| Fan | |
| Informatika | |
|---|---|
| Kompyuter fanlari (computer science) | |
| Mavzu | Fan |
| O‘rganish predmeti | axborotning tuzilishi, xususiyatlari, uni yaratish, saqlash, qayta ishlash, uzatish va undan foydalanish usullari axborotning |
| Vujudga kelish davri | XX asr o‘rtalari (mustaqil fan sifatida) |
| Asosiy yo‘nalishlar | Nazariy informatika, Dasturlash, Elektron hisoblash mashinalari arxitekturasi, Sun’iy intellekt, Ma’lumotlar bazalari |
| Yordamchi fanlar | Diskret matematika, Matematik mantiq, Ehtimollar nazariyasi, Muhandislik |
Informatika (frans. informatique; ingl. kompyuter fanlari (computer science)) — fan. U axborotni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash, uzatish, tahlil qilish va baholash usullari hamda jarayonlarini, axborotdan kompyuter texnologiyalari orqali qaror qabul qilishda foydalanish imkoniyatlarini o‘rganadi.
Informatika axborotni qayta ishlash uchun hisoblash mashinalari va hisoblash tarmoqlaribilan bog‘liq sohalarni qamrab oladi: ham nazariyyo‘nalishlarni, masalan, algoritmlar tahlilini, ham amaliy yo‘nalishlarni, masalan, dasturlash tillarini yaratishni va ma’lumot uzatish protokollarini ishlab chiqishni.
Informatika tadqiqotlarida quyidagi savollar o‘rganiladi: nimalarni dasturlarda va ma’lumotlar bazalarida (hisoblanuvchanlik nazariyasi va sun’iy intellekt) amalga oshirish mumkin yoki mumkin emasligi, muayyan hisoblash va axborot masalalarini eng yuqori samaradorlik bilan qanday hal etish mumkinligi (hisoblash murakkabligi nazariyasi), muayyan turdagi axborotni qanday shaklda saqlash va qayta tiklash lozimligi (tuzilmalar va ma’lumotlar bazalari), dasturlar va insonlar bir-biri bilan qanday o‘zaro ta’sirlashishi kerakligi (foydalanuvchi interfeysi hamda dasturlash tillari va bilimlarni ifodalash) va hokazo.
Atamaning etimologiyasi va ma’nosi
Nemis tilidagi atamani — Informatik — nemis mutaxassisi Karl Shteynbux 1957-yildagi «Informatik: Automatische Informationsverarbeitung» («Informatika: axborotni avtomatik qayta ishlash») maqolasida kiritgan.
Inglizcha atama — computer science — 1959-yilda ilmiy jurnalda paydo bo‘lgan: Communications of the ACM (ACM nashri), unda Lui Feyn (Louis Fein) quyidagi muassasani tashkil etishni taklif qilgan: Graduate School in Computer Sciences (Kompyuter fanlari oliy maktabi) (Informatika sohasidagi oliy maktab), uni Garvard biznes maktabibilan qiyoslagan; u 1921-yilda tashkil etilgan[aniqlashtirish]. Feyn bunday nomni asoslashda Management science («Boshqaruv fani»)ga murojaat qilgan. U ham informatika singari amaliy va fanlararo xususiyatga ega, shu bilan birga mustaqil ilmiy fanga xos belgilarni ham o‘zida mujassam etadi. Feynning, sonli tahlil mutaxassisi Jorj Forsaytning[ingl.] va boshqalarning sa’y-harakatlari muvaffaqiyatli yakun topdi: 1962-yilda Purdue universitetidan boshlab oliy ta’lim muassasalarida informatika bo‘yicha o‘quv dasturlari yaratila boshlandi.
Fransuzcha atama — informatique — Filipp Dreyfus tomonidan 1962-yilda kiritilgan. U atamaning boshqa bir qator Yevropa tillaridagi muqobillarini ham taklif qilgan.
«Informologiya» va «informatika» atamalarini 1962-yilda SSSR Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi Aleksandr Xarkevichtaklif qilgan. Informatikaning fan sifatidagi asoslari 1965-yilda nashr etilgan «Ilmiy axborot asoslari» kitobida bayon qilingan. Kitob 1968-yilda «Informatika asoslari» nomi bilan qayta nashr etilgan.
Informatika bilan bog‘liq ilmiy yo‘nalishlarning ko‘pchiligi kompyuterlarni bevosita o‘rganmaydi, shu sababli inglizcha computer science (kompyuter fani) («kompyuter fani») nomi rus tilida tushunchalarning chalkashishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun bir necha muqobil nom taklif qilingan. Yirik universitetlarning ayrim fakultetlari atamalar orasidagi farqni ta’kidlash uchun «hisoblash fani» atamasini afzal ko‘radi. Daniyalik olim Peter Naur «datalogiya» (dan. datalogi) atamasini taklif qilgan. Bu ilmiy fan ma’lumotlar bilan ishlashi va ularni qayta ishlashini, bunda kompyuter ishlatilishi shart emasligini ifodalashi kerak edi. Bu atamani o‘z nomiga birinchi bo‘lib kiritgan ilmiy muassasa Kopengagen universitetidagi1969-yilda tashkil etilgan «datalogiya fakulteti» bo‘lgan. Naur shu fakultetning birinchi datalogiya professori etib tayinlangan. Atama asosan Skandinaviya mamlakatlarida qo‘llanadi. Yevropaning boshqa qismlarida esa «avtomatik axborot» (ingl. automatic information (avtomatik axborot)) (masalan, informazione automatica (avtomatik axborot) italyan tilida) va «axborot va matematika» (information and mathematics (axborot va matematika)) birikmalarining qisqartirilgan tarjimasidan kelib chiqqan atamalar ishlatiladi, masalan, informatique (Fransiyada), Informatik (Germaniyada), informatica (Italiya va Niderlandiyada), informática (Ispaniya va Portugaliyada), informatika (slavyan tillarida) yoki pliroforiki (πληροφορική, ya’ni informatika) — Gretsiyada. Shunga o‘xshash so‘zlar Buyuk Britaniyada ham qabul qilingan, masalan, Edinburg universitetidagi Informatika maktabi.
Rus, ingliz, fransuz va nemis tillarida 1960-yillarda «hujjatlashtirish» atamasini tarkibida «axborot» so‘zi bo‘lgan atamalar bilan almashtirish tendensiyasi kuzatilgan. Rus tilida «hujjatlashtirish» atamasidan «dokumentalistika» atamasi kelib chiqqan, shuningdek, «ilmiy axborot» va «ilmiy-texnik axborot» atamalari keng tarqalgan.
Fransiyada bu atama 1966-yilda rasman qo‘llanila boshlagan. Nemis tilida Informatik atamasi dastlab ikki xil ma’noga ega bo‘lgan. Jumladan, GFR va Buyuk Britaniyada u «computer science» ma’nosida, ya’ni elektron hisoblash mashinalaridan foydalanish bilan bog‘liq barcha yo‘nalishlarni bildirgan. GDRda esa Yevropaning aksariyat qismidagi kabi fransuz va rus an’analaridagi fan ma’nosida qo‘llangan.
Ingliz tilidagi muqobillari
Yevropa mamlakatlarida «informatics» va rus tilidagi «informatika» atamalari ingliz tilida «computer science (kompyuter fani)» deb ataladigan yo‘nalishni ifodalaydi, deb hisoblanadi. Obyektiv (ilmiy) axborotning tuzilishi va umumiy xususiyatlarini o‘rganadigan, ba’zan dokumentalistika (hujjatli informatika) yoki hujjatlarni avtomatik tahlil qilish deb ataladigan boshqa yo‘nalishga esa «information science» atamasi yaqin.
