
Noutbuk (ingl. notebook [computer] — daftar shaklidagi kompyuter. Ingliz tilida laptop, ya’ni «laptop» — o‘tirgan odamning tizzasiga qo‘yib ishlatiladigan kompyuter atamasi ham qo‘llanadi) — ko‘chma shaxsiy kompyuter bo‘lib, uning korpusida asosiy tarkibiy qismlar (displey, klaviatura va sensorli panel, tizim platasi, ma’lumotlarni saqlash qurilmalari, akkumulyator batareyalari va boshqalar) jamlangan. Bu qismlar noutbukdan tashqi qurilmalarni ulamasdan foydalanish uchun yetarli (zarur bo‘lganda tashqi qurilmalarni ulash ham mumkin). Uning o‘lchami va vazni kichik. Tarmoqqa ulanish odatda simsiz amalga oshiriladi (Wi-Fi, mobil internet). Imkoniyatlarini kengaytirish uchun noutbukni dok-stansiyaga ulash mumkin.
Odatda noutbuklarga buklanadigan konstruktiv shakldagi qurilmalar kiritiladi. Bunday tuzilish noutbukni yig‘ilgan holatda olib yurish va tashish vaqtida uning qismlarini himoyalash uchun zarur. Shuningdek, bu tashish qulayligi bilan ham bog‘liq (noutbuk ko‘pincha maxsus noutbuk sumkasida, portfelda yoki ryukzakda olib yuriladi; shu bois uni qo‘lda ko‘tarib yurish shart emas, yelkaga yoki orqaga osib olish mumkin).
Tarix
«Daftar o‘lchamidagi, yassi monitorli va simsiz tarmoqlarga ulana oladigan» ko‘chma hisoblash mashinasini yaratish g‘oyasini Xerox kompaniyasi tadqiqot laboratoriyasining rahbari Alan Key 1968-yilda ilgari surgan.
1979-yilda NASA buyurtmasi asosida Uilyam Moggrij (Grid Systems kompaniyasi) dunyodagi birinchi Grid Compass noutbukini yaratdi (uning magnit domenli xotira asosidagi operativ xotirasi hajmi 340 KB, protsessori Intel 8086 bo‘lib, takt chastotasi 8 MGts, ekrani esa lyuminessent edi). Ushbu noutbuk Space Shuttle dasturida ishlatilgan.
Fuqarolar uchun mo‘ljallangan dastlabki ommaviy model — Osborne 1 (vazni 11 kg, operativ xotira 64 Kb, Zilog Z80A protsessori (takt chastotasi 4 MGts), ikkita disk yuritmasi 5,25 duym, uchta porti (jumladan, modem ulash uchun), 8,75 × 6,6 sm o‘lchamli, 24 qatorning har birida 52 tadan belgi ko‘rsatadigan monoxrom displeyi va 69 ta tugmasi bor qurilma ixtirochi Adam Osborn (Adam Osborne) tomonidan 1981-yilda yaratilgan va $1795 narxda sotuvga chiqarilgan. Marketingdagi xato tufayli keyingi Osborne Vixen modeli sotuvi boshlanishi qurilmalar bozorga chiqarilishidan ancha oldin e’lon qilingan. Bu holat Osborne 1 savdosiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan va kompaniya bankrot bo‘lgan.
Ommaviy bozor uchun mo‘ljallangan birinchi noutbuk sifatida Toshiba T1100[ingl.] ko‘rsatiladi. U 1985-yilda ishlab chiqarilgan.
1990-yilda Intel mobil shaxsiy kompyuterlar uchun birinchi ixtisoslashtirilgan protsessor — Intel386SL ni taqdim etdi. Shuningdek, quvvatlanish kuchlanishini kamaytirib, batareyalar xizmat muddatini uzaytiradigan texnologiya ham taklif etildi.
Vazifalari
Ko‘chma kompyuterlar stol usti kompyuterlari bajaradigan vazifalarni ham bajara oladi. Biroq noutbuk unumdorligi sezilarli darajada past bo‘lishi mumkin.
Noutbuklarda stol usti kompyuterlaridagiga o‘xshash tarkibiy qismlar mavjud va ular bir xil vazifalarni bajaradi. Biroq bu qismlar kichikroq bo‘lib, mobil foydalanish hamda energiyani tejamkor sarflash uchun moslashtirilgan. Odatda noutbuklar barcha turdagi modul va interfeyslar bilan jihozlanmaydi, lekin ularni qo‘shimcha ravishda ulash mumkin.
Noutbuklar IEEE 802.11 (Wi-Fi) standartlariga asoslangan qurilmalar bilan simsiz mahalliy tarmoq texnologiyasini qo‘llaydi va foydalanuvchilar odatda shu usulni afzal ko‘radi. Noutbuklar turli joylarda simsiz aloqa imkoniyatidan foydalanishga mo‘ljallangani sababli ishlab chiqaruvchilar ularni ko‘pincha RJ-45 porti bilan jihozlamay qo‘ygan. Biroq RJ-45 tashqi moduli qurilma to‘plamiga kiritilishi yoki alohida sotib olinishi mumkin.
Noutbukning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari
Noutbuklarning stol usti shaxsiy kompyuterlari («desktop»lar) oldidagi asosiy afzalligi — ularning ko‘chmaligi (mobilligi): noutbukni olib yurish oson, shu sababli uni ishga, safarga va hatto dam olishga ham olib ketish mumkin. Ko‘chmaligi bir noutbukdan ofisda, uyda va safarda ishlash imkonini beradi hamda turli qurilmalardagi ma’lumotlarga kirish va ularni sinxronlashtirish bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etadi.
Noutbuklarning ko‘chmaligi ularning ixchamligini — kichik o‘lchami, vazni va tarkibiy qismlarining bir butun korpusga jamlanganini ham ta’minlaydi. Shu bois noutbuk ko‘p ko‘chirib yurilmaydigan sharoitda ham (masalan, uyda) foydalanish uchun jozibador bo‘lishi mumkin. Ixcham va yaxlit tuzilishi, shuningdek, ishlatilmayotganida noutbukni stoldan olib qo‘yib, ish joyini bo‘shatishga imkon beradi. Bu ayniqsa tor sharoitlarda, masalan, kichik studiya-kvartirada juda qo‘l keladi.
