O‘ta massiv qora tuynuk nima

O‘ta massiv qora tuynuk soyasining tasviri (galaktika: M 87, radiodiapazonda quyidagi teleskop yordamida olingan: Event Horizon Telescope (2019)
O‘ta massiv qora tuynuk soyasining tasviri: Qavs A* — galaktika: Somon yo‘li, radiodiapazonda quyidagi teleskop yordamida olingan: Event Horizon Telescope (2022)
Yuqorida: rassom tasavvuridagi yulduzni yutayotgan o‘ta massiv qora tuynuk. Pastda: RXJ 1242-11 galaktikasidagi o‘ta massiv qora tuynukni ko‘rsatishi taxmin qilinayotgan tasvirlar. Chapda: rentgen nurlanishida. O‘ngda: optik diapazonda

O‘ta massiv qora tuynuk — qora tuynuk bo‘lib, uning massasi 105—1011 Quyosh massasiga teng. O‘ta massiv qora tuynuklar ko‘plab galaktikalarning, shu jumladan, Somon yo‘lining markazida aniqlangan.

O‘ziga xos xususiyatlari

O‘ta massiv qora tuynuklar kichikroq qora tuynuklardan farq qiluvchi o‘ziga xos xususiyatlarga ega:

  • Ajablanarlisi, o‘ta massiv qora tuynukning o‘rtacha zichligi (qora tuynuk massasini uning Shvarsshild hajmiga bo‘lish orqali hisoblanadi) juda kichik (hatto Yer atmosferasining quyi qatlamlaridagi havo zichligidan ham past) bo‘lishi mumkin. Buning sababi shundaki, Shvarsshild radiusi bevosita mutanosib massaga, zichlik esa hajmga teskari mutanosib (ya’ni bu holatda zichlik Shvarsshild radiusining kubiga teskari mutanosib). Shuningdek, sharsimon jismning (masalan, aylanmaydigan qora tuynukning hodisalar gorizonti) hajmi radius kubiga bevosita mutanosib. Natijada qora tuynuk massasi ortgan sari uning o‘rtacha zichligi kamayadi:
ρ=3c632πM2G3.

Shakllanishi

Rassom tasavvuridagi o‘ta massiv qora tuynuk va uning akkretsion diski

O‘ta massiv qora tuynuk hosil bo‘lishidagi qiyinchilik shundaki, buning uchun yetarli miqdordagi modda nisbatan kichik hajmda to‘planishi kerak. Buning uchun moddaning boshlang‘ich burchak momenti juda kichik, ya’ni aylanishi sekin bo‘lishi lozim. Odatda qora tuynukka modda akkretsiyasi tezligini unga tushayotgan moddaning burchak momenti cheklaydi. Bu momentning katta qismi tashqariga uzatilishi kerak bo‘lib, aynan shu holat qora tuynuk massasining o‘sish tezligini chegaralaydi (qarang: akkretsion disk)[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Bunday massali qora tuynuklarning shakllanishi haqida hozircha umumqabul qilingan nazariya yo‘q. Bir nechta faraz mavjud. Eng oddiy farazlardan biriga ko‘ra, qora tuynuk massasi unga moddaning akkretsiyasi orqali, yulduz massasiga ega qora tuynukdan boshlab, asta-sekin ortib boradi. Boshqa farazga ko‘ra, o‘ta massiv qora tuynuklar katta gaz bulutlari kollapsga uchrab, relyativistik yulduzga aylanganda hosil bo‘ladi. Bunday yulduzning massasi bir necha yuz ming Quyosh massasiga yoki undan ham ko‘proqqa teng bo‘lishi mumkin. Uning yadrosida elektron-pozitron juftliklari hosil bo‘lishi natijasida yulduz radial g‘alayonlarga nisbatan tezda beqarorlashadi va bevosita qora tuynukka kollapsga uchrashi mumkin. Bunda kollaps sodir bo‘lib, o‘ta yangi yulduz bosqichini chetlab o‘tadi; aks holda, portlash massaning katta qismini fazoga sochib yuborib, o‘ta massiv qora tuynuk shakllanishiga to‘sqinlik qilgan bo‘lardi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Yana bir modelga ko‘ra, o‘ta massiv qora tuynuklar zich yulduz to‘dalarining kollapsi natijasida hosil bo‘lishi mumkin. Bunda tizimning manfiy issiqlik sig‘imi yadrosidagi tezliklar dispersiyasini relyativistik qiymatlarga yetkazadi. Nihoyat, birlamchi qora tuynuklar ham boshlang‘ich g‘alayonlardan natijasida Katta portlashdan keyinoq paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Kuzatilayotgan qora tuynuk nomzodlarining massa taqsimotida oraliq bo‘shliq mavjud. Yulduzlarning kollapsi natijasida yulduz massali qora tuynuklar hosil bo‘ladi; ularning massasi, ehtimol, 33 Quyosh massasigacha yetadi. O‘ta massiv qora tuynuklarning eng kichik massasi esa taxminan 105 Quyosh massasiga teng (eng katta chegara esa 2,7·1011 Quyosh massasidan oshmaydi). Aniqlangan qora tuynuklar orasida eng massivlaridan biri SDSS J140821.67+025733.2 bo‘lib, uning massasi 1,96 1011 Quyosh massasiga teng (bu Somon yo‘li galaktikamiz massasiga yaqin). Bu qiymatlar orasida o‘rta massali qora tuynuklar bo‘lishi kerak, biroq shunday qora tuynuk (HLX-1, Avstraliyaning CSIRO radioteleskopi tomonidan 9-iyul (2012-yil) kuni aniqlangan) hozircha yagona ma’lum namunadir. Bu yengil va og‘ir qora tuynuklar turlicha mexanizmlar orqali shakllanishi mumkinligini ko‘rsatadi. HLX-1 ning massasi 2·104-9·104 Quyosh massasi oralig‘ida deb baholanadi. Biroq ayrim astrofizik modellar o‘ta yorqin rentgen manbalarining o‘ziga xos xususiyatlarini ularda aynan shunday (o‘rta massali) qora tuynuklar mavjudligi bilan izohlaydi.

