
Galaktikalar to‘dalari — gravitatsion kuch ta’sirida o‘zaro bog‘langan galaktikalardan tashkil topgan, Koinotdagi eng yirik tuzilmalar qatoriga kiradi. Ularning diametri odatda o‘nlab million yorug‘lik yiliga teng.
Galaktikalar to‘dalari shartli ravishda ikki turga ajratiladi:
- muntazam — shakli muntazam, sferik bo‘lib, ularda elliptik va linzasimon galaktikalar ustunlik qiladi. Markaziy qismi aniq ajralib turadi. Bunday to‘dalarning markazida ulkan elliptik galaktikalar joylashgan. Muntazam to‘daga misol — Veronika sochlari galaktikalar to‘dasi.
- nomuntazam — aniq shaklga ega bo‘lmagan va galaktikalar soni jihatidan muntazam to‘dalardan kichikroq to‘dalar. Bu turdagi to‘dalarda spiralsimon galaktikalar ko‘proq uchraydi. Misol — Sunbula galaktikalar to‘dasi.
To‘dalarning massasi 1014 dan 1015 Quyosh massasigacha o‘zgaradi.
2016-yil avgust oyi oxirida astronomlar o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan eng qadimgi galaktikalar to‘dasi (CL J1001+0220) Sekstant yulduz turkumida, Yerdan 11,1 milliard yorug‘lik yili uzoqlikda joylashganini ma’lum qildilar.
Olimlar jamoasi NIKA tajribasi ustida ishlash jarayonida bir necha galaktika to‘dasi qo‘shilayotgan paytda gaz tezliklarining taqsimlanishini ilk bor tasvirga oldi.
Asosiy xususiyatlari
Galaktikalar to‘dalari odatda quyidagi xususiyatlarga ega:
- Ular 100 dan 1000 tagacha galaktika, issiq rentgen nurlari chiqaruvchi gaz va katta miqdordagi qorong‘i materiyani o‘z ichiga oladi. Batafsil «Tarkibi» bo‘limida bayon etilgan.
- Ushbu uch tarkibiy qismning to‘dalardagi taqsimlanishi taxminan bir xil.
- Ularning umumiy massasi 1014 dan 1015 Quyosh massasigacha yetadi.
- Diametri odatda 2 dan 10 Mpk gacha bo‘ladi.
- Ayrim galaktikalarning tezliklari tarqoqligi taxminan 800—1000 km/s ni tashkil etadi.
Tarkibi
| Tarkibiy qism nomi | Massaviy ulushi | Tavsifi |
|---|---|---|
| Galaktikalar | 1 % | Optik kuzatishlarda faqat galaktikalar ko‘rinadi |
| Galaktikalararo gaz (to‘da ichidagi muhitda) | 9 % | Galaktikalar orasidagi yuqori haroratli plazma issiqlik tormozlanish nurlanishi hisobiga rentgen nurlarini chiqaradi |
| Qorong‘i materiya | 90 % | Eng katta massa ulushiga ega, ammo optik kuzatishlarda ko‘rinmaydi; uning mavjudligi gravitatsion o‘zaro ta’sirlar orqali aniqlanadi |
Tasnif
Yulduzlar, yulduz to‘dalari, galaktikalar to‘dalari, galaktikalar superto‘dalari.
Optik kuzatishlar
Astrofotometriya to‘dani tashkil etuvchi galaktikalarning turlari, ularning yorqinliklari, o‘lchamlari va boshqa xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Eng muhim ma’lumotlar spektral kuzatishlar orqali olinadi: galaktikalar spektridagi chiziqlarning siljishiga qarab ularning radial tezliklari viR aniqlanadi. Galaktikalarning o‘rtacha radial tezligi:
-
- bu yerda N — to‘dadagi galaktikalarning umumiy soni
Galaktikalarning umumiy soni to‘daning yaxlit holda kuzatuvchidan uzoqlashish tezligiga mos keladi. Xabbl qonuni yordamida galaktikalar to‘dasigacha bo‘lgan masofani baholash mumkin. Odatda galaktikalar tezliklarining butun to‘da tinch turgan sanoq sistemasidagi taqsimoti izotrop deb hisoblanadi, shunda o‘rtacha kvadratik og‘ish tezlikning o‘rtacha qiymatiga nisbatan quyidagicha ifodalanadi: . Galaktikalarga boy to‘dalarda 1000 km/s dan oshadi.