Noutbukda o‘rnatilgan elektr akkumulyatori bo‘lib, u elektr tarmog‘iga ulanmasdan uzoq vaqt ishlash imkonini beradi. Akkumulyator uzluksiz quvvat manbai vazifasini bajarib, tizimni elektr ta’minotidagi uzilishlarga chidamli qiladi, jumladan, qisqa yoki uzoq davom etadigan elektr uzilishlariga ham bardosh berishini ta’minlaydi.
Kamchiliklari
Noutbuklarning kamchiliklari ularning asosiy xususiyati — ko‘chmaligini ta’minlash uchun zarur cheklovlardan kelib chiqadi. Ko‘chmalik noutbukning o‘lchami va vaznini cheklaydi, bu esa, o‘z navbatida, tizim qismlarini tanlashga ta’sir qiladi.
- Maksimal unumdorlikning pastligi. Noutbuklarning ixcham o‘lchami sovitish tizimiga alohida talablar qo‘yadi. Shu sababli noutbuk qismlarining issiqlik ajratishi va demak, quvvati qat’iy cheklanadi. Hatto kuchli o‘yin noutbuklari va mobil ish stansiyalari ham kompyuter o‘yinlari, uch o‘lchamli modellashtirish va loyihalash, renderlash, muhandislik hisob-kitoblari kabi katta resurs talab qiladigan vazifalar uchun mo‘ljallangan yuqori unumdor stol usti kompyuterlari bilan tenglasha olmaydi. Kam sonli desknotlar ham vaziyatni o‘zgartira olmaydi, chunki ularning o‘lchami va issiqlik ajratishi boshqa noutbuklarnikidek cheklangan. Shu bois desknotlarga eng unumdor stol usti protsessorlari emas, videokartalarning esa mobil versiyalari o‘rnatiladi.
- Modernizatsiya imkoniyatining cheklanganligi. Stol usti kompyuterlaridan farqli ravishda, noutbuklarni yangilash imkoniyati juda cheklangan. Ko‘chma kompyuterlarda odatda operativ xotirani va qattiq diskni mustaqil almashtirish mumkin. Videokartani ko‘pchilik noutbuklarda yangilash mumkin emas, biroq grafik adapterni almashtirishga imkon beradigan modellar ham uchraydi. Boshqa tarkibiy qismlarni, jumladan, protsessorni va optik disk yuritmasini almashtirish zarur bo‘lsa, malakali mutaxassislarga murojaat qilish tavsiya etiladi. Protsessor va videokartalarning mobil versiyalari chakana savdoda deyarli uchramaydi.
- Turli operatsion tizimlar bilan moslik muammolari. Noutbuk ishlab chiqaruvchilari ushbu modelga oldindan o‘rnatilgan operatsion tizimlar oilasidan boshqalarini kamdan-kam qo‘llab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, noutbuklarda ko‘pincha o‘ziga xos qismlar ishlatiladi, shu bois boshqa operatsion tizimlar bilan moslik muammolari stol usti kompyuterlariga nisbatan ancha tez-tez yuzaga keladi.
Ko‘chma kompyuterlarning mobilligidan kelib chiqadigan noutbuk kamchiliklari:
- O‘rnatilgan qismlarning sifati. Stol usti kompyuterlaridan farqli ravishda, noutbuk ichiga displey, klaviatura va sensorli panel (ba’zan trekbol yoki tenzometrik joystik) o‘rnatilgan bo‘lib, ularning sifati va foydalanish qulayligi ko‘pincha yetarli darajada bo‘lmaydi. Klaviaturada odatda stol usti kompyuteriga qaraganda kamroq tugma bo‘ladi (raqamli tugmalar bloki boshqa tugmalar bilan birlashtirilgani sababli). Tugmalar, ayniqsa subnoutbuk va netbuklarda, juda kichik bo‘lib, ayrim foydalanuvchilar uchun noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Sensorli panel kompyuter sichqonchasiga qaraganda kamroq qulay. Noutbuk monitori juda katta bo‘la olmaydi (odatda diagonali 17.3 duymdan oshmaydi). O‘rnatilgan qismlarning sanab o‘tilgan kamchiliklari mobil qurilmalar uchun tabiiy. Ularning o‘rnini tashqi qismlar (monitor, klaviatura, kompyuter sichqonchasi) ulash orqali qoplash mumkin, biroq bu noutbukning yakuniy narxini oshirib, ko‘chmaligini biroz kamaytiradi.
- Sovitish tizimi noutbukning elektron qismlarini sovitishda korpus kichikligi sababli ko‘pincha imkoniyat chegarasida ishlaydi. Noutbuk mikrosxemalari ko‘proq qizib, yemirilishga olib keladigan haroratga yetadi va ishdan chiqadi. Ayniqsa, foydalanuvchi bu omilni e’tiborsiz qoldirib, ishlab turgan noutbukni shamollatish teshiklari berkiladigan qilib joylashtirsa, xavf ortadi. Stol usti kompyuterlarida, xususan quvvat bloki pastda joylashgan zamonaviy korpuslarda, yetarli sovitishni tashkil qilish odatda qiyin emas.
- Buzilish ehtimolining yuqoriligi. Noutbuklarning mobilligi yana bir muammoni keltirib chiqaradi: stol usti kompyuteriga qaraganda buzilish ehtimoli yuqoriroq. Bu ham ba’zan ko‘chma kompyuterlarning kamchiligi sifatida ko‘rsatiladi. Noutbuklar tez-tez tushirib yuboriladi. Qopqoqni yopayotganda klaviatura va displey orasida begona buyum qolsa, ekran sinishi mumkin. Klaviaturaga suyuqlik to‘kilsa, ko‘chma kompyuterning butunlay ishdan chiqish ehtimoli katta (stol usti kompyuterida esa faqat klaviatura ishdan chiqadi).