Mitti Arslon I galaktikasida qorong‘i modda deyarli yo‘q, ammo uning markazida massasi ~3 mln M⊙. Olimlar mitti sferoidal galaktikada bunday o‘ta massiv qora tuynuk qanday paydo bo‘lganini hozircha tushuntira olmayapti.

O‘ta massiv qora tuynuklarning aniqlanishi

Hozirda qora tuynukni boshqa turdagi jismlardan ishonchli ajratishning yagona usuli — jism massasi va o‘lchamlarini o‘lchab, uning radiusini gravitatsion radius bilan taqqoslashdir. Bu radius quyidagi formula bilan aniqlanadi:

 Rg=2GMc2.

bu yerda  G — gravitatsiya doimiysi,  M — jism massasi,  c — yorug‘lik tezligi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Bugungi teleskoplarning ajrata olish qobiliyati qora tuynukning gravitatsion radiusi darajasidagi fazoviy sohalarni farqlash uchun yetarli emas. Shu sababli o‘ta massiv qora tuynuklarni aniqlashda ma’lum darajada taxminlarga tayaniladi. Ushbu jismlar o‘lchamining belgilangan yuqori chegarasi ularni oq yoki jigarrang mitti yulduzlar, neytron yulduzlar yoxud odatiy massali qora tuynuklar to‘dasi deb hisoblash uchun juda kichik, deb qaraladi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

O‘ta massiv jismning massasi va taxminiy o‘lchamlarini aniqlashning ko‘plab usullari mavjud, biroq ularning aksariyati uning atrofida aylanuvchi jismlar (yulduzlar, radiomanbalar, gaz disklari) orbitalarining xususiyatlarini o‘lchashga asoslangan. Eng sodda va tez-tez uchraydigan holatda jismlar Kepler orbitalari bo‘ylab harakatlanadi. Buni yo‘ldoshning aylanish tezligi orbita katta yarim o‘qining kvadrat ildiziga mutanosib ekanligi ko‘rsatadi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

 V=GMr.

Bunday holda markaziy jismning massasi ma’lum formula yordamida topiladi

 M=V2rG.

