
Geomagnit bo‘ron — bu geomagnit maydonning bir necha soatdan bir necha sutkagacha davom etadigan kuchli buzilishidir.
Bundan tashqari, subbo‘ronlar bilan bir qatorda geomagnit bo‘ronlar ham geomagnit faollikning turlaridan biridir. Ular Yer atrofiga Quyosh shamolining buzilgan oqimlari kelib tushishi va ularning magnitosfera bilan o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Geomagnit bo‘ronlar Yerning halqasimon toki kuchayishining namoyon bo‘lishidir. Bu tok doimiy ravishda radiatsion kamarlar hududida mavjud bo‘ladi. Bu hodisa Quyosh–Yer fizikasining va uning amaliy qismi — odatda «kosmik ob-havo».
Geomagnit bo‘ronlarning jadalligi
Geomagnit bo‘ronlar vaqt bo‘yicha nosimmetrik tarzda rivojlanadi: o‘rtacha hisobda buzilishning kuchayish bosqichi (bo‘ronning asosiy bosqichi) taxminan 7 soat davom etadi, dastlabki holatga qaytish bosqichi (tiklanish bosqichi) esa taxminan 3 sutka davom etadi.
Geomagnit bo‘ron jadalligi odatda Dst [ingl.] va Kp indekslari bilan ifodalanadi. Bo‘ron jadalligi ortgani sari Dst indeksi kamayadi. Masalan, mo‘tadil bo‘ronlarda Dst −50 dan −100 nT, kuchli bo‘ronlarda −100 dan −200 nT gacha, ekstremal bo‘ronlarda esa −200 nT dan yuqori bo‘ladi.
SYM-H indeksi ham Dst kabi halqasimon tokning simmetrik jadalligini o‘lchaydi, biroq Dst uchun qo‘llaniladigan 1 soat o‘rniga 1 daqiqalik yuqoriroq vaqt aniqligida hisoblanadi.
Magnit bo‘ron vaqtida Yer yuzasidagi magnit maydon buzilishlari statsionar maydonning 1 % i atrofida yoki undan kam bo‘ladi; geomagnit maydon esa ekvatorda 0,34 E dan Yer qutblarida 0,66 E gacha o‘zgaradi, ya’ni taxminan (30—70)⋅10-6 T.
Yerda mo‘tadil va kuchli bo‘ronlarning yuz berish chastotasi Quyosh faolligining 11 yillik sikli bilan aniq bog‘liq: yiliga o‘rtacha 30 ta bo‘ron kuzatiladi; Quyosh faolligi minimumiga yaqin davrda bu ko‘rsatkich yiliga 1—2 ta bo‘ronni tashkil etishi, maksimumga yaqin davrda esa yiliga 50 tagacha yetishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, Quyosh faolligi maksimum bo‘lgan yillarda insoniyat yil vaqtining 50 % igacha qismini mo‘tadil va kuchli bo‘ronlar sharoitida o‘tkazadi. O‘rtacha umr ko‘ruvchi inson 75 yillik hayoti davomida jami 2250 ta mo‘tadil va kuchli bo‘ron davriga, ya’ni taxminan 15 yilga teng vaqtga duch keladi.
Geomagnit bo‘ronlarning jadallik bo‘yicha taqsimoti yuqori jadalliklar sohasida tez kamayadi. Shu sababli ularni o‘lchash tarixi davomida ekstremal darajada kuchli magnit bo‘ronlar nisbatan kam qayd etilgan.
Kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli geomagnit bo‘ron 1859-yildagi geomagnit bo‘ron (Dst = −1760 nT), ya’ni «Karrington hodisasi» bo‘lgan (2006-yilda bu bo‘ronning Dst qiymati −850 nT, 2011-yilda esa −1050 nT deb baholangan). Ushbu bo‘ron telegraf tizimlarida juda katta nosozliklarni keltirib chiqargan; unga hamroh bo‘lgan qutb yog‘dusini hatto tropik hududlarda ham kuzatish mumkin edi[manba ko‘rsatilmagan — 1039 kun].