- Yo‘qotish yoki o‘g‘irlanish ehtimolining yuqoriligi. Ixcham va ko‘chma shaxsiy kompyuterlar juda ko‘p o‘g‘irlanadi; ularni transportda, mehmonxonalarda, anjuman zallarida va boshqa joylarda unutib qoldirish ham tez-tez sodir bo‘ladi. Oddiy xavfsizlik qoidalariga amal qilish (qurilmani duch kelgan joyda qoldirmaslik, unga ortiqcha e’tibor jalb qilmaslik va hokazo) yo‘qotish yoki o‘g‘irlikning oldini olishga yordam beradi. Bundan tashqari, ko‘chma qurilmaga katta, og‘ir va qo‘zg‘almas buyumga mahkamlanadigan po‘lat simli kodli qulf (masalan, Kensington Security Lock) yoki USB ulagichi orqali ulanadigan ovozli signalizatsiyali qulf o‘rnatish mumkin (bunday qulf uzilganda yoki simi shikastlanganda sirena ishga tushadi). Noutbuk o‘g‘irlansa yoki yo‘qolsa, undagi ma’lumotlarga kirish juda oson, hatto parolni olib tashlamasdan ham: qurilmadan qattiq disk chiqariladi, HDD uchun maxsus adapterga ulanadi, adapter esa USB porti orqali kompyuterga olinadigan disk sifatida ulanadi.
Noutbuklarning asosiy nosozliklari
Qismlar sifati bilan ixchamlik o‘rtasidagi murosa noutbuklarga xos alohida nosozliklarni keltirib chiqaradi. Ularning aksariyati aniq namoyon bo‘ladigan «belgilar»ga ega va mutaxassis aralashuvini talab qiladi.
Qizib ketish
Qizib ketish — noutbuklar ishdan chiqishining eng keng tarqalgan sababidir. Noutbuklarning shamollatish teshiklari odatda korpusning pastki, yon yoki orqa tomonida joylashadi. Korpus ichida qismlar zich o‘rnatilgani uchun noutbuklar sovitishning buzilishiga juda sezgir va bu jihatdan ko‘pgina oddiy ATX korpusli stol usti kompyuterlariga qaraganda talabchanroq. Agar havo erkin aylana olmasa (masalan, kompyuter divan kabi yumshoq yuzada tursa yoki ventilyator va radiatorlar chang zarralari bilan to‘lib qolsa), noutbuk ishdan chiqishi mumkin. Shuningdek, termopastaning holatini ham muntazam tekshirib turish muhim. Ventilyator qattiq shovqin qila boshlaydi, protsessor esa trottling (tezlikni majburiy pasaytirish) rejimiga o‘tadi, so‘ng tizim avtomatik qayta yuklanadi yoki o‘chadi. Nosozliklarni oldini olish uchun maxsus sovituvchi tagliklardan foydalanish yoki noutbukni faqat qattiq yuzaga qo‘yish kerak. Noutbukga muntazam xizmat ko‘rsatishni — radiatorlar va ventilyatorni siqilgan havo bilan puflab tozalashni (hech qachon changyutkichdan foydalanmaslik!), termopastani almashtirishni ham unutmaslik lozim. Agar foydalanuvchi noutbukni uning ichki qismlariga zarar yetkazmasdan ajratib-yig‘a olishiga ishonmasa, ajratish, sovitish tizimini tozalash va termopastani almashtirishni mutaxassisga topshirgani ma’qul.
Suyuqlik tushishi
Suyuqlik tushishi va kondensat. Sovuqdan olib kirilgan noutbukning ichki qismlari keskin isishi korpus ichida kondensat hosil bo‘lishiga, qisqa tutashuvga va natijada nosozliklarga olib keladi. Buning oldini olish uchun noutbukni ishga tushirishdan avval xonada biroz vaqt (20—40 daqiqa) iliqlashishini kutish kerak. Klaviaturaga yoki shamollatish teshiklari va ulagichlarga suyuqlik to‘kilishi ham shunga o‘xshash oqibatlarga olib keladi.
Butunlay germetik noutbuklar ham mavjud: ularda issiqlik metall korpusning pastki qismi orqali chiqariladi (ventilyator bo‘lmaydi), klaviaturasi rezina bilan qoplangan, ulagichlar va optik disk yuritmasi teshigi esa rezina qopqoqlar bilan yopiladi. Bunday noutbuklarning klaviaturasiga suyuqlik to‘kilishi xavf tug‘dirmaydi.
Qattiq disk
Qattiq disklar noutbuklarda stol usti kompyuterlaridagiga qaraganda ancha tez ishdan chiqadi. Tez aylanadigan qattiq disk plastinalariga giroskopik effekt ta’sir qiladi. Ishlayotgan noutbukni ehtiyotsiz olib yurish yoki uni tushirib yuborish diskning ishchi yuzalarini tirnashi va oqibatda qattiq diskni ishdan chiqarishi mumkin. Bu muammoni mexanik diskni qattiq holatli diskka almashtirish orqali bartaraf etish mumkin, chunki harakat va zarbalar unga deyarli xavf tug‘dirmaydi. Ko‘pincha operatsion tizimning o‘zi mexanik diskdan qattiq holatli diskka ko‘chiriladi, HDD esa CD yuritmasi o‘rniga maxsus adapter yordamida ma’lumotlar ombori sifatida o‘rnatiladi.
Klaviatura
Klaviaturaning ifloslanishi. Noutbuklarning ko‘chmaligi tufayli eng ko‘p klaviatura zarar ko‘radi. Changli joylarda yoki qatnov yo‘llari yaqinida unga ko‘plab mayda zarralar o‘tiradi va vaqt o‘tishi bilan tugmalarning ishlashini yomonlashtiradi. Tugmalar «yopishib qolmasligi» uchun klaviaturani muntazam profilaktik tozalash yoki puflash lozim. Biroq ba’zi noutbuklarning klaviaturasi ustida rezinali qatlam bor va ularni faqat yuzasidan tozalash kifoya.
