Smartfon nima

iPhone (birinchi avlod)
Kommunikator HTC S730 telefon va QWERTY klaviaturalari bilan (Windows Mobile), 2007-yil
Qtek S100 kommunikatori

Smartfon (ingl. smartphone — aqlli telefon) — mobil telefon (zamonaviylari, odatda, sensorli ekran), aqlli qurilma imkoniyatlariga ega. U deyarli doimo kamerava old kamera bilan jihozlangan. Old kameradan videoqo‘ng‘iroqlar, videokonferensiyalar o‘tkazish va selfi suratga olish uchun foydalaniladi.

Shuningdek, kommunikator (ingl. communicator) — dastlab cho‘ntak shaxsiy kompyuteribo‘lib, mobil telefon funksiyalari bilan to‘ldirilgan qurilma. Hozirgi vaqtda «smartfon» va «kommunikator» atamalari orasidagi chegara butunlay yo‘qolgan deb hisoblash mumkin.

Mobil telefonlarda deyarli doimo qo‘shimcha funksiyalar (kalkulyator, taqvim, qaydlar, o‘yinlar) bo‘lganiga qaramay, vaqt o‘tishi bilan tobora aqlliroq modellar chiqarila boshlandi. Bunday modellarning imkoniyatlari va hisoblash quvvati oshganini ta’kidlash uchun «smartfon» atamasi kiritildi. Smartfonlar ommalasha boshlagan davrda mobil telefon funksiyalariga ega shunday qurilmalar ishlab chiqarildi va ular kommunikatorlar deb ataldi. Hozir smartfon va kommunikatorga ajratish o‘z ahamiyatini yo‘qotgan: ikkala atama ham to‘laqonli foydalanuvchi interfeyslari hamda rivojlangan mobil aloqa radiointerfeyslariga ega ixcham universal kompyuterni anglatadi. «Kommunikator» atamasi esa deyarli ishlatilmay qo‘ygan.

Smartfonlar oddiy mobil telefonlardan operatsion tizimmavjudligi bilan farq qiladi: bu tizim mustaqil ishlab chiquvchilarga dasturiy ta’minot yaratish imkonini beradi (oddiy mobil telefonlarning operatsion tizimi esa tashqi ishlab chiquvchilar uchun yopiq). Qo‘shimcha ilovalar o‘rnatish smartfonning funksional imkoniyatlarini oddiy mobil telefonlarga qaraganda sezilarli kengaytiradi.

Biroq keyingi davrda «oddiy» telefon va smartfonlar o‘rtasidagi farq tobora yo‘qolmoqda. Eng arzonlaridan tashqari, ko‘plab yangi telefonlarda ilgari faqat smartfonlarga xos bo‘lgan funksiyalar, jumladan elektron pochta va HTML brauzer, shuningdek, ko‘p vazifalilik ham mavjud.

Smartfonlar va kommunikatorlar o‘rtasidagi farqlar

Hozirgi vaqtda kommunikatorlar va smartfonlaro‘rtasida aniq chegara mavjud emas, chunki ikkala turdagi qurilmaning imkoniyatlari deyarli bir xil. Mutaxassislar va ishlab chiqaruvchilar bu atamalarni turlicha talqin qiladi. Ko‘pincha «tarixiy yondashuv» qo‘llanadi: agar qurilma cho‘ntak shaxsiy kompyuteridan kelib chiqqan bo‘lsa — kommunikator, mobil telefondan kelib chiqqan bo‘lsa — smartfon hisoblanadi. Bunday yondashuvda kommunikatorlar deganda, odatda, sensorli ekran (qo‘shimcha klaviaturaga ham ega bo‘lishi mumkin) bilan jihozlangan va quyidagi operatsion tizimlardan birida ishlaydigan qurilmalar tushuniladi: Apple iOS, Windows Phone, Open webOS yoki Android. Operatsion tizimi Windows Mobilebo‘lgan va ma’lumot kiritish uchun faqat QWERTY- va/yoki raqamli (telefonnikiga o‘xshash) klaviaturadan foydalanadigan qurilmalar smartfonlar deb ataladi. Aksariyat Symbian OS boshqaruvidagi qurilmalar an’anaviy tarzda smartfonlar qatoriga kiritiladi (Nokia 9xxx turkumi, Nokia E90 va ayrim boshqalar bundan mustasno). Qolgan hollarda qurilmaning qaysi toifaga kiritilishi ishlab chiqaruvchiga bog‘liq.

Ayrim mutaxassislar kommunikator va smartfonlarni to‘liq o‘lchamli (QWERTY) klaviaturaning (virtual yoki jismoniy) mavjudligi yoki yo‘qligiga ko‘ra ham farqlaydi.