XX asrning so‘nggi 25 yilida (1976—2000-yillarda) 798 ta magnit bo‘ron qayd etilgan; ularda Dst qiymati −50 nT dan past bo‘lgan. So‘nggi 55 yil ichida (1-yanvar 1957-yildan 25-sentabr 2011-yilgacha) Dst qiymati −400 nT dan past bo‘lgan eng kuchli bo‘ronlar quyidagi sanalarda kuzatilgan: 13-may 1921-yil[ingl.] (Dst = −907±132 nT), 13-sentabr 1957-yil (Dst = −427 nT), 11-fevral 1958-yil (Dst = −426 nT), 15-iyul 1959-yil (−429 nT), 13-mart 1989-yil (−589 nT yoki −565 nT) va 20-noyabr 2003-yil (−490 nT yoki −533 nT).
Yerda eng kuchli magnit bo‘ronlarning yuz berish chastotasi muhim masala bo‘lib qolmoqda. Ekstremal magnit bo‘ronlar kam qayd etilgani sababli, katta bo‘ronlar sohasida (Dst < −200 nT) bo‘ronlar jadalligi bo‘yicha taqsimot funksiyasini ishonchli hisoblashning imkoni yo‘q. Shu bois, avval o‘lchovlar yetarli bo‘lgan sohada taqsimot funksiyasi aniqlanadi, so‘ngra olingan funksiya ekstremal bo‘ronlar sohasiga ekstrapolyatsiya qilinadi. Shu tarzda olingan baholashlarga ko‘ra, magnit bo‘ronlarning 1989-yilgi hodisa (Dst = −589 nT) turidagilari o‘rtacha 25 yilda bir marta, 1859-yilgi hodisa (Dst ≈ −1700 nT) turidagilari esa 500 yilda bir martadan ko‘p bo‘lmagan holda kuzatiladi.
Magnit bo‘ronlarning tasnifi
K-indeks — uch soatlik interval davomida Yer magnit maydonining me’yordan og‘ishidir. Indeks Yuliyus Bartels [nem.] tomonidan 1938-yilda joriy qilingan. U universal vaqt bo‘yicha har bir uch soatlik interval uchun 0 dan 9 gacha qiymatlarni belgilaydi (interval chegaralari: 0—3, 3—6, 6—9 va hokazo).
Kp-indeks — sayyoraviy indeks. Kp 13 ta geomagnit observatoriyada aniqlangan K-indekslarning o‘rtacha qiymati sifatida hisoblanadi; bu observatoriyalar shimoliy va janubiy geomagnit kengliklarning 44 va 60 darajalari oralig‘ida joylashgan. Bu geomagnit buzilishlarning nisbiy jadalligini ifodalovchi kvazilogarifmik indeks bo‘lib, 0 dan 9 gacha 1/3 qadam bilan o‘zgaradi.
G-indeks — magnit bo‘ronlar kuchini baholash uchun mo‘ljallangan besh balli shkala bo‘lib, uni AQSH Milliy okean va atmosfera tadqiqotlari boshqarmasi (NOAA) 1999-yil noyabrda joriy qilgan. G-indeks Yer magnit maydonidagi o‘zgarishlarning odamlar, hayvonlar, elektrotexnika, aloqa, navigatsiya va boshqalarga ta’siriga qarab geomagnit bo‘ron jadalligini tavsiflaydi. Ushbu shkala bo‘yicha magnit bo‘ronlar G1 (kuchsiz bo‘ronlar) dan G5 (ekstremal darajada kuchli bo‘ronlar) gacha bo‘lgan darajalarga bo‘linadi. G-indeks Kp indeksidan 4 ayirish orqali aniqlanadi; ya’ni G1 Kp=5 ga, G2 — Kp=6 ga, G5 esa Kp=9 ga mos keladi.
ap-indeks — magnit maydon amplitudasining ekvivalent diapazonini ko‘rsatuvchi, nanoteslada (nT) ifodalanadigan chiziqli indeks.
