Quyosh tizimimiz haqiqatan ham hayratlanarli tuzilma bo‘lib, u Quyosh va yana bir nechta osmon jismlaridan iborat. Bu osmon jismlarining eng yiriklari — Quyoshning gravitatsion kuchi hamda ularning o‘z o‘qi atrofida aylanishi sababli Quyosh atrofida aylanadigan 8 ta sayyoradir. Biz uchun muhim bo‘lgan yana bir osmon jismi bor — Oy. Yer atrofida aylanadigan Oy, Yerning hayot davom etishi uchun qulay “platforma” bo‘lib qolishiga sabab bo‘ladigan omillardan biri, deb hisoblanadi. Bularning barchasi gravitatsiyaning ta’siri orqali sodir bo‘ladi.
Yer Oyga gravitatsion kuch ta’sir ettirgani kabi, Oy ham sayyoramizga gravitatsion kuch ta’sir ettiradi. Oyning tortish kuchi Yer gravitatsiyasi bilan solishtirganda juda kichik bo‘lsa-da, baribir sayyoramizga ma’lum ta’sirlarni ko‘rsatadi.
Dengizda, hatto (ma’lum darajagacha) ko‘llarda ham suv sathining ko‘tarilishi va pasayishi — Oyning gravitatsion tortish kuchining oldindan bashorat qilinadigan ta’siridir. Suv sathi eng yuqori bo‘ladigan holat (high tide) — Oyning tortish kuchi eng kuchli bo‘lgan joyda yuz beradi, chunki Yerning o‘sha qismi Oyga eng yaqin bo‘ladi. Shuningdek, Oyga eng uzoq tomonda ham inertsiya (inertia) ta’siri sababli suv sathining ko‘tarilishi kuzatiladi. Shu ikki nuqta orasidagi o‘rta holat esa suv sathining pasayishiga (low tide) olib keladi.
Oyning gravitatsion tortish kuchi Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishini ham sekinlashtirmoqda. Bu ta’sir tidal braking (gelgit tormozlanishi) deb ataladi. Gelgit tormozlanishi har bir asrda bir sutka davomiyligini 2,3 millisekundga oshiradi. Har bir ta’sirning aks-ta’siri bo‘lgani kabi, gelgit tormozlanishi natijasida energiya Oyga uzatiladi va bu Oyni Yerdan uzoqlashtiradi. Shu sabab Oy har yili Yerda 1,5 dyuym tezlikda uzoqlashib bormoqda.
Oyning sayyoramiz aylanish o‘qiga (axis of rotation) ta’siri, milliardlab yillar davomida iqlimning barqaror saqlanib, sayyoramizda hayotning rivojlanishiga asosiy omillardan biri bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Yer va Oy o‘rtasidagi tortishish asosan ikki omilga bog‘liq: osmon jismlarining massasi va ular orasidagi masofa. Ularning ichida og‘irrog‘i bo‘lgan Yer Oyga kuchliroq tortish kuchi ta’sir ettiradi. Ammo unda nega Oy Yerga qulab tushmaydi?
Bu, asosan, projectile motion (snaryad harakati) ning amaliy ko‘rinishidir. Jism uloqtirilganda kuch Yer egri chizig‘iga tangensial yo‘nalishda qo‘llanadi, biroq gravitatsiya ta’siri sabab jismning harakati parabola ko‘rinishida bo‘ladi. Oy ham Yer atrofida shunga o‘xshash tarzda aylanadi, ammo Oy Yer gravitatsiyasiga “ilashib qolgan” (got hooked onto) tezlik (velocity) tufayli u Yerga qulab tushmaydi. Shu narsa Oyni Yer atrofida go‘yoki “barqaror” orbitada ushlab turadi, garchi u juda kichik miqdorda bo‘lsa ham sayyoramizdan tobora uzoqlashib borayotgan bo‘lsa-da.
Agar qiziqishingiz yanada oshgan bo‘lsa, Oyning nima uchun Yerga qulab tushmasligini tushuntirib beradigan ushbu videoni tomosha qiling.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQs
Q1
Nega Oy Yerga qulab tushmaydi?
Bu, asosan, projectile motion (snaryad harakati) ning amaliy misolidir. Jism uloqtirilganda kuch Yer egri chizig‘iga tangensial yo‘nalishda qo‘llanadi, biroq gravitatsiya ta’siri sabab jismning harakati parabola ko‘rinishida bo‘ladi. Oy ham Yer atrofida shunga o‘xshash tarzda aylanadi, ammo Oy Yer gravitatsiyasiga “ilashib qolgan” tezlik (velocity) tufayli u Yerga qulab tushmaydi.
Q2
Nyutonning umumiy (universal) gravitatsiya qonunini bayon qiling.
Nyutonning Universal Gravitation (umumiy gravitatsiya) qonuniga ko‘ra, koinotdagi har bir zarracha boshqa har bir zarrachani o‘ziga tortadi; bu tortishish kuchi jismlar massalarining ko‘paytmasiga to‘g‘ri proportsional va ular orasidagi masofaning kvadratiga teskari proportsional bo‘ladi.
Q3
Sun’iy yo‘ldoshlar (satellites) nima?
Satellites (yo‘ldoshlar) — sayyoralar atrofida aylanadigan, shu bilan birga Quyosh tizimining bir qismi hisoblangan jismlardir. Yerning yo‘ldoshi — Oy.
Q4
Mitti sayyoralar (dwarf planets) nima?
Dwarf planets (mitti sayyoralar) — sayyoralardan kichikroq, ammo asteroid(lar)dan kattaroq bo‘lgan, Quyosh atrofida turli masofalarda aylanadigan jismlardir. Bizga eng yaqin mitti sayyora — asteroidlar kamarida joylashgan Seres (Ceres). Eng mashhuri — Neptundan narida, Kuiper kamari (Kuiper belt) ning ichki chekkasida joylashgan Pluton (Pluto).
Q5
