Kosmologik prinsip — zamonaviy kosmologiyaning asosiy tamoyili bo‘lib, unga ko‘ra har bir kuzatuvchi ayni bir vaqtda, kuzatuv joyi va yo‘nalishidan qat’i nazar, Koinotda o‘rtacha bir xil manzarani kuzatadi. Kuzatuv joyiga bog‘liq bo‘lmaslik, ya’ni fazoning barcha nuqtalari teng mavqega egaligi bir jinslilik deb ataladi; kuzatuv yo‘nalishiga bog‘liq bo‘lmaslik, ya’ni fazoda alohida ajralib turadigan yo‘nalishning yo‘qligi esa izotroplik deyiladi (izotroplikning yo‘qligi anizotroplik deb ataladi). Bir jinslilikning yo‘qligi anizotroplikka olib keladi, biroq izotroplikning yo‘qligi har doim ham bir jinslilikning buzilishini anglatmaydi. Shu bilan birga, fazoning barcha nuqtalarida izotroplik mavjud bo‘lsa, bir jinslilik ham o‘z-o‘zidan ta’minlanadi.
Ilk bor kosmologik prinsip atamasini 1935-yilda britaniyalik kosmolog Eduard Artur Miln qo‘llagan. Dastlab Koinotning bir jinsliligi va izotropligi haqidagi faraz Albert Eynshteyn, Villem de Sitter, Aleksandr Fridmanning kosmologik nazariyalariga asos qilib olingan. Ushbu g‘oyaning ildizlari Jordano Bruno, Rene Dekartning naturfalsafiy tizimlariga va Isaak Nyutonning kosmologik qarashlariga borib taqaladi.
Kosmologik prinsip faqat taxminan, galaktikalar to‘dasi o‘lchamidan ancha katta miqyoslarda amal qiladi. Darhaqiqat, galaktika tolalari va devorlari, kosmik bo‘shliqlar, galaktika to‘dalari va galaktika superto‘dalari, galaktikalar, yulduzlar, sayyoralar bir jinslilikdan chetlanishlarga misoldir, chunki Koinotning turli nuqtalarida fizik sharoitlar turlicha ekanini ularning mavjudligi ko‘rsatadi. Biroq taxminan bir necha yuz million yorug‘lik yilidan ortiq bo‘lgan juda katta miqyoslarga o‘tsak, bir jinslilik va izotroplikdan chetlanishlar unchalik muhim bo‘lmay qoladi. Eng katta miqyoslarda Koinotning izotrop ekaniga eng ishonchli dalil — kuzatilayotgan relikt nurlanish anizotropiyasining juda kichikligi, ya’ni taxminan .
Tavsif
Ilgari ko‘plab olimlar Koinot iyerarxik tuzilgan deb hisoblagan: har bir moddiy tizim o‘zidan yuqoriroq darajadagi tizim tarkibiga kiradi. Agar shunday bo‘lganida, kosmologik prinsip buzilgan bo‘lardi. Chunki fazoning qanchalik katta qismini ko‘rib chiqmaylik, har doim ustuvor yo‘nalish — eng yaqin yuqori darajali tizim markazi tomon yo‘nalish mavjud bo‘lardi.
Biroq kuzatuv ma’lumotlari bu qarashni, aftidan, rad etadi. Buning eng muhim dalili — relikt nurlanishning izotropligidir. Bundan tashqari, kvazarlar, galaktikalararo issiq gaz va boshqa uzoqdagi obyektlardan keluvchi rentgen diapazonidagi fon nurlanishi ham yuqori darajadagi izotroplikni ko‘rsatadi. Nihoyat, yaqin galaktikalar asosan Mahalliy superto‘da tekisligi tomon (bundan ham yaqinlari esa galaktikalar to‘dasi mavjud bo‘lgan yulduz turkumi Sunbula tomon) to‘plansa-da, uzoq galaktikalarning taqsimlanishi izotroplikning juda yuqori darajasini ko‘rsatadi.
Galaktikalarni bevosita sanash natijalari shuni ko‘rsatadiki, galaktikalar tizimining (guruh, to‘da, superto‘da) xarakterli o‘lchami qanchalik katta bo‘lsa, bu tizim atrofdagi umumiy fondan shunchalik kam farqlanadi. Masalan, o‘lchami 100 Mpk dan katta tizimlarning zichligi Koinotning o‘rtacha zichligidan atigi bir necha foiz yuqori. Bu miqyos kattalashgani sari Koinot kosmologik prinsipga muvofiq ravishda bir jinsli va izotrop holatga yaqinlashishini ko‘rsatadi.