2000-yillarning boshida smartfon va kommunikatorlar o‘rtasidagi farq ancha yaqqol edi. Dastlabki kommunikatorlar aslida qo‘shimcha GSMmodul o‘rnatilgan cho‘ntak shaxsiy kompyuterlari edi. Ular o‘lchami (ekran diagonali 3,5—4 dyuym, aniqligi 320×240) va og‘irligi jihatidan cho‘ntak kompyuterlaridan farq qilmagan; telefon funksiyalari esa narxni oshirib, batareyaning avtonom ishlash vaqtini qisqartirgan. Smartfonlar, aksincha, telefonlardan deyarli farq qilmagan: ekrani kichik va tasvir aniqligi past, imkoniyatlari esa cho‘ntak kompyuterinikidan kam bo‘lgan. Nokiakompaniyasi o‘z smartfonlarini targ‘ib qilishda qurilmaning intellektual imkoniyatlariga emas, balki dizayni, o‘yin va multimedia xususiyatlari va shu kabilarga urg‘u bergan. Biroq vaqt o‘tishi bilan smartfon va kommunikator deb atalgan mahsulotlar bir-biriga yaqinlasha boshladi. Kommunikatorlar kichrayib, telefon funksiyalari asosiy o‘ringa chiqdi. Smartfonlar esa, aksincha, kattalashdi va imkoniyatlari cho‘ntak kompyuterlari darajasiga yetdi.

Smartfonlar rivojlanishining navbatdagi bosqichi iPhone telefonini ishlab chiqargan Applekompaniyasi uni bozorga muvaffaqiyatli olib chiqqanidan so‘ng boshlandi. Smartfon sifatida taqdim etilgan bu qurilmaning operatsion tizimi marketing sabablariga ko‘ra funksional jihatdan cheklangan edi. Jumladan, uchinchi tomon dasturlarini o‘rnatish va ko‘p vazifalilik imkoniyatlariga cheklov qo‘yilgan. Shunga qaramay, muvaffaqiyatli dizayn va puxta targ‘ibot siyosati tufayli ushbu qurilma klaviaturasiz qurilmalar uchun yangi me’yorlarni belgiladi. Agar 2000-yillarning o‘rtalarida aksariyat kommunikator va smartfonlar ekrani 2,4–2,8 dyuym va 320×240 nuqta aniqlikda bo‘lgan bo‘lsa, hozir 5", 5,2", 5,5", 6,0" yoki 7,2" (Huawei Mate 20X kabi) ekranlar, 1080х720, 1920х1080 dan 3040x2160+ pikselgacha aniqlik hamda 60, 90, 120 gers yangilanish chastotasi odatiy holga aylangan.

Smartfonlar va kommunikatorlar tarixi

IBM Simon shaxsiy kommunikatori, bazasi bilan

Uyali telefon va cho‘ntak shaxsiy kompyuteri funksiyalarini birlashtirish g‘oyasi 1990-yillarning boshlarida dastlabki cho‘ntak shaxsiy kompyuterlari paydo bo‘lishi bilanoq yuzaga kelgan. Bu boradagi ilk urinish IBM Simontelefoni bo‘lgan. Qurilma dastlab ommaga konsept sifatida 23-noyabr kuni 1992-yilda uning ishlab chiqaruvchisi IBMtomonidan taqdim etilgan. 1994-yilda ushbu qurilmani AQShning uyali aloqa operatori BellSouth[ingl.]sotuvga chiqardi. Qurilma shartnoma bilan 899 dollar, shartnomasiz esa 1000 dollardan sal ko‘proq turardi. Telefon funksiyalaridan tashqari, unda organayzerimkoniyatlari bor edi; qurilma fakslarniyuborish va qabul qilish, elektron pochtabilan ishlashga imkon bergan va bir nechta o‘yinni ham o‘z ichiga olgan. Boshqaruv tugmalari bo‘lmagan, barcha amallar sensorli ekranorqali bajarilgan. Katta o‘lchami va vazni (1 kg dan ortiq) tufayli qurilma keng tarqalmagan.

Yil boshida, 1996-yilda Hewlett-Packard kompaniyasi Nokia bilan hamkorlikda OmniGo cho‘ntak kompyuterini chiqardi — HP 700LX. Aslida bu HP 200LX modelining Nokia 2110uyali telefonini o‘rnatishga mo‘ljallangan joyi bor, qayta ishlangan varianti edi. Mobil telefon bilan yaxshiroq ishlashi uchun uning dasturiy qismi ham takomillashtirilgan. Albatta, bu qurilmani kommunikator deb bo‘lmaydi, chunki u bir-biridan mustaqil ikki qurilmadan iborat edi. HP OmniGo 700LX 640 × 200 aniqlikdagi, to‘rt xil kulrang tusni ko‘rsatadigan suyuq kristalli ekranga ega bo‘lgan. Unda qo‘ng‘iroq qilish va qabul qilish, matnli xabarlar, elektron xatlar va fakslarni yaratish hamda qabul qilish mumkin edi. Shuningdek, qurilma 100 % darajada DOS 5.0 bilan mos bo‘lib, minglab mavjud dasturlarni, jumladan Windows’ning dastlabki versiyalarini ishga tushirish imkonini bergan.

Kommunikatorlar

Yopiq holatdagi Nokia 9000 Communicator
Nokia 9xxx kommunikatorlari turkumi (9000, 9110, 9210, 9500)

Avgust oyida, 1996-yilda cho‘ntak kompyuteri va uyali telefonni bir korpusda birlashtirgan ilk muvaffaqiyatli qurilma paydo bo‘ldi: Nokia 9000 Communicator. U GEOSoperatsion tizimida ishlardi. Kommunikator to‘liq o‘lchamli QWERTYklaviatura va yuqori aniqlikdagi (640×200) oq-qora ekranga ega edi. Qurilma o‘lchamlari 173×65×38 mm, og‘irligi esa 397 g edi. Yopiq holatda u odatiy, biroq biroz kattaroq telefonga, ochilganda esa o‘sha davrning odatiy cho‘ntak kompyuteriga (Handheld PC) o‘xshardi. Nokia 9000 kommunikatori imkoniyatlari jihatidan o‘sha davr cho‘ntak kompyuterlaridan qolishmas, qo‘ng‘iroq qilishga imkon berardi. Ammo uning operatsion tizimi yopiq bo‘lgani uchun uchinchi tomon ilovalarini o‘rnatib bo‘lmasdi. Qurilmaning asosiy kamchiligi (cho‘ntak kompyuterlariga nisbatan) imkoniyatlarni kengaytiruvchi ulagichlarning (PCMCIA va xotira kartalari) yo‘qligi edi. Keyinchalik 9xxx kommunikatorlari qatori 9000i, 9110 va 9110i modellari bilan davom etdi.