Rentgen kuzatishlari
Rentgen kuzatuvlarini olib borgan Uhuru (AQSH) va «Ariel» (Buyuk Britaniya) sun’iy yo‘ldoshlari deyarli barcha galaktikalarga boy to‘dalar yorqinligi ~1042−1044 erg/s bo‘lgan kuchli rentgen manbalari ekanini ko‘rsatdi. To‘dalarning rentgen nurlanishi issiq galaktikalararo gazning tormozlanish va rekombinatsion nurlanishi sifatida talqin qilinadi. Bu gazning zichligi 10-3 sm-3, harorati esa K. Buni bir qator galaktikalar to‘dalarining qattiq rentgen diapazonidagi kuzatuvlari tasdiqlaydi: fotonlar energiyasi keV bo‘lganda, siyrak plazma bulutining tormozlanish nurlanishiga xos bo‘lgan spektrning eksponensial pasayishi (nurlanishning susayishi) qayd etilgan. Bu talqinning yanada muhim tasdig‘i — OSO-8 (AQSH), «Ariel» hamda HEAO-A (AQSH) sun’iy yo‘ldoshlari bilan kuzatishlar chog‘ida Sunbula, Sentavr va Koma galaktikalar to‘dalarining spektrlarida energiyasi keV bo‘lgan temirning rentgen spektral chiziqlari topilganidir. Bu chiziqlar vodorodsimon va geliysimon temir ionlari, ya’ni yadrosining zaryadi 26 bo‘lib, bir yoki ikkita elektronga ega ionlar tomonidan chiqariladi. Aynan shu chiziqlar elektron harorati K bo‘lgan issiq, optik jihatdan yupqa plazmaga xos. Kuzatilgan spektral chiziqlarning ekvivalent kengligi 0,5 keV bo‘lib, temirning ko‘pligi Quyoshdagi miqdorga yaqinligini ko‘rsatadi. Sunbula yulduz turkumidagi galaktikalar to‘dasida vodorodsimon kremniy va oltingugurt ionlari, shuningdek, litiysimon temir ionlarining chiziqlari kuzatiladi.
Galaktikalar to‘dalarining radionurlanishi
Galaktikalar to‘dalaridagi galaktikalararo gaz haqida metrli to‘lqin uzunliklari diapazonida olib borilgan radiokuzatuvlar qiziqarli ma’lumotlar berdi. Ular to‘dalarda radiomanbalar borligini ko‘rsatdi; bunday manbalar nomuntazam shaklga, ixcham «bosh» va uzun «dum»ga ega. Bu ma’lumotlarni radiomanba — galaktikalararo gazga nisbatan harakatlanib, magnit maydonida sinxrotron mexanizmi orqali nurlanadigan relativistik elektronlar buluti deb faraz qilinganda oson tushuntirish mumkin. Harakat tezligi tufayli old tomondagi bosim radiomanbani bir tomondan siqadi («bosh»), qarama-qarshi tomonda bosimning kamayishi esa uzun «dum»ning paydo bo‘lishiga olib keladi. Galaktikalarga boy to‘dalarning markaziy qismlarida ko‘pincha kuchli radiogalaktikalar uchraydi; ularning nurlanishi ayniqsa metrli to‘lqin uzunliklari diapazonida kuchli. Santimetrli to‘lqinlar diapazonida radiogalaktikalarning nurlanishi juda sust. Biroq bu diapazonda galaktika yadrolaridagi ixcham radiomanbalarning nurlanishi namoyon bo‘lishi mumkin.
Adabiyotlar
- R. A. Sunyayev. Kosmos fizikasi: Kichik ensiklopediya. — 1985. — 614—621-betlar.
Havolalar
- Galaktikalar to‘dasi — astronet.ru
- Bautz, L. P.; Morgan, W. W. (Dekabr 1970). Galaktikalar to‘dalari shakllarining tasnifi haqida (PDF). Astrophysical Journal. 162: L149. Bibliografik kod (Bibcode):1970ApJ...162L.149B. doi:10.1086/180643. A&AA ID. AAA004.160.015. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2012-yil.
- Bautz, Laura P.; Morgan, W. W. (Sentabr 1970). Galaktikalar to‘dalarining dastlabki tasnifi (PDF). Bulletin of the American Astronomical Society. 2: 294. Bibliografik kod (Bibcode):1970BAAS....2R.294B. A&AA ID. AAA004.160.006. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2012-yil.