Ap-indeks — ap indeksining har 3 soatda o‘lchanadigan sakkizta qiymatining arifmetik o‘rtacha qiymatidir.
| Kp-indeks | Kp-indeks
(o‘nli ko‘rinishda) |
ap (nT) | K-indeks | Gismeteo shkalasi | G-indeks | 11 yillik Quyosh sikli davomida uchrash chastotasi | Ta’siri |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0o | 0,00 | 0 | 0 | 0
(Kichik buzilishlar) |
— | — | — |
| 0+ | 0,33 | 2 | |||||
| 1- | 0,67 | 3 | 1 | 1
(Kichik buzilishlar) | |||
| 1o | 1,00 | 4 | |||||
| 1+ | 1,33 | 5 | |||||
| 2- | 1,67 | 6 | 2 | 2
(Kichik buzilishlar) | |||
| 2o | 2,00 | 7 | |||||
| 2+ | 2,33 | 9 | |||||
| 3- | 2,67 | 12 | 3 | 3
(Kichik buzilishlar) | |||
| 3o | 3,00 | 15 | |||||
| 3+ | 3,33 | 18 | |||||
| 4- | 3,67 | 22 | 4 | 4
(Kichik buzilishlar) | |||
| 4o | 4,00 | 27 | |||||
| 4+ | 4,33 | 32 | |||||
| 5- | 4,67 | 39 | 5 | 5
(Kuchsiz bo‘ron) |
G1 (kuchsiz, ahamiyatsiz) | 1700 marta
(taxminan, 1 marta 2-3 kunda). |
Sun’iy yo‘ldoshlar ishida minimal xalaqitlar; odatda odamlar buni sezmaydi. |
| 5o | 5,00 | 48 | |||||
| 5+ | 5,33 | 56 | |||||
| 6- | 5,67 | 67 | 6 | 6
(Mo‘tadil bo‘ron) |
G2 (mo‘tadil) | 600 marta
(o‘rtacha, haftasiga 1 marta). |
Elektr tarmoqlarida kichik kuchlanish tebranishlari; meteosezgir odamlarda bosh og‘rig‘i va holsizlik kuzatilishi mumkin; qutb yog‘dulari 50° kenglikkacha ko‘rinadi. |
| 6o | 6,00 | 80 | |||||
| 6+ | 6,33 | 94 | |||||
| 7- | 6,67 | 111 | 7 | 7
(Kuchli bo‘ron) |
G3 (kuchli) | 200 marta
(o‘rtacha, 1 marta 2-3 haftada). |
Sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasida uzilishlar; radioaloqada muammolar; qutb yog‘dulari o‘rta kengliklargacha ko‘rinadi, holsizlik (migren, taxikardiya) kuzatilishi mumkin. |
| 7o | 7,00 | 132 | |||||
| 7+ | 7,33 | 154 | |||||
| 8- | 7,67 | 179 | 8 | 8
(Bo‘ron) |
G4 (og‘ir, juda kuchli) | 100 marta
(1 marta 1,5-2 oyda). |
Elektr tarmoqlarida kuchlanishni boshqarishda jiddiy muammolar; kosmik apparatlarni yo‘qotish xavfi; qutb yog‘dulari Moskva va Sankt-Peterburg kengliklarida ko‘rinishi mumkin; meteosezgir odamlarda yaqqol holsizlik. |
| 8o | 8,00 | 207 | |||||
| 8+ | 8,33 | 236 | |||||
| 9- | 8,67 | 300 | 9 | 9
(Ekstremal bo‘ron) |
G5 (ekstremal) | 4-6 marta
(har 2-3 yilda) |
Energetika tizimlarida keng ko‘lamli uzilishlar va transformatorlarning shikastlanishi mumkin; qutb yog‘dulari ekvatorgacha ko‘rinishi mumkin; aholining zaif guruhlarida surunkali kasalliklar keskin zo‘rayishi mumkin. |
| 9o | 9,00 | 400 |
Geomagnit bo‘ronlarni prognoz qilish
Geomagnit faollikning Quyoshdagi hodisalar bilan bog‘liqligi
Quyosh va geomagnit faollik o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish Richard Karrington 1859-yilda kuzatgan Quyosh chaqnashi va bir necha soatdan keyin Yerda sodir bo‘lgan kuchli geomagnit bo‘ron hodisalarini taqqoslashdan boshlandi. Bunday taqqoslashlar ilm-fanda geomagnit bo‘ronlar manbai Quyosh chaqnashlari degan qarashning shakllanishiga olib keldi. Bu qarash 1980-yillargacha o‘zgarmasdan saqlanib qoldi. Kosmik era boshlanishi bilan Quyoshni Yerdan tashqaridagi astronomiya vositalari yordamida kuzatish va Quyosh shamoli hamda sayyoralararo magnit maydon parametrlarini bevosita o‘lchash imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu Quyoshdagi kuchli buzilishlarning yangi turi — koronal massa otilishlari (ingl. coronal mass ejection — CME). Hozirgi qarashlarga ko‘ra, geomagnit bo‘ronlarning bevosita sababi Yer orbitasida geomagnit bo‘ron hosil bo‘lishi uchun zarur yo‘nalishga ega sayyoralararo magnit maydonni o‘z ichiga olgan buzilgan Quyosh shamoli oqimlaridir. O‘z navbatida, bu oqimlarning manbalari koronal massa otilishlari va koronal teshiklar.