Ingliz tiliga «informatics» atamasini boshqalardan mustaqil ravishda Uolter Bauer — «Informatics» kompaniyasining asoschisi kiritgan, deb hisoblanadi. AQShda inglizcha ingl. informatics atamasi an’anaviy tarzda boshqa sohalardagi amaliy hisoblashlar yoki ma’lumotlarni qayta ishlash bilan bog‘liq, masalan, bioinformatikada («bioinformatics») va geoinformatikada («geoinformatics»).
Ko‘plab lug‘atlarda «informatics» va «computer science» informatika bilan tenglashtiriladi. tezaurusida esa YUNESKOning «Informatika — Informatics» ifodasi «Computer science — Kompyuter fanlari» tarjimasining sinonimi sifatida keltirilgan.
Ko‘p ma’nolilik
Bir qator olimlar (informatika mutaxassislari) informatikada uchta alohida paradigma mavjudligini ta’kidlagan. Masalan, Piter Vegner[ingl.] fan, texnologiya va matematikani ajratgan. Piter Denningning[ingl.] ishchi guruhi nazariya, abstraksiya (modellashtirish) va dizaynni ajratgan. Amnon Eden esa bu paradigmalarni quyidagicha tavsiflagan:
- ratsionalistik paradigma, bunda informatika matematikaning bir bo‘limi hisoblanadi; nazariy informatikada matematika ustunlik qiladi va asosan mantiqiy xulosa chiqarishga tayanadi;
- texnokratik paradigma, u muhandislik yondashuvlarida, ayniqsa, dasturiy ta’minot muhandisligida,
- va ilmiy paradigma, bunda informatika tabiiy (empirik) fanlarning bir tarmog‘i hisoblanadi. Biroq u tajribalar sun’iy obyektlar — dasturlar va kompyuterlar ustida o‘tkazilishi bilan farqlanadi.
Rus tilidagi ko‘p ma’nolilik
SSSR va Rossiyada informatikaning turli rivojlanish davrlarida «informatika» tushunchasi turlicha talqin qilingan. Informatika quyidagilarni anglatgan:
Birinchisi — ilmiy-axborot faoliyati nazariyasi. Kutubxonachilik sohasida «ilmiy-axborot faoliyati» deganda «hujjatlarda qayd etilgan ilmiy axborotni yig‘ish, tahliliy-sintetik qayta ishlash, saqlash, izlash hamda olimlar va mutaxassislarga taqdim etish bo‘yicha amaliy ish» tushuniladi. 1952-yilda Moskvada Fanlar akademiyasining Ilmiy axborot instituti tashkil etilgan (keyinchalik VINITIdeb qayta nomlangan). Uni tashkil etish maqsadlari faqat «ilmiy-axborot faoliyati» bilan cheklanmagan. Akademik Xarkevich institutning birinchi direktori Aleksandr Mixaylovga yo‘llagan maktubida yangi nomni taklif qilgan: «„informologiya“ yoki „informatika“ („axborot“ va „avtomatika“ so‘zlaridan)». Katta sovet ensiklopediyasining uchinchi nashrida (1970-yillar) informatika «ilmiy axborotning tuzilishi va umumiy xususiyatlarini, shuningdek, inson faoliyatining turli sohalarida uni yaratish, o‘zgartirish, uzatish va undan foydalanish qonuniyatlarini» o‘rganadigan fan sifatida izohlangan.
Ikkinchisi — hisoblash mashinalari va ulardan foydalanish haqidagi fan (hisoblash texnikasi va dasturlash). 1976-yilda Myunxen texnika universiteti Bauer va Goos professorlari «Informatika. Kirish kursi» kitobini yozgan. O‘sha yili uni taniqli sovet olimi Andrey Petrovich Yershovning rus tiliga tarjima qilgan. Ular «Informatik» atamasini «informatika» deb tarjima qilib, uni «dasturlash nazariyasini ishlab chiqish va elektron hisoblash mashinalaridan foydalanish bilan shug‘ullanuvchi fan» deb ta’riflagan. F. L. Bauer va G. Goos «Informatik» atamasini «computer science atamasining nemischa muqobili, ya’ni o‘tgan asrning oltmishinchi yillarida, avvalo AQShda va Buyuk Britaniyada mustaqil ilmiy fanga aylangan bilim sohasi» deb izohlagan. Ularning fikricha, ingliz tilida nazariyaga ko‘proq moyil bo‘lgan «computer science» (hisoblash fani) atamasi saqlanib qolishi mumkin.
Uchinchisi — tabiat, jamiyat va texnik tizimlardagi axborot jarayonlari haqidagi fundamental fan. 1990-yillarning boshlarida Konstantin Kolin ( SSSR Fanlar akademiyasi Informatika muammolari institutidirektorining o‘rinbosari) akademiklar Yershov va Naumovhamda professor Shemakin tomonidan berilgan informatika ta’riflarini quyidagicha umumlashtirgan: informatika — bu «tabiat va jamiyatda, jumladan texnik tizimlar yordamida axborotni shakllantirish, o‘zgartirish va tarqatishning xususiyatlari, qonunlari, usullari va vositalari haqidagi fan». Kolinning fikriga ko‘ra, informatika quyidagi bo‘limlarni qamrab oladi: (1) nazariy informatika; (2) texnik informatika; (3) ijtimoiy informatika, (4) biologik informatika va (5) fizik informatika.
«Informatika» so‘zining uchala ma’nosi bir vaqtda qo‘llanishi mazkur ilmiy yo‘nalishning rivojlanishini qiyinlashtiradi, deb hisoblanadi.
Tarix


Keyinchalik informatika deb atalgan sohaning eng dastlabki asoslari zamonaviy raqamli kompyuterixtiro qilinishidan oldin paydo bo‘lgan. Bir necha arifmetik amalni hisoblashga mo‘ljallangan qurilmalar, masalan, cho‘tlar, qadim zamonlardan mavjud bo‘lib, ko‘paytirish va bo‘lish kabi hisoblashlarni osonlashtirgan.
Blez Paskal birinchi ishlaydigan mexanik kalkulyatorni yaratdi. U Paskal kalkulyatorinomi bilan tanilgan; bu 1642-yilda sodir bo‘lgan.
1673-yilda Gotfrid Leybnits «arifmometr» deb ataladigan mexanik kalkulyatorni namoyish etdi. «Stepped Reckoner (pog‘onali hisoblagich)». Uni kompyuter fanlari sohasidagi birinchi olim va axborot nazariyasi mutaxassisi deb hisoblash mumkin, chunki u boshqa yutuqlari qatorida sonlarning ikkilik (binar) sanoq tizimini ham tavsiflagan.
1820-yilda Tomas de Kolmar kundalik foydalanish uchun yetarlicha mustahkam va ishonchli bo‘lgan ilk hisoblash mashinasi — o‘zi yaratgan soddalashtirilgan mexanik kalkulyatorni yaratganidan so‘ng, uning sanoat miqyosida ishlab chiqarilishini yo‘lga qo‘ydi. O‘sha arifmometrmashina birinchi ommaviy foydalanishga yaroqli hisoblash qurilmasi edi. Charlz Bebbij birinchi avtomatik mexanik kalkulyatorni— o‘zining ayirmalar mashinasiniloyihalashni 1822-yilda boshladi. Bu esa unga birinchi dasturlanuvchi mexanik kalkulyator g‘oyasini berdi: analitik mashina.
