HTML belgilash tili

HTML
Изображение логотипа
Kengaytmasi .html
MIME-turi text/html
Ishlab chiquvchi Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi, Internet muhandislik kengashi va WHATWG
E’lon qilingan 1993
Format turi Belgilash tili
Quyidagidan rivojlantirilgan SGML
Standart(lar) W3C HTML 5.2
WHATWG HTML Living Standard
Veb-sayt html.spec.whatwg.org/… (inglizcha)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

HTML (ingliz tilidan HyperText Markup Language — «gipermatnli belgilash tili») — brauzerda ko‘rish uchun mo‘ljallangan hujjatlarni gipermatnli belgilashning standartlashtirilgan tili. U veb-sahifalarni ko‘rish uchun brauzerda ishlatiladi. Veb-brauzerlar HTML hujjatni serverdan HTTP/HTTPS protokollari orqali oladi yoki mahalliy diskdan ochadi, so‘ng kodni monitor ekranida aks etadigan interfeysga aylantirib talqin qiladi.

HTML elementlari HTML sahifalarining asosiy qurilish qismlaridir. HTML yordamida turli tuzilmalar, tasvirlar va boshqa obyektlarni, jumladan, interaktiv veb-shaklni ham sahifaga joylashtirish mumkin. HTML sarlavhalar, xatboshilar, ro‘yxatlar, havolalar, iqtiboslar va boshqa elementlarni yaratish vositalarini taqdim etadi. HTML elementlari burchakli qavslar yordamida yoziladigan teglar bilan belgilanadi. Masalan, <img> va <input> teglari tarkibni bevosita sahifaga kiritadi. Boshqa teglar, masalan, <p> o‘z ichidagi matnni o‘rab, uning ko‘rinishini belgilaydi va ichki element sifatida boshqa teglarni ham qamrab olishi mumkin. Brauzerlar HTML teglarini ko‘rsatmaydi, balki ulardan sahifa mazmunini talqin qilish uchun foydalanadi.

Tilning XHTML nomli ko‘rinishi HTMLning qat’iyroq variantidir: u XML sintaksisiga amal qiladi hamda gipermatnni belgilash sohasida XML tilining qo‘llanilishidir.

HTMLga JavaScript dasturlash tilini quyidagi teg bilan kiritish mumkin — <script>.

Shuningdek, CSS ni HTMLga ulash sahifaning tashqi ko‘rinishi va joylashuvini belgilash imkonini beradi.

Umumiy ma’lumot

HTML gipermatnli belgilash tili britaniyalik olim Tim Berners-Li tomonidan taxminan 1986—1991-yillarda Shveytsariyaning CERN markazida, Jeneva shahrida, Shveytsariyada yaratilgan. U sahifalashbo‘yicha mutaxassis bo‘lmagan kishilar ham foydalana oladigan ilmiy va texnik hujjatlarni almashish tili sifatida ishlab chiqilgan. HTML SGML tilining murakkabligini oz sonli tuzilmaviy va semantik elementlarni — deskriptorlarni belgilash orqali bartaraf etgan. Deskriptorlar ko‘pincha «teglar» deb ham ataladi. HTML yordamida tuzilishi nisbatan sodda, biroq chiroyli bezatilgan hujjatni oson yaratish mumkin. Hujjat tuzilishini soddalashtirishdan tashqari, HTMLga gipermatnni qo‘llab-quvvatlash imkoniyati ham kiritilgan. Multimedia imkoniyatlari keyinroq qo‘shilgan.

HTMLning ommaga taqdim etilgan birinchi tavsifi «HTML teglari» nomli hujjat bo‘lib, Tim Berners-Li uni internetda ilk bor 1991-yil oxirida tilga olgan. Unda HTMLning dastlabki, nisbatan sodda tuzilishini tashkil etgan 18 ta element ta’riflangan. Gipermurojaat tegidan tashqari, bu elementlarga CERNda qo‘llanilgan, standart umumlashtirilgan belgilash tiliga (SGML) asoslangan SGMLguid ichki hujjatlashtirish formati katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu elementlarning o‘n bittasi HTML 4 da ham mavjud.