Noutbukning tuzilishi
Noutbuk mohiyatan to‘laqonli shaxsiy kompyuterdir. Biroq uning mobilligi, ko‘chmaligi va tashqi elektr ta’minotisiz ishlashini ta’minlash uchun barcha qismlar o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Korpus
Korpus odatda mustahkam plastikdan, kamroq hollarda yengil metall qotishmalaridan (alyuminiy, magniy) tayyorlanadi. Ichki tomoni elektron qismlarni tashqi elektromagnit maydonlardan, atrofni esa noutbuk elektronikasining magnit maydonlaridan himoyalash uchun metall folga bilan qoplanadi. Ba’zan plastik korpus metall karkas bilan mustahkamlanadi.
Noutbuk korpusida odatda ona plata, ma’lumot to‘plagichlar, CD yuritmasi (ayrim zamonaviy modellardan tashqari: ularda yuritma uchun joy bo‘ladi, ammo bu yerga maxsus adapter orqali ko‘pincha qo‘shimcha disk o‘rnatiladi), klaviatura va akkumulyator joylashadi. Deyarli har doim shu yerda dinamiklar va ba’zan mikrofon ham bo‘ladi.
Noutbuk qopqog‘ida displey va simsiz aloqa modullarining antennalari joylashadi (chunki qopqoq ekranlanmaydi). U yerda veb-kamera va mikrofon ham bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, noutbuklar ommaviy foydalanuvchiga mo‘ljallanmagan tashqi modullar (dok-stansiyalar), jumladan USB konsentratori, DVD yuritmasi, RJ45 porti va foydalanuvchiga kerak bo‘ladigan boshqa yetishmayotgan qismlar bilan jihozlanishi mumkin.
Sovitish tizimi
Sovitish tizimi radiatorlardan, ventilyatordan iborat. Ventilyator noutbuk tagidagi shamollatish teshiklaridan havoni tortadi (shu sababli noutbukdan faqat tekis va qattiq yuzada foydalanish mumkin, aks holda sovitish buziladi) va uni mis issiqlik o‘tkazgich hamda issiqlik quvurlari orqali ona plataning protsessoriga (ba’zan chipsetiga ham) bog‘langan radiator orqali o‘tkazib, orqa yoki yon devordagi teshikdan tashqariga chiqaradi. Noutbuk korpusi metalldan bo‘lsa, u katta radiator vazifasini bajarishi mumkin va bunday holatda ventilyator kamdan-kam talab etiladi. Unumdorligi past zamonaviy noutbuklarda issiqlik ajralishi kamligi sababli ventilyator umuman bo‘lmasligi ham mumkin. Ba’zan (o‘yin noutbuklarida deyarli har doim) ventilyator va issiqlik quvuriga ega alohida sovitish tizimi videokarta uchun ham o‘rnatiladi.
Quvvat ta’minoti
Noutbuklar ham akkumulyatordan, ham elektr tarmog‘iga ulanadigan adapterdan quvvat oladi. Adapter ayni paytda noutbuk batareyasini ham quvvatlaydi. Zamonaviy noutbuklarda litiy-ion akkumulyatorlar ishlatiladi. Biznes turkumidagi noutbuklarda ko‘pincha bir nechta batareyani ulash mumkin (qo‘shimcha batareyalar optik disk yuritmasi o‘rniga joylashtiriladi yoki korpus tagiga mahkamlanadi). Olib tashlab bo‘lmaydigan batareyalardan foydalanish tendensiyasi kuzatilmoqda.
Displey
Noutbuk ekrani matritsasi to‘laqonli suyuq kristalli displeydan (LCD) iborat bo‘lib, yoritish uchun yorug‘lik diodlari (LED) ishlatiladi. Zamonaviy noutbuklarda displey qoplamasining ikki turi — xira (kamroq) va yaltiroq qoplama qo‘llanadi. Yaltiroq qoplamali ekran tasviri kontrastliroq va yorqinroq bo‘ladi, ammo oynadek aks ettirish xususiyati ko‘pincha ishlashda noqulaylik tug‘diradi: yorug‘lik ekran yuzasida tarqalmaydi va foydalanuvchi orqasida yorug‘lik manbai bo‘lsa, qoplamada juda yorqin akslar paydo bo‘ladi. Xira qoplama esa, aksincha, tasvir kontrastini kamaytiradi, biroq yorug‘lik aksini hosil qilmaydi.
Aksariyat noutbuklarda ekran tomonlari nisbati 16:9, biznes turkumida 16:10 ham uchraydi. Tomonlari nisbati 4:3 bo‘lgan noutbuklar endi ishlab chiqarilmaydi.
Protsessor
Noutbuk protsessori tashqi ko‘rinishi va o‘lchami jihatidan stol usti kompyuteri protsessoriga juda o‘xshaydi, biroq uning ichida energiya sarfi va issiqlik ajralishini kamaytiradigan ko‘plab texnologiyalar qo‘llangan, masalan, Centrino platformasi. Arzon noutbuklarda plataga kavsharlab o‘rnatiladigan BGA korpusli protsessorlar ishlatiladi, qimmatroq modellarda esa protsessor soketga o‘rnatilib, istalganda unumdorrog‘iga almashtirilishi mumkin. Bu qat’iy qoida emas: qimmat noutbukda ham korpus qalinligini kamaytirish uchun protsessor plataga kavsharlangan bo‘lishi mumkin. Noutbuk protsessorlarining muhim farqi — issiqlikni taqsimlovchi qopqoqning yo‘qligi: kristall termo-interfeys orqali bevosita sovitish tizimiga ulanadi. Bu ayni paytda kamchilik hamdir: foydalanuvchi termopastani noto‘g‘ri almashtirsa, kristallning bir qismi sinib, protsessor butunlay va qaytarib bo‘lmas darajada ishdan chiqishi mumkin. Bunda yangi protsessor sotib olish katta xarajat talab qiladi.
Xotira
Operativ xotira noutbuklarda kichik o‘lcham va chiplarning zichroq joylashuvi (konstruktiv shakli SO-DIMM) tufayli stol usti kompyuteri xotirasiga yaqin xususiyatlarga ega, biroq biroz qimmatroq turadi. Ba’zan xotiraning bir qismi ona plataga kavsharlab o‘rnatiladi va SODIMM uyasi orqali uni kengaytirish imkoniyati bo‘lmasligi ham mumkin.