1997-yilda Tayvanda High Tech Computer Corporation (HTC) kompaniyasi tashkil etildi. Uning asosiy maqsadi cho‘ntak kompyuteri va mobil telefon imkoniyatlarini birlashtirgan qurilmalar yaratish edi.

1998-yilda Psion, Nokia, Ericsson va Motorola kompaniyalari Symbian[ingl.]konsorsiumiga asos soldi. Uning maqsadi mobil qurilmalar uchun to‘laqonli operatsion tizim ishlab chiqish edi.

2000-yillarning boshigacha Nokia kommunikatorlarining deyarli raqibi yo‘q edi. Ayrim modellar mahalliy bozorlarga chiqarilgan, ammo muvaffaqiyat qozonmagan. Masalan, 1999-yilda AQSh bozori uchun Qualcomm pdQ 800 va pdQ 1900kommunikatorlari ishlab chiqarildi. Ular Palm OSboshqaruvida ishlardi. Katta vazni va yuqori narxi sabab bu qurilmalar yaxshi sotilmadi. Cho‘ntak kompyuterlari bozorining boshqa yetakchisi Handspring kompaniyasi 2001-yilda o‘zining Visor modeli uchun GSM standartini qo‘llaydigan VisorPhone kengaytma platasini chiqardi; u cho‘ntak kompyuterini to‘laqonli kommunikatorga aylantirardi.

Smartfonlar

«Smartfon» atamasini Ericsson kompaniyasi 2000-yilda o‘zining yangi Ericsson R380stelefoniga nisbatan qo‘llagan. Qurilma nisbatan ixcham (130×51×26 mm) va yengil (164 g) edi. Uning o‘ziga xos jihati buklanadigan qopqoq (flip) ostida joylashgan sensorli ekrani edi. Ishlab chiqaruvchi «smartfon» nomi bilan qurilmaning aqlli imkoniyatlarini ta’kidlagan. Biroq uni to‘laqonli smartfon deb bo‘lmaydi, chunki unga uchinchi tomon ilovalarini o‘rnatib bo‘lmasdi (Symbian 5.1 operatsion tizimi yopiq edi).

Smartfon va kommunikatorlarning jadal rivojlanishi 2001-yildaboshlandi: Nokia 9xxx turkumidagi Symbian 6.0 ochiq operatsion tizimga ega birinchi kommunikatorni chiqardi — Nokia 9210kommunikatorini chiqardi. U yangi Series 80platformasiga asoslangan bo‘lib, Nokia kommunikatorlarining avvalgi avlodlari dasturlari bilan mos kelmasdi. Model keng imkoniyatlarga ega, ichki ekrani esa rangli edi. Bundan tashqari, Nokia 7650telefoni ham e’lon qilindi. U uchinchi tomon ishlab chiquvchilariga ochiq Symbian 6.1 operatsion tizimida (platforma Series 60) ishlagani sababli ilk «haqiqiy» smartfon hisoblanadi. Ammo Nokia bu modelni ochiq operatsion tizimga ega aqlli qurilma sifatida emas, balki kengaytirilgan multimedia imkoniyatlariga ega nufuzli telefon sifatida taqdim etgan. Shunga qaramay, mavjud xotiraning kamligi (4 MB) va xotira kartasi uchun ulagichning yo‘qligi qurilma imkoniyatlarini jiddiy cheklagan. Shu yili dastlabki kommunikatorlar quyidagi operatsion tizimda ham paydo bo‘ldi: Pocket PC 2000.

BlackBerry 7230

2002-yilda quyidagi platformaga asoslangan bir qator kommunikatorlar chiqarildi: HTC Wallaby (Microsoft PocketPC 2002 operatsion tizimi) va quyidagi platformadagi smartfonlar: HTC Canary (Microsoft Smartphone 2002 operatsion tizimi). Ular turli savdo belgilari (Qtek, O2, Siemens va boshqalar) ostida sotilgan. Microsoft operatsion tizimlariga asoslangan qurilmalar keng tarqalib, ommaviy tus oldi. Sensorli ekranga ega Pocket PC (Windows Mobile) qurilmalariga norasmiy ravishda «kommunikator» nomi berildi. Shu yili BlackBerry QWERTY klaviaturasiga ega, elektron pochta bilan ishlashga mo‘ljallangan smartfonlar paydo bo‘ldi. Palm OS asosidagi ko‘plab kommunikatorlar ham chiqarilib, ancha ommalashdi. Nokia kommunikatorlari esa yuqori narxi tufayli tor doiradagi mahsulotlar bo‘lib qoldi.