U 1834-yilda ushbu mashina ustida ishlashga kirishdi va ikki yildan kam vaqt ichida zamonaviy kompyuterning ko‘plab asosiy xususiyatlarini shakllantirdi. Eng muhim qadamlardan biri Jakkard to‘quv dastgohida qo‘llanilgan perfokartalardan foydalanish bo‘lib, bu dasturlash uchun deyarli cheksiz imkoniyatlar ochdi. 1843-yilda fransuzcha maqolaning analitik mashina haqidagi tarjimasini tayyorlagan Ada Lavleys o‘zining ko‘plab izohlaridan birida Bernulli sonlarini hisoblash algoritminiyozgan. Bu algoritm birinchi kompyuter dasturi deb hisoblanadi.
Taxminan 1885-yilda German Xollerit statistik axborotni qayta ishlash uchun tabulyatorniixtiro qildi. U perfokartalardan foydalangan; keyinchalik Xollerit kompaniyasi IBMtarkibiga kirdi. 1937-yilda, Bebbijning amalga oshmagan orzusidan yuz yil o‘tib, Govard Eyken IBM rahbariyatiga murojaat qildi. O‘sha davrda kompaniya barcha turdagi perfokarta uskunalarini ishlab chiqarar va kalkulyatorlarsohasida ham faol edi. Eyken ularni o‘zining ulkan dasturlanuvchi kalkulyatori — ASCC/Harvard Mark Ini ishlab chiqishga ko‘ndirdi. U Bebbijning analitik mashina haqidagi g‘oyalariga asoslanib, perfokartalar va markaziy hisoblash blokidan (central computing unit) foydalangan. Tayyor mashina haqida «Bebbijning orzusi ro‘yobga chiqdi», deyishgan.
1940-yillarda yangi va yanada kuchli hisoblash mashinalari paydo bo‘lishi bilan kompyuter atamasi hisob-kitob bilan shug‘ullanuvchi odamlarni emas, aynan shu mashinalarni anglatadigan bo‘ldi (hozir inglizcha «computer» so‘zi odamga nisbatan bu ma’noda kam qo‘llanadi). Kompyuterlar faqat matematik hisoblashlar uchun emas, boshqa maqsadlarda ham ishlatilishi mumkinligi ayon bo‘lgach, informatika tadqiqotlari sohasi kengayib, hisoblashlarni umuman o‘rganishni qamrab oldi. Informatika 1950-yillar va 1960-yillarning boshlarida mustaqil ilmiy fan maqomiga ega bo‘ldi. Dunyodagi birinchi informatika bo‘yicha ilmiy daraja — Kembrij informatika diplomi Kembrij universitetining kompyuter laboratoriyasida 1953-yilda berilgan. AQShda bunday ilk o‘quv dasturi Purdue universitetida 1962-yilda ochilgan. Kompyuterlar keng tarqalishi bilan ularga asoslangan ko‘plab mustaqil ilmiy yo‘nalishlar vujudga keldi.
Dastlab kompyuterlarning o‘zi ham ilmiy tadqiqot obyektiga aylanishini deyarli hech kim taxmin qilmagan, ammo 1950-yillarning oxiriga kelib bu fikr olimlarning aksariyati orasida tarqalgan. Hozirda mashhur IBM brendi o‘sha paytda informatika inqilobining ishtirokchilaridan biri edi. IBM (International Business Machines qisqartmasi) IBM 704 kompyuterlarini, keyinroq esa IBM 709 ni ishlab chiqardi. Bu qurilmalar o‘rganish va sinovdan o‘tkazish bilan bir vaqtda keng qo‘llanilgan. «Shunga qaramay, IBM kompyuteri bilan ishlash juda ko‘p hafsalasizliklarga sabab bo‘lardi… ko‘rsatmadagi bitta harf xatosi tufayli dastur ishdan chiqardi va hammasini boshidan boshlashga to‘g‘ri kelardi». 1950-yillarning oxirida informatika hali endigina fan sifatida shakllanayotgan edi va bunday muammolar odatiy hol edi. Umuman olganda, matematika va elektrotexnika bo‘limlari negizida axborot (yoki kompyuter) fanlarining shakllanishi 1950–1970-yillarga to‘g‘ri keladi.
Vaqt o‘tishi bilan hisoblash texnikasining qulayligi va samaradorligi sezilarli darajada oshdi. Zamonaviy jamiyatda kompyuterlardan foydalanish doirasi mutaxassislar va ekspertlardan deyarli barcha odamlargacha kengaygani yaqqol ko‘rinadi. Dastlab kompyuterlar juda qimmat bo‘lgan va ulardan samarali foydalanish uchun mutaxassislar yordami zarur edi. Kompyuterlar keng tarqalib, arzonlashgan sayin kundalik vazifalarni bajarishda mutaxassis yordami kamroq talab qilina boshladi.
Asosiy yutuqlar

Informatika rasmiy ilmiy fan sifatida qisqa tarixga ega bo‘lsa-da, fan va jamiyat rivojiga fundamental hissa qo‘shgan. Aslida informatika elektronika bilan bir qatorda insoniyat tarixining hozirgi axborot asrideb ataladigan davrini belgilovchi asosiy fanlardan biridir. Shu bilan birga informatika axborot inqilobining yetakchi kuchi bo‘lib, texnologiyalar rivojidagi uchinchi yirik bosqich hisoblanadi. Undan oldingi bosqichlar sanoat inqilobi (milodiy 1750–1850-yillar) va neolit inqilobi (miloddan avvalgi 8000–5000-yillar) bo‘lgan.
Informatikaning hissalari:
- «Raqamli inqilob»ning boshlanishi axborot asri va internetning rivojlanishini ham qamrab oladi.
- Hisoblash va hisoblanuvchanlik tushunchalariga formal ta’rif berildi hamda algoritmik usulda hal qilib bo‘lmaydigan masalalar mavjudligi isbotlandi.
- Quyidagi tushuncha kiritildi: dasturlash tili— turli abstraksiya darajalarida metodologik axborotni aniq ifodalash vositasi.
- Quyidagi sohalarning rivojlanishi: kriptografiya va kriptotahlil.
- Hisoblash usullari juda murakkab jarayonlar va vaziyatlarni amalda baholash, shuningdek, faqat dasturiy ta’minot yordamida tajribalar o‘tkazish imkonini berdi. Inson tafakkurini chuqur o‘rganish va genomini xaritalash ham quyidagi loyiha tufayli mumkin bo‘ldi: «Inson genomi» loyihasi. Boshqa taqsimlangan hisoblashloyihalari, masalan, Folding@Home, oqsil molekulalarining buklanishini o‘rganadi.
- Algoritmik savdo moliyaviy bozorlarning samaradorligi va likvidligini oshirish uchun sun’iy intellekt, mashinaviy o‘qitish va boshqa statistik va sonli usullardan katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilishda foydalanadi. Algoritmik savdo usullarini tez-tez qo‘llash bozor o‘zgaruvchanligini (volatillikni) kuchaytirishi mumkin.