Ma’lumotlarni saqlash qurilmalari
Noutbukning ma’lumot to‘plagichi kichik o‘lchamiga (diametri 2,5 duym bo‘lgan magnit tashuvchilardan foydalanish hisobiga) qaramay, sig‘imi jihatidan stol usti kompyuteri to‘plagichiga yaqin (1 terabaytgacha va undan ortiq). 2000-yillarning oxiridan boshlab qattiq holatli to‘plagichlar keng qo‘llanmoqda.
Optik disk yuritmasi (CD/DVD) noutbukda disk patnisini tashqariga chiqaruvchi mexanizmsiz ishlab chiqariladi, shu sababli to‘laqonli yuritmaning barcha vazifalarini saqlagan holda uni juda yupqa qilish mumkin bo‘ldi. Zamonaviy yuritmalarning aksariyati DVD-RW standartiga mos, biroq qimmat multimedia noutbuklarida ko‘pincha Blu-ray disk yuritmasi ham uchraydi.
Kiritish-chiqarish qurilmalari
Umuman olganda, noutbuk klaviaturasi oddiy rezina-membranali klaviaturadir. Qalinligini bir necha millimetrgacha kamaytirish uchun bir nechta texnik yechim qo‘llanadi:
- Klaviatura asosi — shtamplab hosil qilingan qattiqlik qovurg‘alariga ega metall plastina.
- Rezina elementlar imkon qadar kichraytirilgan, ammo bu tugmalarning qattiqligini kamaytiradi.
- Tugmalar qiyshayishining oldini olish uchun «qaychi mexanizmi» deb ataladigan, ikkita plastik qismdan iborat tuzilma qo‘llanadi. Bu klaviaturani ajratishni qiyinlashtiradi (ko‘pincha hech narsani sindirmaslik uchun klaviatura ajratilmasdan siqilgan gaz bilan puflab tozalanadi), biroq yupqa klaviaturaning tashqi yuzasini tozalash osonroq va tor oraliqlarga kir kamroq to‘planadi. Uzun tugmalarda (probel va Enter) to‘liq o‘lchamli klaviaturalardagi kabi simli stabilizator ishlatiladi.
- Membranalar yupqa, mustahkam lavsan yoki poliimid materialidan, mexanizm qismlari uchun kesiklar bilan tayyorlanadi.
O‘rnatilgan klaviaturadan tashqari noutbukda sichqoncha o‘rnini bosuvchi qurilma ham bor: odatda sensorli panel, kamroq hollarda tenzometrik joystik yoki trekbol ishlatiladi. Shuningdek, tashqi sichqonchalar, qo‘shimcha klaviaturalar va monitorlar ham ulanishi mumkin.
Noutbuklarning tasnifi
Noutbuklarni tasniflashning bir-birini to‘ldiradigan 2 ta asosiy tizimi mavjud.
|
Displey diagonali o‘lchamiga ko‘ra tasniflash:
|
Noutbukning vazifasi va texnik xususiyatlariga ko‘ra tasniflash:
|
Tasniflar ancha shartlidir.
Stol usti kompyuteri o‘rnini bosuvchi noutbuk (Desktop Replacement)

Odatda ekrani 17 duym va undan katta bo‘lgan noutbuklar stol usti kompyuterining o‘rnini bosuvchi qurilma sifatida taqdim etiladi. Bunday ko‘chma kompyuterlarning o‘lchami va vazni ancha katta bo‘lib, ularni olib yurish noqulay. Biroq nisbatan katta displey ishlashni qulaylashtiradi, keng korpus esa kuchli qismlarni o‘rnatish va ularni yetarlicha sovitish imkonini beradi. Ba’zan noutbuklarda protsessor va tizim mantiqiy sxemalarining stol usti variantlari qo‘llanadi. Bunday qurilmalar «desknotlar» (ingl. desknote, desktop notebook» deb ataladi. Ayrim ishlab chiqaruvchilar katta noutbuklarga ikkita ma’lumot to‘plagich o‘rnatib, ularni RAID massiviga birlashtirish imkonini beradi.
Ekran diagonali 14—16 duym bo‘lgan noutbuklar
Ekran diagonali 14—16 duym bo‘lgan noutbuklar uchun maxsus nom o‘ylab topilmagan. Ushbu toifadagi noutbuklar eng ko‘p tarqalgan. Ular maqbul o‘lcham va vaznni yetarli unumdorlik bilan uyg‘unlashtiradi.
Subnoutbuklar

Subnoutbuklar deb ekran diagonali 11—13,3 duym bo‘lgan noutbuklarga aytiladi. Bunday noutbuklarning o‘lchami va vazni kichik, ammo kichik ekran ularda ishlash qulayligini kamaytiradi. Sovitish muammolari sabab subnoutbuk o‘lchami kuchli qismlarni o‘rnatishga yo‘l qo‘ymaydi. Shu bois ularda ko‘pincha energiya sarfi kamaytirilgan mobil protsessorlar (ULV yoki LV modellari) ishlatiladi. Subnoutbuklar kamdan-kam hollarda alohida grafik adapter bilan jihozlanadi, ayrim modellarida esa optik disk yuritmasi umuman bo‘lmaydi.
Ultrabuklar
Ultrabuk — odatiy subnoutbukdan ham kichikroq va yengilroq, juda yupqa hamda yengil subnoutbuk bo‘lib, to‘laqonli noutbukning ko‘plab asosiy xususiyatlarini saqlab qoladi.
Bu atama 2011-yilda, Intel korporatsiyasi mobil shaxsiy kompyuterlarning yangi turkumi — ultrabuklarni taqdim etganidan keyin keng tarqala boshladi. Intel va Apple kompaniyalari konsepsiyasi 2008-yilda chiqarilgan Apple MacBook Air subnoutbuki asosida ishlab chiqilgan.
Ultrabuklar 11" dan 15" gacha suyuq kristalli displeylar bilan jihozlanadi va vazni 2 kg gacha bo‘ladi.