Shu yili UIQ platformasidagi (Symbian 7.0 tizimining rivojlantirilgan turi) ilk smartfon — Sony Ericsson P800[ingl.]chiqdi. U Ericsson’ning buklama qopqoq ostidagi sensorli ekranga ega telefonlari an’anasini davom ettirdi, biroq endi to‘la asos bilan «smartfon» deb atalishi mumkin edi.

2003-yilda Microsoft kompaniyasi Windows Mobile 2003operatsion tizimini chiqardi. Nokia Symbian OS boshqaruvidagi bir nechta smartfonni, boshqa ishlab chiqaruvchilar esa Windows Mobile qurilmalarini taqdim etdi. 2003-yil oxirida Nokia o‘zining birinchi sensorli ekranli multimedia qurilmasi — Nokia 7700 modelini e’lon qildi. U Series 90dasturiy platformasiga asoslangan edi. Qurilma 2004-yil o‘rtasida chiqarilishi kerak edi, ammo muddat bir necha marta kechiktirilgach, ishlab chiqarish bekor qilindi va u keng sotuvga chiqmadi. Uning o‘rniga 2004-yil oxirida Nokia 7710[ingl.] modeli chiqdi — Series 90 asosidagi birinchi va yagona smartfon.

2005-yilda Microsoft bir qator sezilarli yaxshilanishlarga ega Windows Mobile 5 tizimini chiqardi. U uch xil variantda taqdim etildi: smartfonlar uchun (Windows Mobile 5.0 for Smartphone), cho‘ntak kompyuterlari uchun (Windows Mobile 5.0 for Pocket PC) va kommunikatorlar uchun (Windows Mobile 5.0 for Pocket PC Phone Edition). Uchala tizim yagona platformada yaratilgani qurilmalar imkoniyatlarini kengaytirib, smartfon va kommunikatorlar o‘rtasidagi farqni kamaytirdi. Palm kompaniyasi Microsoft bilan hamkorlik boshlaganini ma’lum qilib, Treo 700w[ingl.] Windows Mobile 5 boshqaruvidagi kommunikatorini e’lon qildi. Nokia Series 80 va Series 90 dasturiy platformalarini qo‘llab-quvvatlashni tugatib, e’tiborini Series 60 ni rivojlantirishga qaratdi. 2005-yil oxirida yangilangan Series 60 version 3 platformasidagi dastlabki Nokia smartfonlari taqdim etildi.

2006—2007-yillarda smartfon bozori sezilarli o‘sdi (smartfon va kommunikatorlar yetkazib berilishi taxminan ikki baravar oshdi). 2006-yil boshida High Tech Computer Corporation Qtek savdo belgisidan voz kechib, mahsulotlarini yagona HTCbrendi ostida targ‘ib qilishga qaror qildi. Shu yili kompaniya HTC MTeoR modelini chiqardi. Bu Windows Mobile asosidagi dunyodagi birinchi smartfon bo‘lib, quyidagi tarmoqlarni qo‘llab-quvvatlagan: 3-avlod tarmoqlari .

Nokia yangi Symbian OS 9.1 va Symbian OS 9.2 (Series 60 version 3 asosida) tizimlaridagi smartfonlar turkumini chiqardi. Ko‘plab qurilmalarda ilgari faqat kommunikatorlarga xos Wi-Fi va GPS kabi funksiyalar paydo bo‘ldi; yangilangan dasturiy platforma yuqoriroq ekran aniqligini qo‘llardi (ko‘pchilik modellar 320×240 nuqtali ekranga ega edi). Bundan tashqari, ayrim qurilmalarda QWERTY/ЙЦУКЕНklaviatura ham mavjud edi. Nokia kommunikatorlari qatori Nokia E90modeli bilan davom etdi. Yopiq holatda u to‘laqonli smartfon edi (oldingi modellar Series 40 dasturiy platformasidagi odatiy telefon va Series 80 kommunikatorini birlashtirardi). Barcha N turkumidagi smartfonlar Nokia kompaniyasining rasmiy press-relizlarida «multimedia kompyuterlari» deb atalgan. Yangilangan UIQ 3 (Symbian OS 9.1) asosida Sony Ericsson kompaniyasining bir qator sensorli smartfonlari chiqarildi (modellar: M600i, P990, P1, W950, W960). Bundan tashqari, 2007-yilda UIQ 3.1 asosidagi, sensorli ekranga ega bo‘lmagan ilk smartfon chiqarildi: Motorola RIZR Z8[ingl.].

2007-yilning birinchi yarmida Microsoft Windows Mobile 6operatsion tizimini chiqardi. Tizim nomidan «Smartphone» va «Pocket PC» so‘zlari olib tashlandi (sensorli ekransiz versiya Standard, sensorli ekranli versiyalar esa Classic va Professional deb ataldi). Bu smartfonlar va kommunikatorlarni uzil-kesil bir toifadagi qurilmalarga birlashtirdi. 6.1 versiyasi asosan yangilangan interfeysi bilan farqlanib, avvalgi versiya dasturlari bilan mos edi.

iPhone (birinchi avlod)