- Kompyuter grafikasi va CGI (kompyuterda yaratilgan tasvir) zamonaviy ko‘ngilochar sohalarda, ayniqsa televideniye, kino, reklama, animatsiya va videoo‘yinlarda keng qo‘llanadi. Hatto CGI (kompyuterda yaratilgan tasvirlar) ochiqdan-ochiq ishlatilmagan filmlar ham, odatda, raqamli kameralar bilan suratga olinadi va keyinchalik videoni qayta ishlash dasturlarida ishlov beriladi yoki montaj qilinadi.
- Modellashtirish turli jarayonlarda, masalan, gidrodinamika, fizika, elektr texnikasi, elektron tizimlar va sxemalarda, shuningdek, jamiyat va ijtimoiy vaziyatlarni (xususan, harbiy o‘yinlarni) atrof-muhit va boshqa omillarni hisobga olgan holda modellashtirishda qo‘llanadi. Zamonaviy kompyuterlar hatto butun samolyot loyihasi kabi murakkab konstruksiyalarni optimallashtirish imkonini beradi. Elektron sxemalar simulyatori SPICE, shuningdek, yangi (yoki o‘zgartirilgan) konstruksiyalarni fizik jihatdan amalga oshirishga, jumladan integral sxemalarni loyihalashga mo‘ljallangan dasturiy ta’minot mashhur.
- Sun’iy intellekt tobora muhimroq, shu bilan birga murakkabroq va samaraliroq bo‘lib bormoqda. Sun’iy intellekt (SI) qo‘llanadigan sohalar juda ko‘p. Masalan, uy sharoitida ishlatiladigan robot-changyutkichlar shular jumlasidan. SI videoo‘yinlar, o‘t ochib qo‘llab-quvvatlovchi robotlar va raketaga qarshi mudofaa tizimlarida ham qo‘llanadi.
Informatikaning tuzilishi
Informatika bir qator bo‘limlarga ajraladi. Fan sifatida u algoritmlar va hisoblash chegaralarini nazariy o‘rganishdan tortib, apparat va dasturiy ta’minot bilan bog‘liq hisoblash tizimlarini amalda yaratishgacha bo‘lgan keng mavzularni qamrab oladi. CSAB[ingl.]qo‘mitasi, ilgari «Hisoblash fanlarini akkreditatsiya qilish kengashi» deb atalgan va Hisoblash texnikasi assotsiatsiyasi (ACM) hamda IEEE kompyuter jamiyati (IEEE-CS) vakillarini birlashtirgan holda, informatika uchun eng muhim to‘rtta sohani belgilagan: hisoblash nazariyasi, algoritmlar va ma’lumotlar tuzilmalari, dasturlash metodologiyasi va tillari, kompyuter komponentlari va arxitekturasi. Ushbu to‘rtta yo‘nalishdan tashqari, CSAB qo‘mitasi dasturiy ta’minot ishlab chiqish, sun’iy intellekt, kompyuter tarmoqlari va telekommunikatsiyalar, ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari, parallel hisoblashlar, taqsimlangan hisoblashlar, inson va kompyuter o‘zaro ta’siri, kompyuter grafikasi, operatsion tizimlar, sonli va simvolli hisoblashlarni ham informatikaning muhim sohalari deb hisoblaydi.
Nazariy informatika
Nazariy informatikaning juda keng tadqiqot sohasi klassik algoritmlar nazariyasini ham, hisoblashning nisbatan mavhum mantiqiy va matematik jihatlari bilan bog‘liq ko‘plab mavzularni ham qamrab oladi. Nazariy informatika quyidagi sohalarni o‘rganadi: formal tillar, avtomatlar, algoritmlar, hisoblanuvchanlik va hisoblash murakkabligi, shuningdek hisoblashga oid graflar nazariyasi, kriptologiya, mantiq (jumladan, mulohazalar mantig‘i va predikatlar mantig‘i), formal semantika hamda quyidagilarni yaratish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi: kompilyatorlar va dasturlash tillari.
Algoritmlar nazariyasi
Tadqiqotchi Piter Denning[ingl.]ta’kidlaganidek, informatikaning asosiy savollaridan biri: «Nimalarni samarali avtomatlashtirish mumkin?» Algoritmlar nazariyasi nimalarni hisoblash mumkinligi va buning uchun qancha resurs zarurligi haqidagi fundamental savollarga javob izlaydi. Birinchi savolga javob berish uchun hisoblanuvchanlik nazariyasida turli nazariy hisoblash modellaridayechiladigan hisoblash masalalari ko‘rib chiqiladi. Ikkinchi savol esa hisoblash murakkabligi nazariyasigategishli bo‘lib, unda turli algoritmlarning ko‘plab hisoblash masalalarini yechishdagi vaqt va xotira sarfi tahlil qilinadi.
Mashhur «P=NP?» masalasi Ming yillik masalalaridanbiri bo‘lib, algoritmlar nazariyasidagi hal etilmagan muammodir.
Axborot va kodlash nazariyasi
Axborot nazariyasi axborotni miqdoriy baholash bilan shug‘ullanadi. Bu yo‘nalish Klod E. Shennonningishlari tufayli rivojlandi. U fundamental cheklovlarni aniqlagan bo‘lib, ular signallarni qayta ishlash jarayonlariga, xususan, ma’lumotlarni siqish, ishonchli saqlash va uzatishga tegishlidir.
Kodlash nazariyasi kodlarning (axborotni bir shakldan boshqasiga o‘tkazish tizimlarining) xususiyatlarini va muayyan vazifalarga mosligini o‘rganadi. Kodlardan ma’lumotlarni siqishda, kriptografiyada, xatolarni aniqlash va tuzatishda, keyingi paytlarda esa tarmoq kodlashda ham foydalaniladi. Kodlar samarali va ishonchli ma’lumot uzatish usullarini ishlab chiqish maqsadida o‘rganiladi.
Algoritmlar va ma’lumotlar tuzilmalari
Informatikaning bir bo‘limi sifatida algoritmlar va ma’lumotlar tuzilmalari ko‘p ishlatiladigan hisoblash usullarini o‘rganish hamda ularning hisoblash samaradorligini baholash bilan shug‘ullanadi.
Dasturlash tillari nazariyasi
Informatikaning bir bo‘limi bo‘lgan dasturlash tillari nazariyasida dasturlash tillarining loyihalanishi, amalga oshirilishi, tahlili va tasnifi, shuningdek, tillarning alohida tarkibiy qismlari o‘rganiladi. Bu yo‘nalish bir tomondan matematika, dasturiy ta’minot muhandisligi va tilshunoslik yutuqlariga tayanadi, boshqa tomondan esa bu fanlarning rivojiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Dasturlash tillari nazariyasi jadal rivojlanmoqda va unga bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy jurnallar mavjud.
Formal usullar
Formal usullar — spetsifikatsiyalash, ishlab chiqish va tekshirish (verifikatsiya) orqali dasturiy va apparat tizimlarni matematik jihatdan tavsiflash, yaratish va tekshirishga mo‘ljallangan yondashuvdir. Dasturiy va apparat ta’minotini ishlab chiqishda formal usullardan foydalanish, boshqa muhandislik fanlaridagi kabi, tegishli matematik tahlil loyihaning ishonchliligi va barqarorligini ta’minlaydi degan umidga asoslanadi. Formal usullar, ayniqsa, ishonchlilik yoki xavfsizlik muhim bo‘lgan hollarda, dasturiy ta’minot ishlab chiqishning nazariy poydevoridir. Ular dasturiy ta’minotni sinovdan o‘tkazishga foydali qo‘shimcha bo‘lib, xatolarning oldini olishga va testlar uchun asos yaratishga yordam beradi. Keng qo‘llash uchun maxsus vositalar ishlab chiqish zarur. Biroq formal usullarning qimmatligi tufayli ular, odatda, faqat murakkab integratsiyalashgan va hayotiy muhim tizimlarni[ingl.]ishlab chiqishda qo‘llanadi, chunki bunday tizimlarda ishonchlilik va xavfsizlik birinchi o‘rinda turadi. Formal usullar informatikaning nazariy asoslaridan (xususan, mantiq , hisoblashlar, formal tillar, avtomatlar nazariyasi, dasturlar va semantika) to tip tizimlari hamda algebraik ma’lumot tiplari bilan bog‘liq muammolargacha keng qo‘llanadi, ayniqsa apparat va dasturiy ta’minotni spetsifikatsiyalash hamda tekshirish vazifalarida.