Ultrabuklarga ko‘pincha Microsoft Windows 7 yoki Microsoft Windows 8 tizimi o‘rnatilgan. 2015-yildan boshlab ultrabuklar Windows 10 tizimida ishlagan yoki shu tizimga o‘tkazilgan.
O‘ta ixcham noutbuklar
O‘ta ixcham noutbuk — yo‘lda ishlash uchun juda qulay, mobilligi yuqori laptop.
O‘ta ixcham noutbuklarning o‘lchami juda kichik, vazni taxminan 1 kg bo‘ladi. Odatda ular energiya sarfi kamaytirilgan protsessorga (CULV, masalan, Atom, AMD Fusion) asoslanadi. Bu ularning afzalliklaridan biri — avtonom ishlashning rekord darajadagi (4—7 soat) davomiyligini ta’minlaydi. Biroq o‘rtacha unumdorlik va jihozlanishga nisbatan narxi yuqoriroq bo‘ladi. Shuningdek, diagonali kichik (9—12 duym) ekran uzoq ishlash yoki ko‘ngilochar mashg‘ulotlar uchun noqulay. Ularda Windows, Linux, Android, Chrome OS operatsion tizimlaridan foydalanish mumkin.
Netbuklar

Netbuklar alohida noutbuk toifasi sifatida subnoutbuklardan 2008-yilning birinchi choragida Intel kompaniyasi tomonidan ajratilgan. Netbuklar ekran diagonali 7 dan 12,1 duymgacha bo‘ladi. Ular veb-sahifalarni ko‘rish, elektron pochta va ofis dasturlarida ishlashga mo‘ljallangan. Bunday noutbuklar uchun energiyani tejovchi maxsus Intel Atom, VIA C7, VIA Nano, AMD Geode protsessorlari ishlab chiqilgan. Kichik ekran, ixcham klaviatura va unumdorlikning pastligi o‘rtacha narx hamda nisbatan uzoq avtonom ishlash muddati bilan qoplanadi. O‘lcham kichikligi odatda netbukga optik disk yuritmasini o‘rnatishga imkon bermaydi, biroq Wi-Fi adapteri majburiy qismdir.
Netbuklar bozoridan internet planshetlari ularni faol siqib chiqarmoqda.
Arzon noutbuklar
Arzon noutbuklar — narxi past, imkoniyatlari cheklangan noutbuklar. Bunday noutbuklar arzon Intel Celeron M, Pentium va AMD E1\E2 protsessorlariga, ilgari esa AMD Mobile Sempron, Intel Core 2 Duo va AMD Turion ning quyi modellariga asoslangan. O‘z vaqtida VIA C7 protsessorlari ham ishlatilgan. Arzon protsessorlar ko‘pincha energiya samaradorligi jihatidan eng yaxshi ko‘rsatkichlarga ega emas, bu noutbukning avtonom ishlash vaqtiga salbiy ta’sir qiladi. Ayrim o‘ta arzon modellarda Wi-Fi adapteri bo‘lmagan. Arzon noutbuk ekrani odatda 14—15" diagonalga ega, biroq ayrim ishlab chiqaruvchilar 17" modellarni ham taklif qiladi. Kamdan-kam istisnolardan tashqari, eng past aniqlik va rang qamroviga ega TN turidagi matritsa o‘rnatiladi.
Arzon noutbuklar orasida netbuklar alohida o‘rin tutadi. Ularning ekran diagonali 7—10,2 duym bo‘ladi. Bu qurilmalar dastlab eng arzon narx segmenti uchun ishlab chiqilgan. Biroq ularning unumdorligi va foydalanish qulayligi past, ko‘plab modellarining narxi oddiy arzon noutbuklar bilan teng, shu sababli ular asosiy kompyuter sifatida eng yaxshi tanlov emas.
Narxni pasaytirish maqsadida arzon noutbuklar ko‘pincha oldindan o‘rnatilgan operatsion tizimsiz yoki FreeDOS yoxud Linux bilan taqdim etiladi.
O‘rta toifadagi noutbuklar
O‘rta toifadagi noutbuklar — eng keng va chegaralari uncha aniq bo‘lmagan toifa. Bunday qurilmalarning ekran diagonali har qanday bo‘lishi mumkin. Ushbu noutbuklar juda yuqori unumdorlikka ega emas; videoadapter quyi turkumdagi ichki yoki alohida adapter, protsessor esa boshlang‘ich yoki o‘rta darajada bo‘ladi. Odatda ularning korpusi plastikdan yasaladi, dizayni oddiy, ko‘zga tashlanmaydi. O‘rta toifadagi noutbuklarga odatda uyda foydalanishga mo‘ljallangan Windows versiyalari o‘rnatiladi; ayrim ishlab chiqaruvchilar oldindan o‘rnatilgan tizim sifatida Linuxni ham taklif qiladi.
Ishlab chiqaruvchilar odatda o‘rta toifa modellarini ofis va mainstream (ommaviy) turkumlariga kiritadi. Ba’zan bu ko‘chma kompyuterlar «tejamkor multimedia noutbuki» yoki hatto «tejamkor o‘yin noutbuki» sifatida taqdim etiladi (ikkinchi holatda noutbukda o‘rta darajadagi videokarta va arzon protsessor bo‘ladi). «Stol usti kompyuteri o‘rnini bosuvchi» toifadagi noutbuklarning ko‘pini ham o‘rta toifaga kiritish mumkin.