Dastlab HTML hujjatlarni ularni ko‘rsatish vositalariga bog‘lamasdan tuzilmalash va formatlash vositasi sifatida o‘ylab topilgan hamda yaratilgan. Ideal holatda HTML bilan belgilangan matn texnik imkoniyatlari turlicha bo‘lgan qurilmalarda (zamonaviy kompyuterning rangli ekrani, organayzerning oq-qora ekrani, mobil telefonning kichik ekrani yoki matnni ovoz chiqarib o‘qiydigan qurilma va dasturlarda) uslubiy hamda tuzilmaviy buzilishlarsiz namoyish etilishi kerak edi. Biroq HTMLning bugungi qo‘llanilishi uning dastlabki vazifasidan ancha uzoqlashgan. Masalan, <table> tegi hujjatlarda jadval yaratishga mo‘ljallangan, ammo ba’zan sahifadagi elementlarning joylashuvini tartibga solishda ham ishlatiladi. Vaqt o‘tishi bilan HTML tilining platformadan mustaqilligi haqidagi asosiy g‘oya multimedia va grafik bezaklarga bo‘lgan zamonaviy ehtiyojlar yo‘lida chetga surildi.

Brauzerlar

HTML tilida belgilangan matnli hujjatlar (ular odatda kengaytmasi .html yoki .htm bo‘lgan fayllardir) maxsus ilovalar tomonidan qayta ishlanib, formatlangan ko‘rinishda aks ettiriladi. «Brauzer» yoki «internet ko‘ruvchisi» deb ataladigan bu ilovalar odatda foydalanuvchiga qulay interfeys taqdim etadi. Bu interfeys orqali veb-sahifalarni so‘rash, ko‘rish, boshqa tashqi qurilmalarda aks ettirish va zarur bo‘lganda foydalanuvchi kiritgan ma’lumotlarni serverga yuborish mumkin. Hozir eng keng tarqalgan brauzerlar: Google Chrome, Mozilla Firefox, Opera, Internet Explorer, Microsoft Edge va Safari (qarang: Brauzerlar#Bozor ulushlari).

Versiyalari

Shuningdek, qarang: HTML5.

  • HTML 2.0 — e’lon qilingan: IETF tomonidan RFC 1866 sifatida, Taklif etilgan standart (Proposed Standard) (24-noyabr 1995-yil);
  • HTML 3.0 — 28-mart 1995-yil — IETF Internet Draft loyihasi (28-sentabr 1995-yilgacha);
  • HTML 3.2 — 14-yanvar 1997-yil;
  • HTML 4.0 — 18-dekabr 1997-yil;
  • HTML 4.01 — 24-dekabr 1999-yil;
  • ISO/IEC 15445:2000 (HTML 4.01 Strict asosidagi ISO HTML deb ataladi) — 15-may 2000-yil;
  • HTML5 — 28-oktabr 2014-yil;
  • HTML 5.1 versiyasini ishlab chiqish 17-dekabr 2012-yilda boshlangan. Uni qo‘llash 1-noyabr 2016-yildan tavsiya etilgan.
  • HTML 5.2 14-dekabr 2017-yilda taqdim etilgan.
  • HTML 5.3 24-dekabr 2018-yilda taqdim etilgan.


3-versiya Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi (W3C) tomonidan 1995-yil mart oyida taklif qilingan va jadvallar yaratish, tasvir atrofida matnni joylashtirish hamda murakkab matematik formulalarni aks ettirish, GIF formatini qo‘llab-quvvatlash kabi ko‘plab yangiliklarni taqdim etgan. Ushbu standart ikkinchi versiyaga mos bo‘lsa-da, o‘sha davr brauzerlarida uni amalga oshirish qiyin edi. 3.1-versiya rasman hech qachon taklif etilmagan. Keyingi HTML standarti 3.2 bo‘lib, unda 3.0-versiyadagi ko‘plab yangiliklar chiqarib tashlangan, biroq nostandart va quyidagi brauzerlar qo‘llab-quvvatlagan elementlar qo‘shilgan: Netscape Navigator va Mosaic.