Amaliy informatika
Amaliy informatika nazariy informatika tushunchalari va natijalarini muayyan amaliy sohalardagi aniq masalalarni hal etishga tatbiq qilishga qaratilgan.
Sun’iy intellekt
Bu informatikaning insonlar va hayvonlarga xos maqsadli jarayonlar — masalalarni hal qilish, qaror qabul qilish, atrof-muhitga moslashish, o‘rganish va muloqot bilan uzviy bog‘liq sohasi. Sun’iy intellektning (SI) paydo bo‘lishi kibernetika bilan bog‘liq bo‘lib, uning tarixi Dartmut konferensiyasidan (1956) boshlanadi. Sun’iy intellekt sohasidagi tadqiqotlar tabiatan fanlararo bo‘lib, quyidagi fanlarga tayanadi: amaliy matematika, matematik mantiq, semiotika, elektrotexnika, ong falsafasi, neyrofiziologiya va ijtimoiy intellekt. Odatda keng jamoatchilik sun’iy intellektni avvalo robototexnikabilan bog‘laydi, ammo SI turli sohalarda dasturiy ta’minotni ishlab chiqishning ham ajralmas qismidir. 1940-yillarning oxirida Alan Tyuring«Kompyuterlar fikrlay oladimi?» degan savolni o‘rtaga tashlagan. Bu savolga hanuz aniq javob yo‘q, garchi «Tyuring testi» hamon kompyuterlar faoliyatini inson intellekti darajasida baholash uchun ishlatilsa ham.
Kompyuter arxitekturasi va kompyuter muhandisligi
Kompyuter arxitekturasi yoki raqamli kompyuterning tashkil etilishi — kompyuter tizimining konseptual tuzilishidir. U asosan markaziy protsessorning ichki amallarni bajarishi va xotira manzillariga murojaat qilish usullariga e’tibor qaratadi. Kompyuter arxitekturasi ko‘pincha hisoblash texnikasi va elektrotexnika fanlarini, funksional imkoniyatlar, unumdorlik va iqtisodiy talablarni qondiradigan kompyuter yaratish uchun apparat qismlarni tanlash hamda birlashtirishni qamrab oladi.
Kompyuter muhandisligi apparat qismlariga, jumladan hisoblash texnikasigaoid bo‘lib, mikroprotsessor texnikasi, kompyuter arxitekturasi va taqsimlangan tizimlar asoslarini o‘rganadi. Shu orqali u elektrotexnika bilan bog‘lanadi.
Kompyuter unumdorligini tahlil qilish
Kompyuter unumdorligini tahlil qilish — kompyuterlar ishini quyidagi maqsadlarda o‘rganish: o‘tkazish qobiliyatini oshirish, javob berish vaqtini boshqarish, resurslardan samarali foydalanish, tor bo‘g‘inlarni bartaraf etish va kutilayotgan eng yuqori yuklamada unumdorlikni bashorat qilish.
Kompyuter grafikasi va vizualizatsiya
Kompyuter grafikasi raqamli vizual kontentni o‘rganadi, jumladan tasvir ma’lumotlarini sintez qilish va o‘zgartirishni qamrab oladi. Ushbu yo‘nalish informatikaning ko‘plab boshqa sohalari, jumladan kompyuter ko‘rishi, tasvirlarni qayta ishlash va hisoblash geometriyasibilan bog‘liq bo‘lib, maxsus effektlar yaratishda va videoo‘yinlarni ishlab chiqishda keng qo‘llanadi.
Kompyuter xavfsizligi va kriptografiya
Kompyuter xavfsizligi — axborotni ruxsatsiz kirish, yo‘q qilish yoki o‘zgartirishdan himoya qilishga qaratilgan kompyuter texnologiyalari tadqiqoti; bunda tizimning mo‘ljallangan foydalanuvchilar uchun qulayligi va undan foydalanish imkoniyati saqlanishi kerak. Kriptografiya esa axborotni shifrlash va shifrini yechish haqidagi fandir. Zamonaviy kriptografiya informatika bilan chambarchas bog‘liq, chunki ko‘plab shifrlash va deshifrlash algoritmlarini yaratish hamda qo‘llashda ularning hisoblash murakkabligi hisobga olinadi.
Kompyuterda modellashtirish va sonli usullar
Kompyuterda modellashtirish va sonli usullar quyidagilarni yaratish va qo‘llashga bag‘ishlangan tadqiqot sohalaridir: matematik modellar, miqdoriy tahlilusullari, shuningdek, kompyuter yordamida ilmiy muammolarni tahlil qilish va hal etish. Amaliyotda bu ko‘pincha kompyuterda modellashtirish va boshqa hisoblashlarshakllarini turli ilmiy fanlar masalalarida qo‘llashdan iborat.
Kompyuter tarmoqlari
Yana bir muhim yo‘nalish — mashinalar orasidagi aloqa. U kompyuterlar o‘rtasida elektron ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi va shu tariqa internetning texnik asosini tashkil etadi. Bunda marshrutizatorlar, kommutatorlar va tarmoqlararo ekranlarniyaratish bilan birga, tarmoq protokollarini, jumladan, TCP, HTTP yoki SOAPkabi protokollarni standartlashtirish ham muhim o‘rin tutadi.
Parallel va taqsimlangan tizimlar
Parallellik — tizimning bir nechta hisoblashni bir vaqtda bajarishi va ularning o‘zaro ta’sirlashishi mumkinligini bildiradigan xususiyat. Parallel hisoblashlarning umumiy shakli uchun bir qator matematik modellar, jumladan Petri tarmoqlari, jarayonlar hisobi va Parallel Random Access Machine (parallel tasodifiy kirishli mashina)[ingl.] modeli (parallel tasodifiy kirishli mashinalar) ishlab chiqilgan. Taqsimlangan tizim parallellik g‘oyasini tarmoq orqali ulangan bir necha kompyuterga tatbiq qiladi. Bitta taqsimlangan tizimdagi har bir kompyuter o‘z xotirasiga ega bo‘lib, umumiy maqsadga erishish uchun boshqalar bilan tez-tez axborot almashadi.
Ma’lumotlar bazalari
Ma’lumotlar bazasi — ma’lum qoidalarga muvofiq tashkil etilib, kompyuter xotirasida saqlanadigan, muayyan predmet sohasining hozirgi holatini tavsiflovchi hamda foydalanuvchilarning axborotga bo‘lgan ehtiyojini qondirish uchun ishlatiladigan ma’lumotlar majmuasi. Ma’lumotlar bazalarini boshqarish ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) orqali amalga oshiriladi.