2007-yil o‘rtalarida Apple kompaniyasi klaviaturasiz iPhonequrilmasini chiqardi. U funksional jihatdan ajralib turmasdi (masalan, MMS xabarlarni yuborish, fayllarni Bluetooth orqali uzatish va shu kabi imkoniyatlar yo‘q edi). Yagona yangilik qurilmani ikki barmoq bilan boshqarish usuli (Multi-Touch) edi. Ammo sig‘imli sensorli ekran, o‘sha paytgacha uchramagan sezgir foydalanuvchi interfeysi (kinetik aylantirish va ko‘p nuqtali teginish birikmasi ekrandagi tasvirni barmoq harakati bilan bevosita boshqarayotgandek taassurot uyg‘otardi) hamda faol reklama kampaniyasi qurilmani savdo xitiga aylantirdi. Dastlab iPhone operatsion tizimi yopiq edi; uchinchi tomon ishlab chiquvchilari uchun iPhone SDK ilovalar yaratish vositalari faqat 2008-yilboshida paydo bo‘ldi. Apple smartfoni katta e’tibor qozondi, ko‘plab ishlab chiqaruvchilar barmoq bilan boshqarishga moslashtirilgan telefon va kommunikatorlarni chiqara boshladi. Bunday qurilmalar e’lon qilinganda, matbuot ularni ko‘pincha «iPhone qotili» deb atardi.

2007-yil oxirida Google kompaniyasi Androidochiq mobil platformasini e’lon qildi. U Linuxyadrosiga asoslangan edi. Shuningdek, Open Handset Alliance (OHA) nomli kompaniyalar birlashmasi tuzildi; uning maqsadi mobil qurilmalar uchun ochiq standartlar yaratish edi.

2008-yil o‘rtalarida Google kompaniyasi quyidagi platformaning manba kodini ochishini e’lon qildi — Android.

Bu orada Nokia kompaniyasi ham Symbian OS manba kodini ochish niyatini bildirdi va notijorat Symbian Foundation[ingl.]tashkilotini tuzish uchun Symbian aksiyalarining to‘liq paketini sotib olishga kirishdi. Jarayon 2-dekabrda (2008-yil) yakunlandi. Yagona ochiq Symbian platformasi 4-fevralda (2010-yil) paydo bo‘ldi.

2008-yilda Apple kompaniyasi o‘z smartfonining yangilangan iPhone 3Gmodelini taqdim etdi. Unda 3-avlod tarmoqlari va GPSqo‘llab-quvvatlana boshlandi, avvalgi modelning ayrim kamchiliklari tuzatildi. Qurilma 70 dan ortiq mamlakatga (jumladan, Rossiyaga) rasman yetkazib berildi. iPhone muvaffaqiyatli sotilishi tufayli Apple kompaniyasi smartfon bozorini egallay boshladi (jahon savdosining qariyb 5 % i).

2008-yil kuzida quyidagi operatsion tizim asosidagi birinchi qurilma sotuvga chiqdi: Android — T-Mobile G1 (HTC Dream).

2008-yil oxirida Sony Ericsson va Motorola kompaniyalari UIQ platformasini rivojlantirishni to‘xtatdi. Shu paytda Nokia Nokia 5800 modelini chiqardi: u Symbian OS 9.4 ga asoslangan sensorli ekranli qurilma edi. Smartfon stilussiz boshqarishni qo‘llab-quvvatlagan va ommaviy bozorga mo‘ljallangan. Bir vaqtning o‘zida sensorli ekran va suriluvchi QWERTY/ЙЦУКЕН klaviaturaga ega flagman Nokia N97 smartfoni ham e’lon qilindi; u 2009-yil o‘rtalarida sotuvga chiqdi.

Buklanadigan smartfon

Shuningdek qarang: egiluvchan displey[ingl.] (egiluvchan displey OLED)

2016-yilda Kanadadagi Human Media Lab[ingl.] laboratoriyasi olimlari egiluvchan smartfon konseptini taqdim etdi — bu qurilma deformatsiyaga mutlaq chidamli bo‘lishi ko‘zda tutilgan edi. ReFlex deb nomlangan modelning egiluvchanligi elektron qismlarning displey markazida emas, chetlarida joylashgani bilan ta’minlanadi. Bunday tuzilma smartfonning butunlay o‘ralib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi, ayni vaqtda uning asosiy funksiyalarini bajarishiga imkon beradi.

2017-yildayoq Samsung kompaniyasi kitob yoki daftardek bukilib ochiladigan korpusli smartfonni taqdim etmoqchi ekani ma’lum bo‘ldi. Kompaniya ekran shakli o‘zgarganda ham ishlashda davom etishini, uni sindirish deyarli imkonsizligini ta’kidlagan. Bu qurilmani cho‘ntakda qulay olib yurish, zarur bo‘lganda esa ochib, planshetnikigayaqin o‘lchamdagi ekran olish imkonini beradi. Shuningdek, Apple kompaniyasi uglerod nanonaychalaridan tayyorlangan ekranli, ishlayotganida ham korpusi shaklini o‘zgartira oladigan telefonning yangi konsepsiyasini patentladi.

FlexPai deb nomlangan ilk buklanadigan smartfonni Royole Technology[ingl.]kompaniyasi ishlab chiqardi. 2018-yil dekabrda u Tmall platformasida oldindan buyurtmalar qabul qilish boshlanganini e’lon qildi. Narxi 1337 dollardan boshlangan FlexPai’ning birinchi partiyasi 2019-yil mayigacha butunlay sotildi.