Ba’zi holatlarda yo‘ldosh jismlar uzluksiz muhitni (gaz diski yoki zich yulduz to‘dasini) tashkil etib, o‘z tortishishi bilan orbital xususiyatlarga ta’sir qiladi. Bunday vaziyatda galaktika yadrosidagi massaning radial taqsimoti to‘qnashuvsiz Bernulli tenglamasini yechish orqali aniqlanadi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Massa va yorqinlik nisbati usuli

Bugungi kunda o‘ta massiv qora tuynuklarni qidirishning asosiy usuli — yulduzlarning yorqinligi va harakat tezligi galaktika markazigacha bo‘lgan masofaga qarab qanday taqsimlanishini o‘rganishdir.

Yorqinlik taqsimoti galaktikalarni yuqori aniqlikda suratga olish va fotometriya usullari bilan, yulduzlar tezligi esa ularning spektridagi qizil siljish hamda yutilish chiziqlarining kengayishi orqali aniqlanadi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Yulduzlar tezliklarining taqsimoti  V(r) ma’lum bo‘lsa, galaktikadagi massaning radial taqsimoti  M(r) ni topish mumkin. Masalan, tezlik maydoni elliptik simmetriyaga ega bo‘lsa, Bernulli tenglamasining yechimi quyidagi natijani beradi:

 M(r)=V2rG+σr2rG[−dln⁡νdln⁡r−dln⁡σr2dln⁡r−(1−σθ2σr2)−(1−σϕ2σr2)],

bu yerda  V — aylanish tezligi,  σr,σθ va  σϕ — tezliklar dispersiyasining radial va azimutal proyeksiyalari,  G — gravitatsiya doimiysi,  ν — yulduz moddasining zichligi; odatda u yorqinlikka mutanosib deb olinadi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Qora tuynuk katta massa va past yorqinlikka ega bo‘lgani sababli galaktika yadrosida massa va yorqinlik nisbatining  M/L yuqori bo‘lishi markazda o‘ta massiv qora tuynuk mavjudligining belgilaridan biri bo‘lishi mumkin. Oddiy yulduzlarning zich to‘dasi uchun bu nisbat  M/L birga yaqin (massa va yorqinlik Quyosh massasi hamda yorqinligi birliklarida ifodalanadi). Shuning uchun  M/L>>1 qiymatlar (ayrim galaktikalar uchun  M/L>1000) o‘ta massiv qora tuynuk mavjudligidan dalolat beradi. Biroq bu hodisaning boshqa izohlari ham bo‘lishi mumkin: oq yoki jigarrang mitti yulduzlar, neytron yulduzlar yoki odatiy massali qora tuynuklar to‘dalari[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Gazning aylanish tezligini o‘lchash

So‘nggi vaqtlarda teleskoplarning ajrata olish qobiliyati yaxshilangani tufayli galaktikalar markaziga bevosita yaqin joylashgan ayrim jismlarni kuzatish va ularning tezligini o‘lchash mumkin bo‘ldi. Masalan, «Hubble» kosmik teleskopining FOS (Faint Object Spectrograph) spektrografi yordamida H. Ford rahbarligidagi guruh M87 galaktikasi markazida aylanuvchi gaz tuzilmasini aniqladi. Galaktika markazidan taxminan 60 yorug‘lik yili masofada gazning aylanish tezligi 550 km/s ni tashkil etdi. Bu markaziy jism massasi taxminan 3⋅109 Quyosh massasiga teng bo‘lgan Kepler orbitasiga mos keladi. Markaziy jismning massasi nihoyatda katta bo‘lishiga qaramay, uni mutlaqo aniq qora tuynuk deb bo‘lmaydi, chunki bunday qora tuynukning gravitatsion radiusi taxminan 0,001 yorug‘lik yiliga teng[manba 1793 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, Event Horizon teleskopi suratga olgan jism o‘ta massiv qora tuynukdir.

Mikroto‘lqin manbalarining tezligini o‘lchash

1995-yilda J. Moran rahbarligidagi guruh NGC 4258 galaktikasi markaziga juda yaqin masofada aylanayotgan nuqtasimon mikroto‘lqin manbalarini kuzatdi. Kuzatuvlar yer ustidagi radioteleskoplar tarmog‘idan iborat radiointerferometr yordamida o‘tkazildi. Bu galaktika markazini 0,001″ burchak aniqligida kuzatish imkonini berdi. Jami 17 ta ixcham manba aniqlandi. Ular taxminan 10 yorug‘lik yili radiusli disksimon tuzilmada joylashgan edi. Manbalar Kepler qonuniga muvofiq aylandi (aylanish tezligi masofaning kvadrat ildiziga teskari mutanosib). Shu asosda markaziy jism massasi 4⋅107 Quyosh massasi, yadro radiusining yuqori chegarasi esa 0,04 yorug‘lik yili deb baholandi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Ayrim yulduzlar trayektoriyalarini kuzatish