Axborotshunoslik
Axborotshunoslik — tahlil qilish, yig‘ish, tasniflash, o‘zgartirish, saqlash, izlash, tarqatish va himoya qilish bilan bog‘liq fanlararo yo‘nalish bo‘lib, uning predmeti axborotdir[aniqlashtirish].
Dasturiy ta’minot muhandisligi
Dasturiy ta’minot muhandisligi — dasturiy ta’minotni ishlab chiqish, ishlatish va qo‘llab-quvvatlashda tizimli, intizomli hamda o‘lchanadigan yondashuvni qo‘llash va o‘rganish sohasi bo‘lib, u dasturiy ta’minotgamuhandislik tamoyillarini tatbiq etishni nazarda tutadi.
Tabiiy informatika
Tabiiy informatika — tabiat, miya va inson jamiyatidagi axborotni qayta ishlash jarayonlarini o‘rganadigan tabiiy-ilmiy yo‘nalish[aniqlashtirish]. U quyidagi klassik ilmiy yo‘nalishlarga tayanadi: evolyutsiya, morfogenez va rivojlanish biologiyasi, tizimli tadqiqotlar, miya, DNK, immun tizimi va hujayra membranalari, menejment va guruhiy xulq-atvor, tarix va boshqalar. Kibernetika— «mashinalar, tirik organizmlar yoki jamiyatdan qat’i nazar, turli tizimlardagi boshqaruv va axborot uzatish jarayonlarining umumiy qonuniyatlarini o‘rganuvchi fan» sifatida ta’riflanadi. U tabiiy informatika bilan yaqin, ammo biroz farq qiladigan ilmiy yo‘nalishdir. Xuddi matematika va zamonaviy informatikaning asosiy qismi kabi, kibernetikani ham tabiiy fanlarsafiga kiritish qiyin, chunki uning metodologiyasi ularnikidan keskin farq qiladi (garchi zamonaviy tabiiy fanlarda matematik va kompyuter modellashtirish juda keng qo‘llansa ham).
Ilmiy hamjamiyatda
Informatika mutaxassislari, odatda, kompyuter tizimlarining nazariy jihatlarini o‘rganadi; bu jihati bilan ular apparat ta’minotiga ko‘proq e’tibor qaratadigan kompyuter muhandislaridan farq qiladi (garchi faoliyat yo‘nalishlari qisman kesishsa ham). Informatika mutaxassislari o‘z ishlarini muayyan sohalarga, masalan, algoritmlar va ma’lumotlar tuzilmalari, loyihalash, dasturiy ta’minotni ishlab chiqish, axborot nazariyasi, ma’lumotlar bazalari nazariyasi, hisoblash murakkabligi nazariyasi, sonli tahlil, dasturlash tillari nazariyasi, kompyuter grafikasi va kompyuter ko‘rishikabi sohalarga qaratishi mumkin. Biroq ushbu sohalarning barchasi negizida hisoblash texnikasini nazariy jihatdan o‘rganish yotadi.
Konferensiyalar
Konferensiyalar informatika sohasidagi ilmiy tadqiqotlar uchun strategik ahamiyatga ega tadbirlardir. Ularda davlat tomonidan moliyalashtiriladigan va xususiy sektordagi tadqiqotchilar uchrashib, eng yangi ishlarini taqdim etadi. Konferensiya materiallari informatika adabiyotining muhim qismini tashkil etadi.
Jurnallar
Ta’limda
Ayrim universitetlarda informatika hisoblashlar va avtomatik xulosa chiqarishninazariy o‘rganish sifatida o‘qitiladi. Bunday dasturlar ko‘pincha algoritmlar nazariyasi, algoritmlar tahlili, formal usullar, informatikadagi parallellik, ma’lumotlar bazalari, kompyuter grafikasi, tizimli tahlil va boshqa fanlarni qamrab oladi. Odatda bunday dasturlarda dasturlash ham o‘qitiladi, ammo u ta’limning yakuniy maqsadi emas, balki informatikaning boshqa barcha sohalarini o‘rganish uchun zarur vosita deb qaraladi. Hisoblash texnikasi assotsiatsiyasi (ACM) universitetlar uchun informatika bo‘yicha o‘quv dasturlari yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqadi.
Informatika o‘qitadigan boshqa kollej va oliy ta’lim muassasalari, shuningdek o‘rta maktablar va kasbiy ta’lim maskanlari o‘quv dasturlarida algoritmlar va hisoblashlar nazariyasiga emas, ko‘proq dasturlash amaliyotiga urg‘u beradi. Bunday dasturlar, odatda, dasturiy ta’minot muhandisligi sanoati xodimlari uchun muhim bo‘lgan amaliy ko‘nikmalarga yo‘naltiriladi.
AQShda ta’lim
So‘nggi yillarda informatika usullaridan turli ilmiy tadqiqotlar va amaliy ishlanmalarda foydalanishga qiziqish oshmoqda. Bunday qiziqishni nafaqat olimlar, balki davlat idoralari ham ko‘rsatmoqda. Masalan, 2005-yilda AQSh prezidenti huzuridagi Axborot texnologiyalari bo‘yicha maslahat qo‘mitasi shu mavzuda hisobot tayyorlagan. Hisobotda AQShdagi bu yo‘nalish faoliyati tahlil qilinib, Amerika ilm-fani va ta’lim tizimida kuzatilayotgan salbiy tendensiyalarning oldini olish uchun tezkor va qat’iy choralar zarurligi ko‘rsatilgan.
AQSh iqtisodiyoti informatika mutaxassislariga tobora ko‘proq tayanmoqda, biroq bu sohada kadrlar tayyorlash ko‘pchilik Amerika o‘quv dasturlarida mavjud emas. «Running on Empty: The Failure to Teach K-12 Computer Science in the Digital Age» («Imkoniyatlar tugab bormoqda: raqamli asrda maktablarda kompyuter fanini o‘qitishdagi muvaffaqiyatsizlik») nomli hisobot 2010-yil oktabrda ACM va Informatika o‘qituvchilari assotsiatsiyasi (CSTA) taqdim etgan. Unda faqat 14 ta shtat oliy ta’limda informatika standartlarini qabul qilgani ko‘rsatilgan. Shuningdek, faqat 9 ta shtatda «Informatika» yuqori sinf o‘quvchilarini attestatsiyadan o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan asosiy (majburiy) fan ekani qayd etilgan.
«Running on Empty» hisobotini qo‘llab-quvvatlash uchun yangi partiyaviy bo‘lmagan huquqni himoya qiluvchi koalitsiya — Computing in the Core (CinC) — tashkil etildi. U federal va shtat siyosatiga ta’sir ko‘rsatishni maqsad qilgan. Koalitsiya faoliyati natijasida «Informatika ta’limi to‘g‘risidagi qonun» («Computer Science Education Act») qabul qilindi. U informatika ta’limi sifatini oshirish va informatika o‘qituvchilarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ish olib boradigan shtatlarga subsidiyalar ajratishni nazarda tutadi.
Rossiyada ta’lim
Aynan bizning[aniqlashtirish] mamlakatimizda informatikaning fanlararo, ilmiy-metodologik va dunyoqarash nuqtayi nazaridan katta ahamiyatga ega fundamental fan ekani haqidagi tasavvurlar ilk bor shakllangan. Aynan Rossiya YUNESKOning «Ta’lim va informatika» 2-xalqaro kongressida (Moskva, 1996-yil) informatika muammolarini fundamental fan va ilg‘or ta’lim tizimidagi umumta’lim fani sifatida o‘rganishning yangi konsepsiyasini taklif qilgan. Shu bilan birga, ta’lim tizimi uchun «Informatika» ta’lim sohasining yangi tuzilmasi taklif etilgan va unga o‘tish fundamental fan bilan ta’limni birlashtirish yo‘lidagi muhim qadam bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan.