2019-yil fevralida Samsung o‘zining ilk buklanadigan smartfoni — Samsung Galaxy Fold modelini taqdim etdi (ochilgan holatdagi asosiy ekran diagonali 7,3 dyuym, qo‘shimcha displeyniki 4,6 dyuym). Biroq sotuv boshlanishiga bir necha hafta qolganida, sinov uchun smartfon olgan jurnalistlar himoya plyonkasini olib tashlagach, qurilmalar ishdan chiqqanini xabar qilishdi. Natijada Samsung 26-aprelga (2019-yil) mo‘ljallangan butunjahon sotuvini bekor qildi. 2023-yilda Samsung Galaxy Z Fold 5chiqdi. Bunday smartfonlar keng tarqaldi, ammo narx va sifat nisbatining pastligi sababli tor doiradagi mahsulot bo‘lib qoldi.

Smartfonlarning tarqalishi

So‘nggi tadqiqot (manba: Pew Research Center , 2019-yilning birinchi choragi) ma’lumotlariga ko‘ra, AQShda mehnatga layoqatli aholining 96 % i ilg‘or mobil telefonga ega. Daromadi past qatlamda bu ko‘rsatkich 70 % dan kam (soliqdan oldingi yillik daromadi 30 ming dollardan kam). Bu, avvalo, pensionerlar orasida ko‘rsatkich 59 % ekaniga bog‘liq (65 va undan katta yoshdagi fuqarolar). Millat yoki teri rangiga bog‘liqlik aniqlanmagan. Shu bilan birga, kam daromadli kishilarda telefon yagona internetga chiqish vositasi.

Smartfonlarning asosiy ishlab chiqaruvchilari


Smartfon bozorining ishlab chiqaruvchilar bo‘yicha statistikasi:

Ishlab chiqaruvchi 3-chorak, 2009-yil 1–4-choraklar, 2016-yil 1–4-choraklar, 2017-yil 1–4-choraklar, 2018-yil
dona % dona % dona % dona %
Nokia16 413 42039,7 % — — — — — —
RIM (BlackBerry)8 521 28020,6 % — — — — — —
Apple7 362 67017,8 % 215 400 000 14,6 % 215 800 000 14,7 % 208 800 000 14,9 %
Samsung—— 311 400 000 21,1 % 317 300 000 21,6 % 292 300 000 20,8 %
Huawei—— 139 300 000 9,5 % 153 100 000 10,4 % 206 000 000 14,7 %
OPPO—— 99 800 000 6,8 % 111 800 000 7,6 % 113 100 000 8,1 %
Xiaomi—— 53 000 000 3,6 % 92 400 000 6,3 % 122 600 000 8,7 %
Boshqalar9 096 87121,9 % 654 500 000 44,4 % 577 700 000 39,5 % 462 000 000 32,9 %
Jami ishlab chiqaruvchilar41 394 250100 % 1 473 400 000 100 % 1 472 400 000 100 % 1 404 800 000 100 %

2017-yilning birinchi choragida smartfon bozorida Samsung yetakchilikni saqlab qoldi — 79,2 mln dona va bozorning 14,2 % ulushi. Ikkinchi o‘rinni ishonchli tarzda Apple egalladi — 51,6 mln dona (bozor ulushi — 9,3 %). Qurilmalar soni bo‘yicha keyingi o‘rinlarda Xitoy ishlab chiqaruvchilari turardi: Huawei — 34,2 mln dona (6,1 %), OPPO — 25,6 mln dona (4,6 %), Vivo — 18,1 mln dona (3,3 %). Boshqa ishlab chiqaruvchilarning yanvar–mart davridagi yetkazib berishi jami 347,4 mln smartfonni (62,5 %) tashkil etdi.

Operatsion tizimlar

Dunyoda turli operatsion tizimdagi smartfonlar savdosi darajasi
Apple iPhone 5S — dunyodagi eng ommabop smartfonlardan biri

Smartfonlar uchun eng ko‘p tarqalgan operatsion tizim va platformalar:

  • Android — ochiq manba kodli smartfon platformasi bo‘lib, Linuxyadrosi asosida ishlab chiqiladi; ishlab chiquvchi — OHA (unga boshchilik qiluvchi kompaniya: Google).
  • Bada — Samsungkompaniyasining o‘z platformasi bo‘lib, unda Samsung Waveturkumidagi smartfonlar chiqarilgan. Loyihaning yopilishi 2013-yil boshida e’lon qilingan.
  • BlackBerry OS — ushbu tizimdagi qurilmalar asosan AQShda keng qo‘llanadi. Ba’zi mamlakatlarning maxsus xizmatlari bu smartfonlarning o‘z mamlakatlarida ishlatilishidan manfaatdor emas, chunki kiruvchi va chiquvchi barcha ma’lumotlar quyidagi algoritm yordamida shifrlanadi: AES.
  • EMUI — Huaweikompaniyasining operatsion tizimi va grafik qobig‘i bo‘lib, Androidasosida yaratilgan. U EROFS[ingl.] fayl tizimidan 9.0.1 versiyasidan boshlab foydalanadi. U keng moslashtirish imkoniyatlariga, jumladan, mavzuni o‘zgartirish imkoniyatiga ega.
  • EUI — LeEcokompaniyasining quyidagiga asoslangan operatsion tizimi: Android.
  • Firefox OS — (kod nomi Boot to Gecko, B2G) — erkin operatsion tizimbo‘lib, smartfonlar va planshet kompyuterlariuchun mo‘ljallangan. Uni Mozilla Foundation tashkiloti quyidagi erkin veb dvigateli asosida ishlab chiqmoqda: Gecko.
  • Harmony OS — Huawei kompaniyasi Android’ga ehtimoliy muqobil sifatida ishlab chiqayotgan operatsion tizim. Kutilganidan farqli ravishda, kompaniya 2019-yil avgustidagi konferensiyada yangi tizimdagi smartfonlarni taqdim etmadi va 2019-yilda Harmony OS asosidagi smartfonlar chiqarishni rejalashtirmayotganini bildirdi.
  • iOS — Applekompaniyasiga tegishli bo‘lib, quyidagi smartfonlarda qo‘llanadigan operatsion tizim: iPhone.
  • Linux — masalan, Android va Firefox OS (yuqoriga qarang). Mobil platformalar uchun GNU/Linux distributivlari keng tarqalmagan, ammo an’anaviy ravishda istiqbolli yo‘nalish deb hisoblanadi. GNU/Linux asosidagi smartfonlar asosan Osiyoda tarqalgan. Platformalar: Maemo (quyidagi internet-planshetlarda Nokia 770/N810 va Nokia N900), Openmoko (Neo 1973, Neo FreeRunner), MeeGo (Nokia N9); Ubuntu MID, Ubuntu touch, UbportsOS («qayta ishlangan Ubuntu touch»; Ubuntu touch qo‘llab-quvvatlanishi tugatilishi e’lon qilingach, Canonical’dan sotib olingan va keyinchalik nomi o‘zgartirilgan).
  • MIUI — Xiaomikompaniyasining operatsion tizimi va grafik qobig‘i bo‘lib, Androidasosida yaratilgan. Keyinchalik yangi qurilmalarda uning o‘rnini quyidagi tizim egallagan — HyperOS.
  • Open webOS — 8-yanvar kuni, 2009-yilda quyidagi smartfon taqdim etildi: Palm Pre U yangi Palm webOSoperatsion tizimda ishlardi; uning yadrosi esa Linuxedi. 2010–2011-yillarda uni Hewlett-Packard (Palm’ni sotib olgach) qo‘llab-quvvatlagan va ishlab chiqqan. 2012-yil sentabrida HP webOS (Open webOS 1.0) manba kodini to‘liq ochiq e’lon qilishi kerak edi. Shu tariqa tizim Android kabi ochiq dasturiy ta’minot toifasiga kirishi ko‘zda tutilgan.
  • Palm OS — bir vaqtlar mashhur bo‘lgan platforma; hozir Palm OS qurilmalari kam uchraydi. Ushbu operatsion tizimdagi so‘nggi smartfon 2007-yil oxirida taqdim etilgan (Palm Centro).
  • Symbian OS — asosan Nokiaqurilmalarida, shuningdek, quyidagi kompaniyalarning ayrim modellarida ham ishlatilgan: Samsung, Sony Ericsson va Siemens.
  • Windows Mobile va Windows CE — Microsoftkompaniyasining ixcham operatsion tizimi. U 1996-yildan beri chiqariladi va smartfon operatsion tizimlari bozorida katta ulushga ega.
  • Windows Phone — Microsoftkompaniyasining quyidagidan tubdan farq qiladigan yangi ishlanmasi: Windows Mobile.

2005-yildan boshlab smartfon mahsulotlarining operatsion tizimlar bo‘yicha ulushi statistikasi:

Platforma 3-chorak, 2005-yil 3-chorak, 2006-yil 3-chorak, 2007-yil 3-chorak, 2008-yil 3-chorak, 2009-yil 1-chorak, 2010-yil
dona % dona % dona % dona % dona % dona %
Symbian OS 8 164 79059,7 %13 217 98072,8 %21 219 39068,1 %18 583 06046,6 %19 107 49046,2 %24 069 80044,3 %
BlackBerry OS 210 1001,5 %506 2302,8 %3 298 09010,6 %6 051 73015,2 %8 521 28020,6 %10 552 60019,4 %
Windows Mobile 302 2802,2 %1 025 5405,6 %3 797 36012,2 %5 425 47013,6 %3 631 6308,8 %3 706 0006,8 %
Android ma’lumot yo‘qma’lumot yo‘qma’lumot yo‘qma’lumot yo‘qma’lumot yo‘qma’lumot yo‘qma’lumot yo‘qma’lumot yo‘q1 455 1403,5 %5 214 7009,6 %
Linux 3 005 44022,0 %3 030 22016,7 %1 361 8104,4 %2 028 4905,1 %——1 993 9003,7 %
Palm OS 621 7004,5 %333 3401,8 % — — ——————
Boshqalar 85 5800,6 %51 3080,3 %372 1301,2 %862 3402,2 %1 316 0403,2 %404 8000,7 %
Jami 12 389 89090,5 %18 164 618100 %31 156 240100 %39 850 100100 %41 394 250100 %54 301 400100 %

2013-yildan boshlab smartfon mahsulotlarining operatsion tizimlar bo‘yicha ulushi statistikasi:

Platforma 1-chorak, 2013-yil 1-chorak, 2016-yil 1-chorak, 2017-yil 1-chorak, 2018-yil
%
Android74,4 %84,1 %86,1 % 85,9 %
Apple iOS18,2 %14,8 %13,7 % 14,1 %
Windows Phone2,9 %0,7 %ma’lumot yo‘qma’lumot yo‘q
BlackBerry OS3,0 %0,2 %ma’lumot yo‘qma’lumot yo‘q
Symbian OS0,6 %ma’lumot yo‘qma’lumot yo‘qma’lumot yo‘q
Boshqalar1,0 %0,2 %0,2 %0,0 %