Biznes noutbuklar
Biznes noutbuklar ishbilarmonlar uchun mo‘ljallangan. Texnik xususiyatlari bo‘yicha ular yuqori o‘rta toifadagi noutbuklarga deyarli teng, ammo qat’iy va sodda dizayn, ko‘pincha dok-stansiya ulagichi, TPM himoya modullarini qo‘llab-quvvatlash va qimmatroq materiallardan foydalanish bilan ajralib turadi. Tarkibiy qismlar, odatda, funksionallik yoki unumdorlik biroz cheklansa ham, eng yuqori ishonchlilikni ta’minlaydigan qilib tanlanadi. Biznes noutbuklar tez-tez subnoutbuklar toifasiga kiradi (asosan xizmat safarlariga ko‘p boradiganlar uchun), kamroq «stol usti kompyuteri o‘rnini bosuvchi» toifasiga mansub bo‘ladi (noutbukni ofisdan tashqariga olib chiqmaydiganlar uchun). Ayrim modellar bir nechta tashqi displeyga ma’lumot chiqarish uchun mo‘ljallangan professional Quadro NVS videokartalari bilan jihozlanadi (ular korporativ dasturlar uchun sertifikatlangan). Hatto biznes netbuklar ham uchraydi (HP 2133 Mini-Note PC). Biznes noutbuklarga Windows tizimining professional, ko‘pincha eng yangi bo‘lmasa-da, barqaror versiyasi oldindan o‘rnatiladi (masalan, 2016-yil o‘rtalarida Dell kompaniyasi Latitude turkumidagi noutbuklarda hamon Windows 7 Pro ni standart tarzda taklif qilgan).
Multimedia noutbuklar
Multimedia noutbuklar — chegaralari ancha mavhum bo‘lgan yana bir toifa. Ko‘chma kompyuterni «multimedia» qurilmasi sifatida taqdim etish ishlab chiqaruvchiga bog‘liq. Odatda o‘rta toifadagi protsessor va videokartaga ega noutbuklar multimedia toifasiga kiritiladi. Bunday jihozlanish noutbukdan deyarli har qanday maqsadda, jumladan ko‘pchilik kompyuter o‘yinlarida foydalanish imkonini beradi.
Multimedia noutbuklarning ekran diagonali 15,6—18,4 duym bo‘ladi. Bundan kichik ekranli multimedia noutbuklar deyarli uchramaydi, chunki kichik displey multimedia vazifalarini bajarishni qiyinlashtiradi. Oddiy multimedia noutbuklar o‘rta toifadagi noutbuklardan deyarli farq qilmaydi. Ba’zan qopqoqning tashqi tomonida noutbukni ochmasdan tasvir va videokliplarni ko‘rish imkonini beradigan kichik ekran bo‘ladi. Ko‘pincha operatsion tizimni yuklamasdan ham filmlar va boshqa multimedia fayllarini ko‘rish mumkin. Ilg‘or multimedia noutbuklar televizion tyuner va masofadan boshqarish pulti bilan jihozlanadi. Ushbu toifadagi noutbuklarda operatsion tizim sifatida odatda Windows 7 ning Windows Media Center komponentini o‘z ichiga olgan versiyalari (Home Premium, Professional, Enterprise va Ultimate) ishlatiladi.
O‘yin noutbuklari
O‘yin noutbuklari, masalan, kompyuter o‘yinlari kabi juda ko‘p resurs talab qiladigan vazifalar uchun mo‘ljallangan. O‘yin noutbukining asosiy farqi — yuqori unumli protsessor va kuchli videokarta (Radeon va GeForce va boshqalar). Videokartalarning mobil versiyalari stol usti variantlaridan kuchsizroq bo‘lsa-da, eng talabchan o‘yinlarda ham yetarlicha qulay sharoitni ta’minlay oladi. Ayrim ishlab chiqaruvchilar SLI/Crossfire rejimida ishlaydigan ikkita grafik adapterli noutbuklarni taklif qiladi (Desktop Replacement toifasidagi modellarda). Eng qimmat modellarda ko‘pchilik qismlarni almashtirish mumkin va samarali sovitish tizimi mavjud. O‘yin noutbuklari ko‘pincha o‘ziga xos, tajovuzkor uslubdagi dizaynga ega.
Mobil ish stansiyasi
Mobil ish stansiyasi toifasidagi noutbuklar uch o‘lchamli modellashtirish va avtomatlashtirilgan loyihalash tizimi (SAPR) dasturlarida professional ishlash uchun mo‘ljallangan. Mobil ish stansiyasining boshqa noutbuklardan asosiy farqi — professional NVidia Quadro FX yoki ATI FireGL videokartalarining mobil versiyalaridan foydalanishidir. Odatda bunday noutbuklarda unumdor protsessor o‘rnatiladi, displey esa yuqori aniqlikka ega (1920 × 1200 gacha, ekran diagonali 15,4—17 duym bo‘lgan modellarda).
Nufuzli noutbuklar
Nufuzli, yuqori maqomli noutbuklar boshqalardan yorqin va esda qolarli dizayni bilan ajralib turadi. Ularning korpusini ishlab chiqarishda ko‘pincha magniy, titan, po‘lat, alyuminiy, karbon, shisha, zamsha va boshqa noodatiy materiallardan foydalaniladi. Turli qimmatbaho bezaklar bilan bezatilgan modellar ham uchraydi. Odatdagi nufuzli noutbuk subnoutbuklar toifasiga kiradi, biroq yuqori maqomli modellar barcha o‘lchamdagi noutbuklar orasida uchraydi. Nufuzli noutbuklar toifasiga ba’zan ayrim o‘yin va biznes noutbuklari ham kiritiladi. Ularning unumdorligi juda past (ixcham modellar) yoki nihoyatda yuqori bo‘lishi mumkin (Dell Adamo, Asus Lamborghini, Asus G turkumidagi o‘yin noutbuklari, Toshiba Qosmio va ikki turli ishlab chiqaruvchining yaqin hamkorligiga asoslangan Acer Ferrari va boshqalar).
Himoyalangan noutbuklar

Himoyalangan noutbuklar («yo‘ltanlamaslar») o‘ta og‘ir sharoitlarda ishlashga mo‘ljallangan. Ular tebranish, zarba, kuchli changlanish va namlik, agressiv kimyoviy muhitga yuqori darajada chidamli, keskin haroratlarda ham ishlay oladi. Ishlab chiqaruvchilar himoya darajasi turlicha bo‘lgan modellarni taklif etadi. Bunday noutbuklar harbiy sohada, favqulodda vaziyatlar xizmatlarida ishlatiladi hamda sanoat kompyuterlari sifatida xizmat qilishi mumkin. Ko‘pincha bunday qurilmalar davlat tashkilotlari (asosan qurolli kuchlar) maxsus buyurtmasi asosida ishlab chiqiladi. Himoyalangan noutbuklarda tashqi ta’sirlarga chidamli maxsus qismlar qo‘llanadi. Qattiq holatli ma’lumot to‘plagichlar keng ishlatiladi. Himoyalangan noutbuklarning keng tarqalishiga ularning yuqori narxi va katta vazni to‘sqinlik qiladi.