Ba’zan Quyoshdagi kuchli buzilishlar kuchli rentgen chaqnashlari va deyarli bir vaqtda sodir bo‘ladigan yirik koronal massa otilishlari bilan birga kuzatiladi. Shu sababli bugungi kunda ayrim olimlar chaqnashlar ham, koronal massa otilishlari ham ularning ortida turgan yagona hodisaning turli ko‘rinishlaridir, deb hisoblaydi. Boshqa qarashga ko‘ra, Quyoshdagi turli buzilishlarning energiya manbai bir xil; shu bois, agar energiya manbai bir nechta hodisani yuzaga keltirish uchun yetarli quvvatga ega bo‘lsa, vaqt va makon jihatidan bir-biriga yaqin oraliqlarda turli hodisalar kuzatilishi mumkin. Biroq ular o‘rtasida faqat statistik (fizik emas) bog‘liqlik mavjud. So‘nggi qarashga ko‘ra, geomagnit bo‘ronni ishonchli prognoz qilish Quyosh chaqnashlariga emas, balki ular bilan fizik jihatdan bog‘liq hodisalarga, ya’ni koronal massa otilishlariga asoslanishi kerak.
Yuqori Quyosh faolligi bilan bog‘liq magnit bo‘ronlardan (koronal massa otilishlari — CME) tashqari, Quyoshda hech qanday faol jarayon kuzatilmaydigan davrlarda ham ko‘pincha mo‘tadil magnit bo‘ronlar yuz beradi. Bunday bo‘ronlar asosan Quyosh faolligi siklining minimum davrida kuzatiladi va ko‘pincha Quyoshning 27 kunlik aylanish davri bilan takrorlanadi (shu sababli ular ko‘pincha takrorlanuvchi magnit bo‘ronlar deb ataladi). Bunday bo‘ronlarning kelib chiqishi uzoq vaqt davomida sirli va tushunarsiz bo‘lib kelgan, shuning uchun Quyoshdagi ularning manbai «M-hudud (M-region)» deb atalgan. Hozirda bunday bo‘ronlarning Quyoshdagi manbai koronal teshik ekani aniqlangan. U tezkor Quyosh shamoli oqimining manbai bo‘lib, tezkor oqimning sekin oqim bilan o‘zaro ta’siriga va siqilish sohasi hosil bo‘lishiga olib keladi (ingliz tilidagi adabiyotlarda bu Corotating Interaction Region — CIR). CIR siqilish sohasida plazmaning siqilishi va harakat yo‘nalishi o‘zgarishi natijasida sayyoralararo magnit maydonning geomagnit jihatdan samarali komponenti hosil bo‘lishi mumkin. Bu esa magnit bo‘ronlar va subbo‘ronlarni o‘z ichiga olgan geomagnit faollikni kuchaytiradi. Koronal teshiklar Quyoshda bir necha oygacha saqlanishi mumkin; shu sababli Yerdagi magnit faollik Quyoshning aylanish davri bilan takrorlanadi.
So‘nggi kuzatuvlarga ko‘ra, magnit bo‘ronlar koronal massa otilishlari (CME) va koronal teshiklar (CIR) ta’sirida yuzaga kelib, nafaqat kelib chiqishi, balki rivojlanish xususiyati va xossalari bilan ham bir-biridan farq qiladi.
Geomagnit faollikni prognoz qilish turlari va usullari
Ilmiy prognoz geomagnit faollikni oldindan aytish uchun teleskoplar va sun’iy yo‘ldoshlar ma’lumotlariga tayanadi. Oldindan prognoz qilish muddatiga qarab prognozlar 27—45 kunlik, 7 kunlik, 2 kunlik va 1 soatlik turlarga bo‘linadi.
