Filogenez yoki filogeniya (qadimgi yunoncha φῦλον — «qabila, irq» + γένεσις — «kelib chiqish») — organizmlarning tarixiy rivojlanishi. Biologiyada filogenez biologik tur rivojlanishini vaqt davomida o‘rganadi. Biologik tasnif (klassifikatsiya) filogenezga asoslanadi, biroq metodik jihatdan organizmlarning filogenetik tasviridan farq qilishi mumkin.
rRNK genlari ketma-ketliklari tahlili asosida qurilgan filogenetik daraxt uchala domen — Bakteriyalar, Arxeylar va Eukariotlarning umumiy kelib chiqishini ko‘rsatib beradi.
Tavsif
Filogenez evolyutsiyani shunday jarayon sifatida ko‘rib chiqadiki, unda genetik chiziq — ajdoddan avlodlarga ketma-ket o‘tib boradigan organizmlar — vaqt o‘tishi bilan shoxlanadi, va uning ayrim shoxlari turli o‘zgarishlarni orttirishi yoki yo‘q bo‘lib ketish (qirilib ketish) natijasida butunlay yo‘qolishi mumkin.
Hozirgi kungacha filogenetik daraxtning shoxlanishi haqidagi bilimlar tirik organizmlar klassifikatsiyasini yaratish orqali olingan. Bu klassifikatsiya dastlab Karl Linney (Carl Linnaeus) tomonidan tabiatning (jonsiz tabiatni ham o‘z ichiga olgan) “Tabiiy tizimi”ni aks ettirish sifatida ishlab chiqilgan edi. Keyinchalik bunday “Tabiiy tizim” aslida mavjud emasligi aniqlangan, Linney hayvon va o‘simliklarda shu tizimning ifodasi deb qabul qilgan tartib esa filogeniya, ya’ni biologik evolyutsiya natijasi ekani ko‘rsatib berilgan.
Bugungi kunda filogeniyani samaraliroq tahlil qilish uchun klassifikatsiyani yozib borish usuli Linney tizimiga nisbatan takomillashtirilgan bo‘lgan yondashuvlar ishlab chiqilmoqda; bu filogeniyani tasnif ko‘rinishida aniqroq qayd etish va uni yanada chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
Filogeniya tahlili hali uzoq vaqtlargacha yakunlangan deb bo‘lmaydi, chunki u o‘tmishda sodir bo‘lgan, takrorlanmaydigan evolyutsion hodisalarni aniqlashni o‘z ichiga oladi va bu faqat bilvosita usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin. Filogeniyani rekonstruksiya qilish uchun turlar xilma-xilligi haqida imkon qadar to‘liq ma’lumot zarur; biroq hozircha ilm-fanga Yerda yashayotgan tirik organizmlar turlarining faqat kichik qismi va o‘tmishda yashagan turlarining esa yanada juda oz qismi ma’lum xolos.