1990-yildan boshlab Rossiyada ijtimoiy informatikayo‘nalishi rivojlanmoqda. U axborot jamiyatini shakllantirishning ilmiy asosiga aylanishi kutilmoqda. Bundan tashqari, Rossiya Fanlar akademiyasida informatikaning falsafiy, semiotik va lingvistik asoslari ishlab chiqilmoqda, uning istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlari hamda ta’lim va fanning zamonaviy tendensiyalarini hisobga oladigan yangi predmet sohasi tuzilmalari shakllantirilmoqda.
Asosiy atamalar
- Axborot resursi — jamiyatning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib boradigan haqiqiy holatini aks ettiradigan mavjud faktlar, hujjatlar, ma’lumotlar va bilimlar majmuasi bo‘lib, kadrlar tayyorlashda, ilmiy tadqiqotlar va moddiy ishlab chiqarishda foydalaniladi.
- Axborot muhiti — kompyuterda saqlanadigan, biroq axborot tizimi shaklida rasmiylashtirilmagan, muayyan predmet sohasiga oid va bir yoki bir nechta foydalanuvchi foydalanadigan bilimlar, faktlar va ma’lumotlar majmuasi.
- Axborot texnologiyasi — insonlar axborotni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va tarqatishda foydalanadigan usullar, qurilmalar va ishlab chiqarish jarayonlari majmuasi.
Adabiyotlar
- Vaysband Igor. Informatikaning 5000 yili. — Moskva: «Chyornaya belka», 2010. — 352 bet — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-91827-005-9.
- Volkova V. N., Chyorniy Yu. Yu. «Informatika» atamasining mahalliy ilmiy adabiyotda paydo bo‘lganiga 50 yil to‘lishi munosabati bilan // Amaliy informatika, № 4 (46), 2013
- Glushkov V. M. Qog‘ozsiz informatika. — Moskva: Nauka, 1978.
- Groshev A. S. Informatika. Oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. — Arxangelsk: Arxangelsk davlat texnika universiteti, 2010. — 470 bet — ISBN 978-5-261-00480-6. — [Arxivlangan 11 -avgust 2011 -yil.]
- Dorot V. L., Novikov F. A. Zamonaviy kompyuter leksikasining izohli lug‘ati. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2004. — ISBN 5-94157-491-6.
- Yershov A. P., Monaxov V. M., Beshenkov S. A. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari. — 1985.
- Informatika // Katta Rossiya ensiklopediyasi / Kravets S. L.. — Moskva: «Bolshaya Rossiyskaya Ensiklopediya» ilmiy nashriyoti OAJ, 2008. — jild 11. Plazmani o‘rganish — Islom najot fronti. — bet 481—484. — 767 bet — 65 000 nusxa. — ISBN 978-5-85270-342-2.
- Kolin K. K. Informatikaning fundamental fan va kompleks ilmiy muammo sifatida shakllanishi. — 2006. — 1-bet.
- Mixaylov A. I., Chyorniy A. I., Gilyarevskiy R. S. Informatika // Ilmiy kommunikatsiyalar va informatika. — Moskva: Nauka, 1976. — bet 392—416. — 433 bet — 10 400 nusxa.
- Mixaylov A. I., Chyorniy A. I., Gilyarevskiy R. S. Informatika asoslari. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Nauka, 1968.
- Aladyev V. Z., Xunt Yu. Ya., Shishakov M. L. Informatika asoslari: o‘quv qo‘llanma. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: «Filin» nashriyot uyi, 1999. — 544 bet — ISBN 5-89568-131-X.
- Razborov A. A. Theoretical Computer Science: matematik nigohida (mavjud bo‘lmagan havola — tarix) // Kompyuterra. — 2001. — № 2. (muqobil havola)
- Sovetov B. Ya., Sexanovskiy V. V. Axborot texnologiyalari: oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. — Moskva: Oliy maktab, 2003. — 263 bet
- Chyorniy Yu. Yu. Fandagi ko‘p ma’nolilik: u qachon zararli? (informatika misolida) // Ochiq ta’lim : jurnal. — 2010. — № 6. — 97–107-betlar.
- Abelson H., G.J. Sussman with J. Sussman. Structure and Interpretation of Computer Programs (Kompyuter dasturlarining tuzilishi va talqini). — 2-nashr. — MIT Press, 1996. — ISBN 0-262-01153-0.
- Brookshear, J. Glenn. Kompyuter fanlariga kirish = Computer Science: An Overview (Kompyuter fanlari: umumiy sharh). — 6-nashr. — Moskva: Vilyams, 2001. — 688 bet — ISBN 5-8459-0179-0.
- Cohen, Bernard. Howard Aiken: Portrait of a Computer Pioneer (History of Computing) (Govard Eyken: kompyuter texnikasi kashshofining portreti — Hisoblashlar tarixi). — 1999. — ISBN 0-262-03262-7.
- Collier, Bruce. The little engine that could've: The calculating machines of Charles Babbage (Qila olishi mumkin bo‘lgan kichik mashina: Charlz Bebbijning hisoblash mashinalari) (ingl.). — Garland Publishing Inc[ingl.], 1970. — ISBN 0-8240-0043-9.
- Committee on the Fundamentals of Computer Science: Challenges and Opportunities, National Research Council (Kompyuter fanlarining asoslari, muammolar va imkoniyatlar qo‘mitasi, Milliy tadqiqot kengashi). Computer Science: Reflections on the Field, Reflections from the Field (Kompyuter fanlari: soha haqida mulohazalar, soha vakillarining mulohazalari) (ingl.). — National Academies Press[ingl.], 2004. — ISBN 978-0-309-09301-9.
- D. E. Comer, David Gries, Michael C. Mulder, Allen Tucker, A. Joe Turner, Paul R. Young. Computing as a discipline (Hisoblash mustaqil fan sifatida) (ingl.) // Communications of the ACM. — 1989. — 32-jild, № 1. — 9–23-betlar. — ISSN 0001-0782. — doi:10.1145/63238.63239.
- Constable, R.L. Computer Science: Achievements and Challenges circa 2000 (Kompyuter fanlarining yutuqlari va muammolari) (ingl.). — 2000. Arxivlangan 13 -noyabr 2026 -yil.
- Dennis P. Groth, Jeffrey K. MacKie-Mason. Why an informatics degree? Isn’t computer science enough? (Nima uchun informatika bo‘yicha diplom? Kompyuter fanlari yetarli emasmi?) (ingl.) // Communications of the ACM (ACM nashri) : jurnal. — Nyu-York, AQSh, 2010. — 53-jild. — 26–28-betlar. — doi:10.1145/1646353.1646364. Arxivlangan 28 -mart 2013 -yil.
- Eden, A. H. Three Paradigms of Computer Science (Kompyuter fanlarining uch paradigmasi) (ingl.) // Minds and Machines[ingl.] : jurnal. — 2007. — iyul (17-jild, № 2). — 16–17-betlar. — doi:10.1007/s11023-007-9060-8.