1993—1996-yillarda A. Ekart va R. Gensel galaktikamiz markaziga yaqin ayrim yulduzlarning harakatini kuzatdilar. Kuzatuvlar galaktika yadrosi yaqinidagi kosmik chang xalaqit bermaydigan infraqizil diapazonda olib borildi. Natijada 39 ta yulduzning harakat parametrlari aniq o‘lchandi. Bu yulduzlar galaktika markazidan 0,13 dan 1,3 yorug‘lik yiliga qadar masofada joylashgan edi. Yulduzlar harakati Kepler qonuniga mos kelishi, markaziy jism massasi 2,5⋅106 Quyosh massasiga teng va radiusi 0,05 yorug‘lik yilidan oshmaydigan markaziy jism Qavs A (Sgr A) ixcham radiomanbasi joylashuviga to‘g‘ri kelishi aniqlandi[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Somon yo‘li markazidagi o‘ta massiv qora tuynuk

O‘ta massiv qora tuynukning massasi turli baholashlarga ko‘ra ikki milliondan besh milliongacha Quyosh massasiga teng.

Radiodiapazondagi kuzatuvlar

Uzoq vaqt davomida galaktikamiz markazi optik kuzatuvlardan uning taxminiy joylashuvi (Qavs yulduz turkumi) ma’lum bo‘lsa-da, biror ixcham astronomik jism bilan bog‘lanmagan edi. Faqat 1960-yilda J. Oort va G. Rogur galaktika markaziga juda yaqin (0,03° dan kam) joyda Qavs A* (Sgr A*) radiomanbasi mavjudligini aniqladilar. 1966-yilda D. Dauns va A. Maksvell detsimetr hamda santimetr diapazonidagi radiokuzatuvlarni umumlashtirib, Galaktikaning kichik yadrosi diametri 10 pk bo‘lgan va Qavs A radiomanbasi bilan bog‘liq jism degan xulosaga keldilar.

1970-yillarning boshlariga kelib, radioto‘lqin diapazonidagi kuzatuvlar Qavs A radiomanbasi murakkab fazoviy tuzilishga ega ekanini ko‘rsatdi. 1971-yilda Dauns va Martin Kembrij radioteleskopida 1,6 km bazadan foydalanib, 2,7 va 5 GGs chastotalarda taxminan 10’ aniqlik bilan kuzatuv o‘tkazdilar. Ular radiomanba bir-biridan 1’ masofada joylashgan ikkita yoyiq bulutdan iboratligini aniqladilar: sharqiy qism (Sgr A) notermik radioto‘lqin spektrini nurlantiradi, g‘arbiy qism (Sgr A*) esa taxminan 45″ (1,8 pk) diametrli issiq ionlashgan gazning radio nurlatuvchi bulutidir. 1974-yilda B. Balik va S. Sanders Milliy radioastronomiya observatoriyasining (NRAO) 43 metrlik radioteleskopida Qavs A radiomanbasini 2,7 va 8,1 GGs chastotalarda 2″ aniqlik bilan xaritaladilar. Har ikki radiomanba 10″ (0,4 pk) dan kichik diametrli, issiq gaz bulutlari bilan o‘ralgan ixcham tuzilmalar ekani ma’lum bo‘ldi.

Infraqizil diapazonda kuzatuvlarning boshlanishi

1960-yillarning oxirigacha Galaktikaning markaziy hududlarini o‘rganish uchun samarali vositalar mavjud emas edi. Chunki kuzatuvchi bilan galaktika yadrosi orasidagi zich kosmik chang bulutlari yadrodan kelayotgan ko‘rinadigan nurlanishni butunlay yutadi va radiodiapazondagi kuzatuvlarni ham ancha qiyinlashtiradi.