Odatda, murakkab tuzilishdan bir jinslilik va izotroplikka o‘tish taxminan yarim milliard yorug‘lik yili miqyosida sodir bo‘ladi, deb hisoblanadi. Agar qirrasi shunday uzunlikdagi kub olsak, uni Koinotning qaysi qismiga joylashtirmaylik, ichidagi yulduzlar va galaktikalar soni taxminan bir xil bo‘ladi. Koinotning ko‘rinadigan qismiga bunday kublardan bir necha mingtasi sig‘ishi mumkin. Bu katta miqyoslarda Koinot kosmologik prinsipga muvofiq bir jinsli va izotrop ekanini anglatadi. Biroq kichik miqyosdagi bir jinsli bo‘lmagan tuzilishdan katta miqyosdagi bir jinslilikka o‘tishning aniq miqyosi hanuz uzil-kesil aniqlanmagan.
Kosmologik prinsipning o‘zidan Koinot tuzilishiga doir bir qancha muhim xulosalar kelib chiqadi. Masalan, Koinot bir butun sifatida aylanmasligi kerak (chunki aylanish o‘qi ustuvor yo‘nalishni belgilagan bo‘lardi), shuningdek, uning markazi va fazoviy chegarasi bo‘lmasligi kerak (aks holda Koinotning bir jinsliligi sharti buziladi).
Xabbl qonuni

Kosmologik prinsipga mos keladigan galaktikalar harakati qonuni — Xabbl qonuni: har qanday galaktikaning ko‘rish chizig‘i bo‘ylab tezligi v shu galaktikagacha bo‘lgan masofa r ga mutanosibdir:
bu yerda H — Xabbl doimiysi deb ataladigan mutanosiblik koeffitsiyenti. Bir qarashda Xabbl qonuni kosmologik prinsipga ziddek tuyulishi mumkin, chunki undan go‘yoki biz joylashgan nuqta boshqa barcha galaktikalar uzoqlashayotgan markaz ekani kelib chiqadi. Aslida bu fikr noto‘g‘ri. Agar biz boshqa istalgan yulduz tizimida bo‘lganimizda ham, galaktikalarning uzoqlashish qonunini aynan shu ko‘rinishda kuzatgan bo‘lardik.
Bundan tashqari, Xabbl qonuni — galaktikalarning uzoqlashishini ifodalovchi va kosmologik prinsipga zid kelmaydigan yagona qonundir. Buni quyidagicha tushunish mumkin. Bir necha galaktikadan hosil bo‘lgan biror geometrik shaklni tasavvur qilaylik. Vaqt o‘tishi bilan bu shakl o‘ziga o‘xshashligini saqlagan holda kattalashishi lozim (aks holda bir yo‘nalishdagi masofalar boshqa yo‘nalishdagiga qaraganda tezroq ortar edi, bu esa Koinotning izotropligiga zid bo‘ladi). Demak, bir xil vaqt davomida har bir galaktikagacha bo‘lgan masofa bir xil koeffitsiyentga ko‘payishi kerak. Faraz qilaylik, A galaktikasi ixtiyoriy tanlangan markazdan (masalan, bizning Galaktikamizdan) boshqa galaktikaga qaraganda N marta uzoqroq joylashgan. Taqqoslanayotgan galaktikani B deb belgilaylik. Demak, A galaktikasi N marta tezroq harakatlanishi lozim; bu tezlik B galaktikasinikiga nisbatan olinadi. Boshqacha aytganda, galaktika tezligi ungacha bo‘lgan masofaga mutanosib bo‘lishi kerak. Xabbl qonuni aynan shu fikrni ifodalaydi.
Amerikalik astronom Allan Sendij bir ziddiyatga e’tibor qaratgan: Xabbl qonuni bir jinsli bo‘lmagan «katakcha» ichida ham, taxminan 2 Mpk masofalarda amal qiladi, holbuki Koinotning bir jinsli holatga o‘tishi kamida 100 marta katta masofalarda kuzatiladi. Ushbu paradoks «qorong‘i energiya» tushunchasi yordamida izohlanadi: u 1,5—2 Mpk masofalardayoq dinamikani belgilaydi hamda moddaga qaraganda ancha bir jinsli taqsimlangan. Shunga qaramay, barcha mutaxassislar ham bu fikrga qo‘shilmaydi.