27—45 kunlik prognoz Quyoshning joriy kuzatuvlariga asoslanadi va Quyoshdagi takrorlanuvchi faol jarayonlar bilan bog‘liq geomagnit faollik buzilishlarini oldindan aytadi. Bu jarayonlar 27 sutkalik davr bilan takrorlanadi; bu davr Quyoshning o‘z o‘qi atrofida aylanish davriga taxminan teng.
7 kunlik prognoz Quyoshning sharqiy chekkasi yaqinidagi faol sohalarning joriy kuzatuvlariga asoslanadi va ushbu faol sohalarning Quyosh–Yer chizig‘i (ya’ni markaziy meridian) tomon siljishi bilan bog‘liq geomagnit faollik buzilishlarini Quyosh aylanish davrining taxminan chorak qismiga teng vaqtdan keyin oldindan aytadi.
2 kunlik prognoz Quyoshning markaziy meridiani yaqinidagi faol jarayonlarning joriy kuzatuvlariga asoslanadi va bu jarayonlar bilan bog‘liq geomagnit faollik buzilishlarini Quyoshdan Yerga Quyosh shamoli orqali buzilishlar yetib kelishi uchun xos bo‘lgan vaqtga (1,5 dan 5 sutkagacha) va Quyosh kosmik nurlari yetib kelish vaqtiga (bir necha soat) yaqin muddatda oldindan aytadi.
1 soatlik prognoz to‘g‘ridan-to‘g‘ri plazma (Quyosh shamolining) parametrlarini o‘lchashga asoslanadi. Bunda kosmik apparatlar odatda oldingi libratsiya nuqtasida (L1) — Yerdan 1,5 mln km masofada, Quyosh–Yer chizig‘i yaqinida — joylashadi.
2 kunlik va 1 soatlik prognozlarning ishonchliligi mos ravishda taxminan 30—50 % va 95 % ni tashkil etadi. Boshqa prognozlar faqat umumiy axborot xususiyatiga ega va amaliy qo‘llanishi cheklangan.
Oqibatlar
Yirik va ekstremal Quyosh chaqnashlaridan 8—12 daqiqa o‘tgach, yuqori energiyali (10 MeV dan ortiq) protonlar Yerga yetib keladi; ular Quyosh kosmik nurlari (QKN) deb ham ataladi.
Texnikaga ta’siri
Radiatsion bo‘ronlar (bu radioaktivlik bilan bog‘liq bo‘lishi shart bo‘lmagan Quyosh nurlanishining keng spektrdagi to‘lqinlaridir) kosmik apparatlar uskunalarida nosozliklar yoki buzilishlarni keltirib chiqarishi, Yer yuzidagi elektron texnikani ishdan chiqarishi, kosmonavtlar, yo‘lovchilar va reaktiv samolyot ekipajlarini radiatsiya bilan nurlantirishi mumkin. Quyosh nurlanishi to‘lqinlari oqimining kuchayishi va Quyoshdagi koronal otilishlardan kelgan to‘lqinlarning Yerga yetib kelishi Yerning geomagnit maydonida kuchli tebranishlarni keltirib chiqaradi — geomagnit bo‘ronlar yuz beradi. Geomagnit bo‘ronlar kosmik ob-havoning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, aloqa tizimlari va kosmik kemalar navigatsiya tizimlarining buzilishiga, uyurmali induksion toklarning transformatorlar va quvurlarda yuzaga kelishiga, hatto energetika tizimlarining ishdan chiqishiga olib keladi. Energetika tizimlarining ishdan chiqishi, o‘z navbatida, nasos stansiyalarining to‘xtashi va shaharlarda suv ta’minotining uzilishiga olib kelishi mumkin; bu esa ko‘plab gumanitar falokatlar.
