 𝐀 potensiallar orqali ifodalash mumkin.

Adabiyotlar