Dipol anizotropiyasi
Hali 1970-yillarda relikt nurlanishning dipol anizotropiyasi aniqlangan edi: Arslon yulduz turkumi yo‘nalishida uning harorati o‘rtacha ko‘rsatkichdan 0,1 % yuqori, qarama-qarshi yo‘nalishda esa shuncha past. Biroq dipol anizotropiyasi kosmologik prinsipni buzmaydi, chunki u mikroto‘lqinli fonning o‘zini emas, balki unga nisbatan bizning harakatimizni tavsiflaydi. Gap shundaki, Doppler effektiga ko‘ra, nurlanishni qabul qiluvchi qurilma manbaga yaqinlashganda to‘lqin uzunligi kamayadi (ko‘k siljish kuzatiladi), uzoqlashganda esa ortadi (qizil siljish kuzatiladi). To‘lqin uzunligi esa nurlanish haroratiga Vin qonuni orqali bog‘langan. Shunday qilib, relikt nurlanishning dipol anizotropiyasi Quyosh Yer va boshqa sayyoralar bilan birgalikda bu nurlanishga nisbatan Arslon yulduz turkumi tomon harakatlanayotganini bildiradi. Bu harakat tezligi taxminan 370 km/s ni tashkil etadi. Relikt nurlanish butun Koinot nurlanishi bo‘lgani uchun 370 km/s ni Quyoshning butun Koinotga nisbatan tezligi deb ham aytish mumkin. Quyoshning Galaktika markazi atrofida aylanish tezligi va yo‘nalishini (220 km/s, Oqqush yulduz turkumi tomon) bilgan holda, Galaktikaning butun holda relikt nurlanishga nisbatan harakatlanish tezligini hisoblash mumkin. U 620 km/s ga teng bo‘lib chiqadi. Bizning ushbu xususiy tezligimiz Xabbl qonunining aniqligini tekshirishda hisobga olinadi.
Muammolar
Kosmologik prinsipdan kelib chiqadigan nazariya muvaffaqiyatlariga qaramay, ayrim kuzatuv natijalari ushbu prinsipga ziddek ko‘rinadi:
- «yovuzlik o‘qi» deb ataluvchi, 2006-yilda aniqlangan hodisa — relikt nurlanishning kuchsiz va hozircha izohlanmagan anizotropiyasi.
- Galaktikalarni sanash natijalari 400 mln yorug‘lik yilidan ortiq miqyoslarda ham bir jinsli bo‘lmagan taqsimotni ko‘rsatadi.
- Galaktikalar aylanishining ustuvor yo‘nalishi mavjudligi.
- Juda katta ko‘lamli galaktikadan tashqari tizimlarning mavjudligi (ulkan kvazarlar guruhi — eng katta uzunligi 4 mlrd yorug‘lik yili, Gerkules — Shimoliy Toj galaktika devori — uzunligi 10 mlrd yorug‘lik yili).
- Uzoqdagi galaktika guruhlaridan kelayotgan rentgen nurlanishi intensivligining anizotropiyasi; bu Koinot kengayishining yo‘nalishga qarab turlicha kechayotganidan dalolat berishi mumkin.
- «Katta halqa» deb nomlangan, 2024-yilda aniqlangan megatuzilma kosmologik prinsipga mos kelmaydi.
Biroq ushbu hodisalarning statistik ahamiyati kosmologiya uchun hozircha aniq emas — farazlarga ko‘ra[manba 1606 kundan beri ko‘rsatilmagan], ular umumiy izotroplik va bir jinslilikka zid kelmaydi. Bu xususiyatlarni eng ishonchli ravishda relikt nurlanish fluktuatsiyalarining juda kichikligi tasdiqlaydi. Biroq relikt nurlanishning o‘z tuzilishida ham izotroplik prinsipiga ehtimol zid bo‘lishi mumkin bo‘lgan hodisalar kuzatiladi. Masalan, Eridan superbo‘shlig‘i.
Havolalar
- Zamonaviy kosmologiya haqidagi sayt (oxirgi marta 2013-yilda yangilangan).
- Kosmologik prinsip. (sayt ishlamaydi).
- Ned Raytning kosmologiya bo‘yicha qo‘llanmasi.
- O. Lahav. Kosmologik prinsip va Koinot modellarini kuzatuvlar orqali tekshirish.
- K. Vu, O. Lahav, M. Ris. Koinotning katta miqyosdagi bir tekisligi.
- P. J. E. Pibls. Standart kosmologik model.
- D. V. Xogg va boshqalar. Yorqin qizil galaktikalar yordamida Koinotning bir jinsliligi ko‘rsatildi.