Infraqizil astronomiya rivojlanishi bilan vaziyat tubdan o‘zgardi: kosmik chang infraqizil nurlar uchun deyarli shaffof. 1947-yildayoq Stebbins va A. Uitford fotoelement yordamida galaktika ekvatorini 1,03 mkm to‘lqin uzunligida skanerlashdi, ammo alohida infraqizil manbani aniqlay olmadilar. 1961-yilda V. I. Moroz Sgr A atrofi hududini 1,7 mkm to‘lqin uzunligida shunga o‘xshash usulda tekshirdi va u ham natijaga erishmadi. 1966-yilda E. Beklin Sgr A hududini 2,0-2,4 mkm diapazonda skanerlab, joylashuvi va o‘lchamlari jihatidan Qavs A radiomanbasiga mos keladigan manbani birinchi bo‘lib aniqladi.

1968-yilda E. Beklin va G. Noygebauer 1,65, 2,2 va 3,4 mkm to‘lqin uzunliklarida 0,08—1,8″ aniqlik bilan skanerlash o‘tkazib, murakkab tuzilishga ega jismni aniqladilar. U diametri 5′ bo‘lgan asosiy infraqizil manba, uning ichidagi ixcham jism, keng yoyilgan fon sohasi va asosiy manbaga juda yaqin joylashgan bir nechta ixcham yulduzsimon manbalardan iborat edi.

1970-yillarning o‘rtalarida kuzatilayotgan jismlarning dinamik xususiyatlarini o‘rganish boshlandi. 1976-yilda E. Vollman spektral usullar bilan (to‘lqin uzunligi 12,8 mkm bo‘lgan Ne II neon nurlanish chizig‘idan foydalanib) galaktika markazi atrofidagi diametri 0,8 ps bo‘lgan hududda gazlarning harakat tezligini o‘rgandi. Kuzatuvlar gazning taxminan 75 km/s tezlikda simmetrik harakatlanishini ko‘rsatdi. Olingan ma’lumotlar asosida Vollman Galaktika markazida bo‘lishi mumkin deb hisoblangan jism massasini baholashga ilk urinishlardan birini amalga oshirdi. U hisoblagan massa yuqori chegarasi 4⋅106 Quyosh massasiga teng bo‘ldi.

Ixcham infraqizil manbalarning aniqlanishi

Teleskoplarning ajrata olish qobiliyati yanada oshishi Galaktika markazini o‘rab turgan gaz buluti ichida bir nechta ixcham infraqizil manbalarni ajratib ko‘rsatish imkonini berdi. 1975-yilda E. Beklin va G. Noygebauer 2,2 hamda 10 mkm to‘lqin uzunliklari uchun Galaktika markazining 2,5″ aniqlikdagi infraqizil xaritasini tuzdilar. Unda 20 ta alohida manba ajratildi; ular IRS1—IRS20 deb nomlandi. Ularning to‘rttasi (1, 2, 3, 5) radiokuzatuvlardan ma’lum bo‘lgan Sgr A radiomanbasi tarkibiy qismlari bilan joylashuv jihatidan mos keldi. Aniqlangan manbalarning tabiati uzoq vaqt bahsli bo‘lib qoldi. Ulardan biri (IRS 7) yosh o‘ta gigant yulduz, yana bir nechtasi yosh gigant yulduzlar sifatida aniqlandi. IRS 16 esa juda zich (106 Quyosh massasi/kub parsek) gigant va mitti yulduzlar to‘dasi bo‘lib chiqdi. Qolgan manbalar taxminan H II ixcham bulutlari va sayyorasimon tumanliklar bo‘lib, ayrimlarida yulduz tarkibiy qismlari ham mavjud edi. Alohida manbalarning ko‘rish chizig‘i bo‘ylab tezligi ±260 km/s oralig‘ida, diametri 0,1—0,45 pk, massasi 0,1—10 Quyosh massasi, Galaktika markazidan masofasi esa 0,05—1,6 pk edi. Markaziy jismning massasi 3⋅106 Quyosh massasiga teng deb baholandi; Galaktika markazi atrofidagi radiusi 1 pk bo‘lgan sohada taqsimlangan massa ham shu tartibda edi. Massa hisobidagi ehtimoliy xatolik ham xuddi shunday kattalikda bo‘lgani sababli markaziy jism umuman mavjud bo‘lmasligi ham mumkin deb qaraldi. Bunday holda radiusi 1 pk bo‘lgan hududda taqsimlangan massa 0,8—1,6⋅107 Quyosh massasiga teng deb baholandi.