Transformer noutbuklar (planshet noutbuklar)


Sensorli ekranli noutbuklar planshet kompyuter va noutbukning gibrididir. Shu sababli ular planshet noutbuklar deb ham ataladi. Planshet kompyuterdan ularga sensorli ekran, noutbukdan esa to‘laqonli klaviaturali korpus o‘tgan. Bunday ko‘chma kompyuterlarning qaysi toifaga kiritilishi ishlab chiqaruvchiga bog‘liq: ayrimlari noutbuk, boshqalari planshet kompyuter deb hisoblaydi. Odatda bunday noutbuklarning displeyi aylanuvchi qilib ishlanadi, bu qurilma imkoniyatlarini sezilarli kengaytiradi hamda undan noutbuk sifatida ham, to‘laqonli planshet kompyuter sifatida ham foydalanishga yo‘l ochadi. Planshet noutbuklarning ekran diagonali odatda 15 duymdan oshmaydi, unumdorligi o‘rtacha bo‘ladi. Buning sababi sensorli panellarning qimmatligi va nisbatan katta energiya sarfidir.
Bunday noutbuklarning boshqa ko‘chma kompyuterlardan afzalligi — ma’lumotni bevosita ekranda kiritish mumkinligidir. Planshet kompyuterlardan ustun tomoni esa katta hajmdagi matnlarni qiynalmay terishga imkon beruvchi to‘laqonli klaviaturaning mavjudligidir. Asosiy kamchiliklari — yuqori narx va nisbatan past unumdorlik. An’anaviy noutbuklarga qaraganda aylanuvchi sharnirning ishonchliligi pastroq ekanini ham kamchiliklarga kiritish mumkin.
Ishlab chiqaruvchilar
Noutbuklar ko‘plab kompaniyalar tomonidan ishlab chiqariladi. Ular orasida Acer, Apple, ASUS, Dell, Fujitsu, Gateway, HCL, HP Inc., Lenovo, LG, MSI, Panasonic, Samsung, Sony, Toshiba va boshqalar bor. Shuningdek, ayrim mamlakatlar bozorida faoliyat yurituvchi kompaniyalar ham noutbuklar ishlab chiqaradi (yig‘adi). Masalan, Rossiyada RoverBook va IRU brendlari mavjud. Biroq noutbuklarni bevosita ishlab chiqaradigan kompaniyalar soni ancha kam. Masalan, Dell, Gateway, Sony, Micron va Toshiba kabi brendlar o‘zlari noutbuk yasamaydi, balki ularni boshqa ishlab chiqaruvchilarga buyurtma qiladi (OEM).
Noutbuklarni ko‘pincha quyidagi kompaniyalar ishlab chiqaradi (noutbuk brendlari va OEM ishlab chiqaruvchilari o‘rtasidagi moslik jadvali):
- Quanta Computer — Tayvandagi yirik ishlab chiqaruvchi (Sony, Lenovo, HP, Apple uchun).
- Falcon Northwest[ingl.] — High-End toifadagi noutbuklar ishlab chiqaradi.
- Compal — Acer, Dell, Toshiba, HP va boshqa brendlarning ayrim modellarini ishlab chiqaradi, arzon noutbuklarga ixtisoslashgan.
- Pegatron — keng ko‘lamli modellar (Lenovo, Asus, Alienware, HP, Apple), ilgari Asus kompaniyasining bo‘linmasi bo‘lgan.
- Clevo — mashhur o‘yin noutbuklarini ishlab chiqaradi.
- Sager — kuchli noutbuklar.
- Uniwill — ECS[ingl.].
- Wistron — biznes modellar (Apple, HP, Dell, Lenovo), ilgari Acer kompaniyasining bo‘linmasi bo‘lgan.
- Inventec — HP biznes modellari.
O‘z ishlab chiqarish liniyalariga ega brend kompaniyalar ham bor, masalan, Asus, Apple, Fujitsu va LG.
Noutbukning apparat qismi ishlab chiqarilib, qismlari boshqa korxonada yig‘ilgach, taniqli yetkazib beruvchiga oldindan o‘rnatilgan dasturiy ta’minotli qattiq diskni qo‘yish, kerakli mintaqa tilidagi klaviaturani o‘rnatish va noutbukni qadoqlashgina qoladi. Buning aksi ham bo‘lishi mumkin: xususan, Sager, Eurocom va Clevo o‘z brendlari ostida noutbuk ishlab chiqaradi, biroq ko‘pincha kafolat va qo‘llab-quvvatlash cheklangan bo‘ladi.
Tabiiyki, bunday ishlab chiqarish usuli barcha mashhur brendlar noutbuklarining sifati bir xil degani emas. Oxir-oqibat hammasi noutbuk loyihasiga bog‘liq. Uni ko‘pincha buyurtmachi kompaniyaning muhandislari taqdim etadi va loyiha qismlarni tanlash hamda joylashtirish, ishlatiladigan materiallar va boshqa masalalar bo‘yicha turli talablarni o‘z ichiga oladi. Shuning uchun yetakchi brend kompaniyalarning ixtisoslashgan noutbuklari odatda uncha mashhur bo‘lmagan yetkazib beruvchilarnikidan sifatliroq (va qimmatroq) bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Skott Myuller. Noutbuklarni modernizatsiya qilish va ta’mirlash = Upgrading and Repairing Laptop Computers. — M.: «Vilyams», 2005. — B. 688. — ISBN 0-7897-2800-1.
- Den Gukin. «Boshlovchilar uchun» noutbuklar = Laptops For Dummies. — 2-nashr. — M.: «Dialektika», 2007. — B. 288. — ISBN 0-470-05432-8.
- Roman Bobkov. Noutbuklar tarixi: shkafdan cho‘ntakkacha // Mening do‘stim kompyuter : jurnal. — 2010. — № 26 (97). — B. 16—19.