Odamlar va boshqa organizmlarga ta’siri
Magnit bo‘ronlarning inson salomatligiga ta’siri haqidagi gipoteza Rossiyada paydo bo‘lgan; uni Aleksandr Chijevskiy 1936-yilda ilgari surgan. U 1928-yilda Quyosh faolligining baxtsiz hodisalar, transport va ishlab chiqarishdagi jarohatlanishlar yuzaga kelishiga ta’sirini ko‘rsatgan; bu masala o‘z vaqtida keskin bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan. Shu bilan birga, Chijevskiy ionlashgan havodan (u, jumladan, geomagnit bo‘ronlar paytida hosil bo‘ladi) o‘pka kasalliklarini davolashda va chorvachilikda foydalanishni taklif qilgan. Keyinchalik akademik Ioffe rahbarligidagi komissiya Chijevskiyning gipotezalari va ishlariga salbiy xulosa bergan. Ioffe, jumladan, shunday yozgan: «… Chijevskiyda fizika bo‘yicha ham, biologiya asoslari bo‘yicha ham bilim yo‘q…».
Jahon ilmiy hamjamiyatida «magnit bo‘ronlar» deb ataladigan hodisalar odamlarning salomatligi va o‘zini his qilishiga ta’sir qilmaydi, deb hisoblanadi; ehtimol, radiatsiya darajasi yuqori bo‘lgan hududda qoladigan kosmonavtlar bundan mustasno. NASA biofiziklari quyidagilarni yozadi: «Quyosh chaqnashlari tirik organizmlar uchun xavfli bo‘lgan yuqori energiyali zarrachalar va nurlanishni hosil qiladi. Biroq Yer yuzasida bizni Quyosh chaqnashlari va Quyosh faolligining boshqa ko‘rinishlari ta’siridan Yerning magnit maydoni hamda atmosferasi yaxshi himoya qiladi [..] Chaqnashlardan keladigan rentgen nurlari atmosfera tomonidan Yer yuzasidan ancha yuqorida yutiladi. Shunga qaramay, ular [..] radioaloqaning ayrim turlarini buzishi mumkin [..] Bundan tashqari, atmosferadagi bu o‘zgarishlar Global joylashuvni aniqlash tizimi (GPS) o‘lchovlarining aniqligini pasaytirishi mumkin [..] Quyoshda chaqnashlar paytida hosil bo‘ladigan energiyali zarrachalar kamdan-kam hollarda Yer yuzasiga yetib keladi. Yer yuzasiga yetib keladigan oz miqdordagi yuqori energiyali zarrachalar biz har kuni duch keladigan radiatsiya darajasini sezilarli darajada oshirmaydi. [Shu bilan birga] kosmik stansiyadagi astronavtlar boshqariladigan ushbu missiyaning nisbatan past orbitasi tufayli bevosita xavf ostida emas. Ular ochiq kosmosga chiqish vaqtida to‘planib boruvchi (kumulyativ) ta’sirdan ko‘proq xavotir olishlari kerak. Biroq Quyosh chaqnashi yoki koronal massa otilishidan keladigan yuqori energiyali zarrachalar Oy yoki Marsga missiya davomida astronavt uchun xavfli bo‘ladi». Rossiyadagi bir qator ilmiy nashrlarda bunday ta’sir go‘yoki aniqlangani haqida xabar berilgan bo‘lsa-da, shu kabi tadqiqotlarda ko‘pincha qisman yoki to‘liq soxta ilmiy deb tan olingan.
AQSH Geologiya xizmati saytida magnit bo‘ronlar paytida sog‘liq uchun xavf yuqori balandliklarda uchadigan uchuvchilar va astronavtlarda radiatsion nurlanish tufayli yuzaga kelishi mumkinligi aytiladi. Bunda magnit maydonning salomatlikka zararli ta’siri haqida hech narsa deyilmagan, biroq elektron qurilmalar shikastlanishi mumkin.
Quyosh faolligidagi o‘zgarishlar va ular Yer magnitosferasida keltirib chiqaradigan buzilishlarning Yer organizmlariga ta’sirini o‘rganuvchi biofizika bo‘limi gelobiologiya deb ataladi.
Dmitriyeva va hammualliflar maqolasida shunday deyiladi: «[Insonda] stress reaksiyasi boshlanadigan vaqt bo‘ron boshlanishiga nisbatan turli bo‘ronlarda va har bir odamda turlicha siljishi mumkin. Ayrim odamlar magnit bo‘ronlarga ulardan 1—2 kun oldin, ya’ni Quyoshning o‘zida chaqnashlar sodir bo‘layotgan paytda javob bera boshlaydi; amalda ular Quyosh bo‘ronlariga reaksiya bildiradi». Biroq Quyosh faolligining («magnit bo‘ronlar») inson salomatligiga ta’siri haqidagi gipoteza ilmiy jihatdan isbotlangan deb hisoblanmaydi va zamonaviy xalqaro tibbiyotda qabul qilinmagan. Dmitriyevaning maqolasida nazorat guruhi bo‘lmagan, tadqiqot esa ikki karra (hatto bir karra ham) ko‘r usulda o‘tkazilmagan.