Keyingi o‘n yillik davomida optik asboblarning ajrata olish qobiliyati asta-sekin ortib, infraqizil manbalarning tobora batafsilroq tuzilishi aniqlandi. 1985-yilga kelib markaziy qora tuynuk joylashishi eng ehtimol bo‘lgan manba IRS 16 ekani ma’lum bo‘ldi. Shuningdek, ionlashgan gazning ikkita kuchli oqimi topildi: ulardan biri Galaktika markazidan 1,7 pk masofada aylana orbita bo‘ylab, ikkinchisi esa 0,5 pk masofada parabola shaklidagi orbita bo‘ylab harakatlanardi. Oqimlar tezligi asosida hisoblangan markaziy jism massasi birinchi oqimga ko‘ra 4,7⋅106 Quyosh massasiga, ikkinchi oqimga ko‘ra esa 3,5⋅106 Quyosh massasiga teng edi.

Alohida yulduzlarni kuzatish

Galaktika markazidan ±0,5″ masofadagi yulduzlar (rasm)
1995—2003-yillardagi kuzatuvlarga ko‘ra Galaktika markaziga eng yaqin yulduzlarning trayektoriyalari

1991-yilda Chilining La-Silya shahridagi Yevropa janubiy observatoriyasining (ESO) 3,5 metrlik teleskopida Sharp I infraqizil matritsali detektori ishga tushirildi. 1—2,5 mkm diapazonli kamera 50 burchak mikrosoniyasi aniqligini ta’minladi[manba 2990 kundan beri ko‘rsatilmagan] (matritsaning 1 pikseli uchun). Bundan tashqari, shu observatoriyada 3D spektrometr 2,2 metrlik teleskopga o‘rnatildi.

Yuqori aniqlikdagi infraqizil detektorlar paydo bo‘lgach, galaktikaning markaziy hududlarida ayrim yulduzlarni kuzatish imkoni tug‘ildi. Ularning spektr xususiyatlari ko‘pchiligi bir necha million yillik yosh yulduzlar ekanini ko‘rsatdi. Avvalgi qarashlarga zid ravishda, o‘ta massiv qora tuynuk atrofida yulduzlar faol shakllanishi ma’lum bo‘ldi. Ushbu jarayon uchun gaz manbai 1980-yillarda Galaktika markazida aniqlangan ikkita yassi akkretsion gaz halqasi deb taxmin qilinadi. Biroq halqalarning ichki diametri qora tuynukning bevosita yaqinida yulduzlar qanday paydo bo‘lishini izohlash uchun juda katta. Qora tuynukdan 1″ radius ichida joylashgan («S-yulduzlar» deb ataladigan) yulduzlar orbital momentlari tasodifiy yo‘nalgan; bu esa ularning akkretsiya orqali paydo bo‘lishi haqidagi ssenariyga zid. Taxminlarga ko‘ra, ular Galaktikaning uzoq hududlarida shakllanib, so‘ng markaziy sohaga ko‘chib kelgan qizil gigantlarning issiq yadrolaridir. Markazda esa qora tuynukning to‘lqinli tortishish kuchlari ta’sirida ularning tashqi qobig‘i uzilib ketgan.

1996-yilga kelib 600 dan ortiq yulduz ma’lum edi. Ular Qavs A* radiomanbasi atrofida diametri taxminan bir parsek (25″) bo‘lgan hududda joylashgan; 220 tasining radial tezligi ishonchli aniqlangan. Markaziy jism massasi 2—3⋅106 Quyosh massasi, radiusi esa 0,2 yorug‘lik yili deb baholangan[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2009-yil oktabr holatiga ko‘ra, infraqizil detektorlarning ajrata olish qobiliyati 0,0003″ ga yetdi (bu 8 kpk masofada 2,5 astronomik birlikka teng). Galaktika markazidan 1 pk doirada joylashgan va harakat ko‘rsatkichlari o‘lchangan yulduzlar soni 6000 dan oshdi.