HTML 4.0 versiyasida standart biroz «tozalangan». Ko‘plab elementlar eskirgan va foydalanish tavsiya etilmaydigan deb belgilangan (ingl. deprecated).

Aynan 1998-yilda Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi HTML 4 ga asoslangan, biroq XML sintaksisiga mos keladigan yangi belgilash tili ustida ish boshlagan. Keyinchalik bu yangi til XHTML deb nomlangan. XHTML 1.0 ning birinchi versiyasi Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi tavsiyasi sifatida 26-yanvar 2000-yilda tasdiqlangan.

Rejalashtirilgan XHTML 2.0 versiyasi HTML va XHTMLning eski versiyalari bilan moslikni uzishi kerak edi, ammo 2-iyul 2009-yil Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi XHTML2 ishchi guruhining vakolatlari 2009-yil oxirida tugashini e’lon qildi. Shu tariqa XHTML 2.0 standartini keyingi rivojlantirish to‘xtatildi.

HTML hujjatining tuzilishi

HTML — teglar yordamida hujjatlarni belgilash tili. HTML tilidagi har qanday hujjat elementlar to‘plamidan iborat bo‘lib, har bir elementning boshi va oxiri maxsus belgilar — teglar bilan belgilanadi. Elementlar bo‘sh bo‘lishi, ya’ni hech qanday matn yoki boshqa ma’lumotni o‘z ichiga olmasligi mumkin. Bunday holatda odatda yopuvchi teg ko‘rsatilmaydi (masalan, satrni ko‘chirish tegi <br> yakka teg bo‘lib, uni yopish shart emas). Bundan tashqari, elementlarda ularning xususiyatlarini belgilovchi atributlar ham bo‘lishi mumkin (masalan, havoladagi href=" atributi). Atributlar ochuvchi tegda ko‘rsatiladi. Quyida HTML hujjati qismlariga misollar keltirilgan:

  • <strong>Текст между двумя тегами — открывающим и закрывающим.</strong>
  • <a href="http://www.example.com">Здесь элемент содержит атрибут href, то есть гиперссылку.</a>
  • А вот пример пустого элемента: <br>

HTMLda element va atribut nomlarining katta yoki kichik harflarda yozilishi ahamiyatga ega emas (XHTMLdan farqli ravishda). Elementlar bir-birining ichiga joylashtirilishi mumkin. Masalan, quyidagi kod:

<!DOCTYPE html>
<html lang="ru">
   <head>
      <meta charset="UTF-8">
      <title>HTML Document</title>
   </head>
   <body>
      <p>
         <b>
            Этот текст будет полужирным, <i>а этот — ещё и курсивным</i>.
         </b>
      </p>
   </body>
</html>

quyidagi natijani beradi:

Bu matn qalin yozuvda bo‘ladi, bu qismi esa qo‘shimcha ravishda kursivda bo‘ladi.

Semantik teglar

Brauzer tomonidan yaxshiroq indekslanishi uchun semantik teglardan, masalan, «<tbody> (jadval tanasini bildiruvchi semantik teg)»dan foydalanish tavsiya etiladi.

Maxsus belgilar

HTML hujjatlarida elementlardan tashqari simvolik obyektlar (ingl. entities) — «maxsus belgilar» ham mavjud. Bunday obyektlar ampersand belgisidan boshlanadi va &имя; yoki &#NNNN; ko‘rinishida yoziladi; bunda NNNN — belgining Unikoddagi o‘nlik sanoq tizimida ifodalangan kodidir.

Masalan, &copy; — mualliflik huquqi belgisi (©). Odatda simvolik obyektlar hujjat kodlashida mavjud bo‘lmagan belgilarni yoki HTMLda alohida ma’noga ega «maxsus» belgilarni ifodalash uchun ishlatiladi: &amp; — ampersand (&), &lt; — «kichik» belgisi (<) va &gt; — «katta» belgisi (>), ularni HTMLda maxsus ma’noga ega bo‘lgani sababli odatiy usulda yozish noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin.