Ayrim tadqiqotlar magnit bo‘ronlar siydikdagi melatonin metaboliti konsentratsiyasini kamaytirishini ko‘rsatadi. Xuddi shunday ta’sir 60 Hz chastotali o‘zgaruvchan magnit maydon ta’sirida ham kuzatiladi.
Adabiyotlar
- Davies, K. Ionosferadagi radioaloqa (Ionospheric Radio). — London, Buyuk Britaniya: Peter Peregrinus, 1990. — B. 331—345. — (IEE elektromagnit to‘lqinlar turkumi). — ISBN 978-0-86341-186-1.
- Eather, R.H. Muhtasham yog‘dular (Majestic Lights). — Vashington, AQSH: AGU, 1980. — ISBN 978-0-87590-215-9.
- Kosmik tizimlar va ularning Yerning kosmik muhiti bilan o‘zaro ta’siri (Space Systems and Their Interactions with Earth's Space Environment) (ingl.) / Garrett, H.B.; Pike, C.P.. — Nyu-York: Amerika Aeronavtika va Astronavtika instituti, 1980. — ISBN 978-0-915928-41-5.
- Gauthreaux, S., Jr. 5-bob // Hayvonlar migratsiyasi: mo‘ljal olish va navigatsiya (Animal Migration: Orientation and Navigation) (ingl.). — Nyu-York: Academic Press, 1980. — ISBN 978-0-12-277750-9.
- Harding, R. Kosmosda omon qolish (Survival in Space). — Nyu-York: Routledge, 1989. — ISBN 978-0-415-00253-0.
Havolalar
- Geomagnit bo‘ron hodisasining sifatli tavsifi — loyiha: Moskva davlat universiteti fizika fakultetining umumiy yadro fizikasi kafedrasi hamda atom yadrolarining o‘zaro ta’siri va elektromagnit jarayonlar bo‘limi MSU Yadro fizikasi ilmiy-tadqiqot instituti
- NASA: Kosmik ob-havo. Quyosh chaqnashlari va Quyosh faolligining boshqa ko‘rinishlaridan Yer yuzasidagi odamlar ishonchli himoyalangani, shuningdek, ularning Oy va Mars missiyalari paytida kosmonavtlarga xavf tug‘dirishi haqida.
- Yermolayev Yu. I.., M. Yu. Yermolayev. Geomagnit bo‘ronlarning Quyosh va sayyoralararo manbalari: kosmik ob-havoning jihatlari, «Geofizik jarayonlar va biosfera», 2009, 8-jild, № 1, 5-35-betlar
- Texnikadagi nosozliklar va bosh og‘rig‘i. Magnit bo‘ronlardan qo‘rqish kerakmi? va boshqalar. Biroq RIA Novosti’ning ushbu maqolasida tibbiy tadqiqotlarga havolalar keltirilmagan.
- Kosmik ob-havo haqida ommabop materiallar
- Breus T. K. Kosmik va Yer ob-havosi hamda ularning inson salomatligi va o‘zini his qilishiga ta’siri. «Kardiologiya va onkologiyada nochiziqli tahlil usullari. Fizik yondashuvlar va klinik amaliyot» kitobida.
- Ma’lumotlar (observatoriya: Kioto) — magnit bo‘ronlari haqida (Dst-indeks), jumladan, joriy va arxiv ma’lumotlari
- Bolduc, L. GIC kuzatuvlari va Hydro-Québec energetika tizimidagi tadqiqotlar (GIC observations and studies in the Hydro-Québec power system) (ingl.) // Atmosfera, Quyosh va Yer fizikasi jurnali (J. Atmos. Sol. Terr. Phys.) [ingl.] : jurnal. — 2002. — 64-jild, 16-son. — 1793—1802-betlar. — doi:10.1016/S1364-6826(02)00128-1. — Bibcode:2002JASTP..64.1793B.