Galaktika markaziga eng yaqin 28 ta yulduzning aniq orbitalari hisoblab chiqildi. Ular orasida ayniqsa S2 yulduzi katta qiziqish uyg‘otadi. Kuzatuvlar davomida (1992—2021) u qora tuynuk atrofida deyarli ikki marta to‘liq aylanib chiqdi. Bu uning orbital parametrlarini yuqori aniqlikda baholash imkonini berdi. S2 yulduzining aylanish davri 15,8±0,11 yil, orbitasi katta yarim o‘qi 0,12495±0,00004″ (1000 astronomik birlik), ekssentrisiteti 0,88441±0,00006, markaziy jismga eng yaqin kelish masofasi esa 0,014443″ yoki 119,54 astronomik birlik. S2 va S-to‘dadagi boshqa yulduzlarning (S29, S38, S55) orbitalari Kepler orbitalariga yaqin bo‘lib chiqdi, garchi relyativistik tuzatishlar (xususan, orbitaning Shvarsshild bo‘yicha to‘g‘ri pretsessiyasi) ham kuzatilsa-da. Agar peritsentr yaqinida yetarlicha katta hajm bo‘ylab taqsimlangan massa mavjud bo‘lganida, orbitalarning retrograd (Nyutoncha) pretsessiyasi kuzatilardi. Bunday pretsessiya aniqlanmagan. Bu yulduzlar harakatiga ta’sir qiladigan massaning deyarli hammasi markazda to‘planganini bildiradi. O‘lchovlar (3σ ahamiyatlilik darajasida) taqsimlangan massaning 7500 M⊙ dan ortiq bo‘lishini S2 orbitasi ichida istisno etadi. Orbital parametrlarni aniq o‘lchash markaziy jism massasini ham yuqori aniqlik bilan hisoblash imkonini berdi. So‘nggi baholarga (2021) ko‘ra, u quyidagiga teng:

 (4,297±0,012∣stat±0,04∣syst)×106M⊙,

statistik xatolik 0,012 mln Quyosh massasi va tizimli xatolik 0,04 mln M⊙.

. Xatolikning bir qismi Quyoshdan Qavs A* gacha bo‘lgan masofani o‘lchashdagi noaniqliklar bilan bog‘liq; bu masofaning eng aniq zamonaviy baholari quyidagicha:

 R0=8277±9∣stat±30∣syst pk.

Massasi 4⋅106 Quyosh massasiga teng qora tuynukning gravitatsion radiusi taxminan 12 mln km yoki 0,08 astronomik birlikka teng. Unga eng yaqin kelgan yulduzning masofasi bundan 1400 marta katta; o‘sha yulduz — S2. Biroq olimlar markaziy jismni xira yulduzlar, neytron yulduzlar yoki qora tuynuklar to‘dasi deb hisoblashmaydi. Chunki ular bunday kichik hajmga jamlanganida, qisqa vaqt ichida muqarrar ravishda qo‘shilib, yagona o‘ta massiv jismni hosil qilgan bo‘lardi; u qora tuynukdan boshqa narsa bo‘lishi mumkin emas[manba 1755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Galaktikamizdan tashqaridagi o‘ta massiv qora tuynuklar

Mitti galaktikalardagi o‘ta massiv qora tuynuklar

2011-yilda massasi 3⋅106M⊙ bo‘lgan faol o‘ta massiv qora tuynuk Henize 2−10 mitti galaktikasida, Quyoshdan 30 mln yorug‘lik yili uzoqlikdagi Kompas yulduz turkumida topildi. Keyinchalik yulduzlar hosil bo‘lishi nisbatan sust kechadigan galaktikalarda yana 100 ga yaqin faol massiv qora tuynuk aniqlandi. Uzunroq radioto‘lqinlar yordamidagi keyingi qidiruvlar faolligi pastroq massiv qora tuynuklarga 39 ta nomzodni topish imkonini berdi. Ulardan kamida 14 tasi, katta ehtimol bilan, massiv qora tuynukdir. Ehtimoliy massiv qora tuynuklarning ayrimlari o‘z galaktikalarining markazida emas, balki chekkalarida joylashgan. Kompyuter modellashtirish natijalari barcha mitti galaktikalarning yarmigacha qismida markazdan tashqarida joylashgan qora tuynuklar bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Adabiyotlar

  • Mitio Kaku. Xudo tenglamasi. Barcha narsaning nazariyasini izlab = Michio Kaku. The God Equation: The Quest for a Theory of Everything. — M.: Alpina non-fikshn, 2022. — 246 b. — ISBN 978-5-00139-431-0.

Havolalar