Brauzerlar urushi

Brauzerlarning bozor ulushi, manba: StatCounter

Aynan 1990-yillarning o‘rtalarida brauzerlarning asosiy ishlab chiqaruvchilari — Netscape va Microsoft — HTML belgilash tiliga o‘z elementlar to‘plamlarini joriy eta boshladi. Natijada Butunjahon o‘rgimchak to‘rida turli brauzerlarda turlicha ko‘rinadigan tuzilmalar ko‘payib, chalkashlik yuzaga keldi. Ayniqsa, turli brauzerlarda ishlaydigan dasturlarni ishlab chiqish qiyin bo‘lgan; bunda ishlatilgan til — JavaScript. Veb-ustalar sahifalarning bir necha variantini yaratishga yoki turli hiylalardan foydalanishga majbur bo‘ldi. Bir muddat bu muammo quyidagi ikki sabab tufayli dolzarbligini yo‘qotdi:

  • Boshqa barcha brauzerlarning Internet Explorer tomonidan siqib chiqarilishi sababli. Natijada veb-ustalar muammosi muqobil brauzer foydalanuvchilarining muammosiga aylandi.
  • Boshqa brauzerlar ishlab chiqaruvchilarining sa’y-harakatlari tufayli: ular yo W3C standartlariga amal qildi (masalan, Mozilla va Opera), yoki Internet Explorer bilan maksimal moslikni ta’minlashga intildi.

Hozirgi bosqichda[qaysi davrda?] W3C tavsiyalariga rioya qiladigan brauzerlarning ommalashuvi ortayotganini ta’kidlash mumkin (bular Mozilla Firefox va Gecko dvigateliga asoslangan boshqa brauzerlar; Safari, Google Chrome, Opera va WebKit dvigateliga asoslangan boshqa brauzerlar). 2022-yil iyul holatiga ko‘ra, Internet Explorer ulushi 0,28 % dan kam bo‘lgan.

Zamonaviy amaliyotda[qaysi amaliyotda?] JavaScript tilida turli brauzerlarda ishlaydigan dasturlarni ishlab chiqishni turli kutubxonalar va freymvorklar, masalan, jQuery, sIFR va boshqalar yordamida soddalashtirish mumkin.

Adabiyotlar

  • Erik Frimen, Elizabet Frimen. HTML, XHTML va CSSni o‘rganamiz = HTML, CSS va XHTMLni o‘rganishni boshlash (Head First HTML with CSS & XHTML). — Parij: «Piter», 2010. — 656 bet. — ISBN 978-5-49807-113-8.
  • Ed Tittel, Jeff Noubl. Boshlovchilar uchun HTML, XHTML va CSS, 7-nashr = Boshlovchilar uchun HTML, XHTML va CSS, 7-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2011. — 400 bet. — ISBN 978-5-8459-1752-2.
  • Piter Labbers, Brayan Olbers, Frenk Salim. Mutaxassislar uchun HTML5: zamonaviy veb-ilovalarni ishlab chiqishning kuchli vositalari = HTML5da dasturlash: ilg‘or internet ilovalarini yaratish uchun kuchli APIlar. — Moskva: «Vilyams», 2011. — 272 bet. — ISBN 978-5-8459-1715-7.
  • Stiven Shafer. HTML, XHTML va CSS. Foydalanuvchi qo‘llanmasi, 5-nashr = HTML, XHTML va CSS bo‘yicha to‘liq qo‘llanma, 5-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2010. — 656 bet. — ISBN 978-5-8459-1676-1.
  • Erik Frimen, Elizabet Frimen. HTML, XHTML va CSSni o‘rganamiz = HTML, CSS va XHTMLni o‘rganishni boshlash (Head First HTML with CSS & XHTML). — 1-nashr. — Moskva: «Piter», 2010. — B. 656. — ISBN 978-5-49807-113-8.
  • Amerland D. Google semantik qidiruvi (Google Semantic Search). — Que Publishing, 2013. — 240 bet. — ISBN 9780133434170.

Havolalar