Smartfonlar va zararli dasturlar

Smartfon va kommunikatorlar operatsion tizimlarining ochiqligi shaxsiy kompyuter — foydalanuvchilariga yaxshi tanish muammoni — kompyuter viruslari va boshqa zararli dasturlarpaydo bo‘lishini keltirib chiqaradi. Bu xavfdan himoyalanish uchun antivirus ishlab chiquvchi yetakchi kompaniyalarning aksariyati mobil operatsion tizimlar uchun maxsus antivirus dasturlari versiyalarni yaratgan.

Mobil qurilmalar uchun zamonaviy zararli dasturlarning ko‘pchiligi (asosan, troyan dasturlari) internetda foydali dasturlar (o‘yinlar, videopleyerlar uchun kodeklar va boshqalar) niqobi ostida yoki gavjum joylarda Bluetooth orqalitarqaladi. Bunda zararli dasturni o‘rnatish foydalanuvchi tomonidan tasdiqlanishi kerak. Bunday viruslardan saqlanish uchun ehtiyot choralariga amal qilish kifoya: notanish kishilarning Bluetooth ulanish so‘rovlarini qabul qilmaslik, ishonchsiz manbalardan shubhali dasturlarni o‘rnatmaslik va hokazo. Shunga qaramay, internetga kirish uchun smartfon va kommunikatorlardan foydalanish ko‘paygani (simsiz aloqaning yangi texnologiyalari — 3G, mobil WiMAX va boshqalar — joriy etilgani) sari mobil qurilmalardagi zararli dasturlar jiddiy xavfga aylanishi mumkin.

Oddiy mobil telefonlar ham zararli dasturlarni yuqtirishi mumkin (zararli J2MEdasturlar mavjud; telefon operatsion tizimidagi zaifliklardan foydalanish ham mumkin va hokazo).

Foydalanishni taqiqlash

Qozog‘istonda 25-martdan (2016-yil) boshlab davlat muassasalariga smartfon olib kirish taqiqlangan. Bu taqiq asosan oddiy tashrif buyuruvchilar va ommaviy axborot vositalari vakillariga tatbiq etilgan, davlat xizmatchilari va ularning rahbarlari esa smartfondan foydalanishda davom etgan. Bosh vazirning smartfonlarni taqiqlash haqidagi xati tavsiyaviy xususiyatga ega. Xat normativ-huquqiy hujjat bo‘lmagani sababli, huquqshunoslar u Konstitutsiya, Mehnat kodeksi va protsessual qonunchilikka zid ekanini ta’kidlaydi: chunki smartfon fuqarolarning mulki bo‘lib, xat ularning o‘z mulkini tasarruf etish huquqini buzadi.

Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari harbiy xizmatchilariga va harbiy yig‘inlarga chaqirilgan Rossiya fuqarolariga muayyan harbiy xizmat vazifalarini bajarishda smartfondan foydalanish taqiqlanadi. Bu vazifalar «a», «v», «g», «e», «k», «o» va «p» kichik bandlari bilan belgilangan 1-band, 37-moddada nazarda tutilgan (28-mart 1998-yil, 53-FZ-son «Harbiy majburiyat va harbiy xizmat to‘g‘risida»gi Federal qonun). Mazkur taqiq 13-moddaga asoslanadi (6-mart 2019-yil, 19-FZ-son «Harbiy xizmatchilarning maqomi to‘g‘risida»gi Federal qonunning 7 va 285-moddalariga o‘zgartirishlar kiritish haqida»gi Federal qonun).

Chechenistonda maktablarda smartfondan foydalanish cheklangan. Xitoyda boshlang‘ich va o‘rta maktab o‘quvchilariga dars paytida telefondan foydalanish taqiqlangan.

Rossiyada umumta’lim maktablarida dekabr oyida, 2023-yilda darslar davomida smartfonlardan foydalanish rasman taqiqlandi (darslar). 618-FZ-son Federal qonun (19.12.2023), 4¹-band: «Asosiy umumta’lim dasturlari bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlari davomida aloqa vositalaridan foydalanmaslik, ta’lim dasturida nazarda tutilgan holatlar yoki o‘quvchilar, ta’lim faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilot xodimlarining hayoti yoki sog‘lig‘iga tahdid yuzaga kelgan holatlar hamda boshqa favqulodda vaziyatlar bundan mustasno».

Qaramlik

Londonning «King’s College» universiteti ma’lumotlariga ko‘ra, o‘smirlarning 23 % i smartfonga qaramlikdan aziyat chekadi: doimiy ravishda smartfondan foydalana olmasa, ularda psixologik abstinensiyabelgilari paydo bo‘ladi. Yoshlar asabiylashib, vahimaga tusha boshlaydi. Bundan tashqari, ular ko‘pincha o‘z ekran vaqtini mustaqil nazorat qila olmaydi. Olimlar bunday qaramlik quyidagiga jiddiy zarar yetkazishi mumkinligidan ogohlantiradi: ruhiy salomatlik.

Shuningdek qarang: internetga qaramlik.

Adabiyotlar

Havolalar