- Fein, Louis. The Role of the University in Computers, Data Processing, and Related Fields (Universitetning kompyuterlar, ma’lumotlarni qayta ishlash va turdosh sohalardagi o‘rni) (ingl.) // Communications of the ACM (ACM nashri) : jurnal. — 1959. — 2-jild, № 9. — 7–14-betlar. — doi:10.1145/368424.368427.
- Fourman, Michael. «informatics» («informatika») (ingl.) // International Encyclopedia of Information and Library Science (Axborotshunoslik va kutubxonashunoslik xalqaro ensiklopediyasi). — 2002. — 237–244-betlar.
- Hofkirchner, Wolfgang. «Information Science»: An Idea Whose Time Has Come («Axborotshunoslik»: vaqti kelgan g‘oya) (ingl.) // Informatik Forum. — 1995. — № 3. — 99–106-betlar.
- Hyman, Anthony. Charles Babbage, pioneer of the computer (Charlz Bebbij — kompyuter kashshofi) (ingl.). — Oksford universiteti nashriyoti, 1982. — 287 p. — ISBN 9780691083032.
- Kahn, David. The Codebreakers (Shifrlarni yechuvchilar). — 1967. — ISBN 0-684-83130-9.
- Knuth, Donald. George Forsythe and the Development of Computer Science (Jorj Forsayt va kompyuter fanlarining rivojlanishi) (ingl.). — 1972.
- Levy, Steven[ingl.]. Hackers: Heroes of the Computer Revolution (Xakerlar: kompyuter inqilobi qahramonlari). — Doubleday, 1984. — ISBN 0-385-19195-2.
- Lhermitte P. Le pari informatique (Informatika yo‘lidagi tavakkal) — Paris, 1968. — bet 20.
- Mounier-Kuhn, P. 3- va 4-boblar // L’Informatique en France, de la seconde guerre mondiale au Plan Calcul. L’émergence d’une science. (Fransiyada informatika: Ikkinchi jahon urushidan Hisoblashlar rejasigacha. Fanning shakllanishi.) — Paris, 2010.
- Naur, Peter. The science of datalogy (Datalogiya fani) (ingl.) // Communications of the ACM (ACM nashri) : jurnal. — 1966. — 9-jild, № 7. — 485-bet. — doi:10.1145/365719.366510.
- Randell, Brian. The Origins of Digital Computers: Selected Papers (Raqamli kompyuterlarning kelib chiqishi: tanlangan maqolalar). — 1973. — ISBN 0-387-11319-3.
- Steinbuch, K. Informatik: Automatische Informationsverarbeitung (Informatika: axborotni avtomatik qayta ishlash) // SEG-Nachrichten (Standard Elektrik Gruppe texnik axborotnomasi) — korxona jurnali. — 1957.
- Streubel, Jennifer. Department of Computer Science (Kompyuter fanlari kafedrasi) (ingl.). — 2003.
- Tedre, Matti. The Development of Computer Science: A Sociocultural Perspective (Kompyuter fanlarining rivojlanishi: ijtimoiy-madaniy qarash). — Joensuu, 2006. — bet 260.
- Wescott, Bob. The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws (Kompyuter unumdorligi: foydali qonunlar) (ingl.). — CreateSpace[ingl.], 2013. — ISBN 1482657759.
- Wiener, Norbert. Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine (Kibernetika yoki hayvon va mashinada boshqaruv hamda aloqa). — New York: MIT Press, 1948. — 212 bet
- Zink, Brian. Computer science pioneer Samuel D. Conte dies at 85 (Kompyuter fanlari kashshofi Semyuel D. Konte vafot etdi) (ingl.) // Purdue University. — 2002.
Havolalar
- A Brief History of Computing (Hisoblash texnikasining qisqacha tarixi) (ingl.).
- ACM Curricula Recommendations (ACM o‘quv dasturlari bo‘yicha tavsiyalari) (ingl.).
- A Selection and Adaptation From Ada's Notes found in «Ada, The Enchantress of Numbers,» by Betty Alexandra Toole Ed.D. Strawberry Press, Mill Valley, CA (Betti Aleksandra Tulning «Ada — sonlar sehrgari» kitobida keltirilgan Ada qaydlaridan tanlov va moslashtirilgan parchalar) (ingl.). Arxivlangan 10-fevral 2006-yil.
- Black box traders are on the march (Qora quti asosida savdo qiluvchilar safi kengaymoqda) (ingl.). The Telegraph (27-avgust 2006-yil). Murojaat sanasi: 22-oktabr 2014-yil.
- Blaise Pascal (ingl.). Sent-Endryus universiteti Matematika va statistika maktabi, Shotlandiya.
- Hisoblash fanlarini akkreditatsiya qilish kengashi. Computer Science as a Profession (Kompyuter fanlari kasb sifatida) (28-may 1997-yil). Murojaat sanasi: 23-may 2010-yil. Arxivlangan 17-iyun 2008-yil.
- Csab, Inc. Csab.org (3-avgust 2011-yil).
- Graham, P. Collins. Claude E. Shannon: Founder of Information Theory (Klod E. Shennon — axborot nazariyasi asoschisi). Scientific American, Inc..
- IBM 704 elektron ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi — CHM inqilobi. Computerhistory.org.
- P vs NP Problem. Clay Mathematics Institute (P va NP muammosi. Kley matematika instituti). Quyidagi manbadan arxivlangan: asl nusxa 18-oktabr 2014-yil.
- Ronald, A. Thisted. KOMPYUTER ARXITEKTURASI. The University of Chicago.
- Science Museum — Introduction to Babbage (Fan muzeyi — Bebbijga kirish) (ingl.). Arxivlangan 8-sentabr 2006-yil.
- EDSAC haqidagi ayrim statistik ma’lumotlar. Cl.cam.ac.uk.
- Stenford universitetining og‘zaki tarixi. Stenford kutubxonalari. Stenford universiteti.
- The Impact of High Frequency Trading on an Electronic Market (Yuqori chastotali savdoning elektron bozorga ta’siri) (ingl.). Papers.ssrn.com. doi:10.2139/ssrn.1686004. Murojaat sanasi: 23-oktabr 2014-yil.
- Wegner, P. (13–15-oktabr 1976-yil). Informatikadagi tadqiqot paradigmalari. Dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha 2-xalqaro konferensiya materiallari. San-Fransisko, Kaliforniya, AQSh: IEEE Computer Society Press, Los-Alamitos, Kaliforniya.
{{cite conference}}: Vikipediya:CS1 xizmati (sana formati) (havola) - http://archive.computerhistory.org/resources/text/IBM/IBM.709.1957.102646304.pdf. Murojaat sanasi: 27-oktabr 2014-yil. Quyidagi manbadan arxivlangan: asl nusxa 4-mart 2016-yil.
- https://web.archive.org/web/20060525195404/http://www.idi.ntnu.no/emner/dif8916/denning.pdf (ingl.). Arxivlangan 25-may 2006-yil.
- Qo‘shma seminar: RFA Informatika muammolari instituti va RFA Ijtimoiy fanlar bo‘yicha ilmiy axborot instituti «Axborot haqidagi fanlarning metodologik muammolari»
- Ilmiy kutubxonalardagi informatika va axborot texnologiyalari haqidagi maqolalar
- YUNESKO tezaurusi. Arxivlangan 24-may 2013-yil.
- Axborot falsafasi va informatikaning falsafiy muammolari. Informatika metodologiyasi va terminologiyasi (jurnalning maxsus soni) // Metafizika : jurnal. — 2013. — № 4(10). — ISSN 2224-7580.








