

Materik sayozligi (inglizcha Shelf — sayozlik; qoya pog‘onasi; rif; sayoz joy) yoki materik sayozligi — tekislangan hudud materikning suv ostidagi chekka qismidan iborat (sohil platformasi) bo‘lib, quruqlikka (to‘lqinlar ta’sirida yemirilish natijasida suv ostida qolgan) va quruqliknikiga o‘xshash relyef hamda geologik tuzilishga ega.
Tavsif
Mutaxassislar — geomorfologlar va geologlar fikricha, materik sayozligining chegaralari quyidagilardan iborat: dengiz sohili yoki okean sohili hamda «sayozlik qirrasi» (keskin bukilishi — dengiz tubi yuzasidan materik yonbag‘riga o‘tish). Sayozlik qirrasi ustidagi suv qatlamining chuqurligi odatda 100—200 metr (ammo ayrim hollarda 500—1500 metrga yetishi mumkin, masalan, Oxota dengizining janubiy qismida yoki Yangi Zelandiya materik sayozligining qirrasi).
BMTning Dengiz huquqi bo‘yicha konvensiyasining 76-moddasida materik sayozligining tashqi chegarasi yanada uzoqqa cho‘zilishi belgilangan: «materikning suv ostidagi chekka qismining tashqi chegarasi» (i) shunday nuqtagacha yetadiki, u yerda cho‘kindi jinslar qalinligi kamida 1 % ni tashkil etadi; bu ko‘rsatkich materik yonbag‘ri etagigacha bo‘lgan masofaga nisbatan hisoblanadi yoki (ii) materik yonbag‘ri etagidan 60 dengiz mili uzoqlikdagi nuqtagacha.
Jahon okeanidagi qit’alar va orollarning materik sayozliklari umumiy maydoni taxminan 32 million km² ni tashkil etadi.
Eng keng materik sayozligi shimoliy chekkasida — Yevrosiyoda, bu yerda uning kengligi 1,5 ming kilometrga yetadi; shuningdek, Bering dengizida, Gudzon qo‘ltig‘ida, Janubiy Xitoy dengizida, shuningdek, shimoliy qirg‘oqlari yaqinidagi Avstraliya hududida.
| Okean (dengiz) | Faol chekka | Passiv chekka | Umumiy chekka | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Minimum | Maksimum | Minimum | Maksimum | Minimum | Maksimum | |
| Shimoliy Muz okeani | 0 | 0 | 104.1 ± 1.7 | 389 | 104.1 ± 1.7 | 389 |
| Hind okeani | 19 ± 0.61 | 175 | 47.6 ± 0.8 | 238 | 37 ± 0.58 | 238 |
| O‘rta Yer va Qora dengizlar | 11 ± 0.29 | 79 | 38.7 ± 1.5 | 166 | 17 ± 0.44 | 166 |
| Atlantika okeanining shimoliy qismi | 28 ± 1.08 | 259 | 115.7 ± 1.6 | 434 | 85 ± 1.14 | 434 |
| Tinch okeanining shimoliy qismi | 39 ± 0.71 | 412 | 34.9 ± 1.2 | 114 | 39 ± 0.68 | 412 |
| Atlantika okeanining janubiy qismi | 24 ± 2.6 | 55 | 123.0 ± 2.5 | 453 | 104 ± 2.4 | 453 |
| Tinch okeanining janubiy qismi | 214 ± 2.86 | 357 | 96.1 ± 2.0 | 778 | 110 ± 1.92 | 778 |
| Barcha okeanlar | 31 ± 0.4 | 412 | 88.2 ± 0.7 | 778 | 57 ± 0.41 | 778 |
Materik sayozligiga bo‘lgan huquqlar
BMTning Dengiz huquqi bo‘yicha konvensiyasi (1982-yil) sohilbo‘yi davlatlariga materik sayozligi ustidan nazorat qilish huquqini beradi (davlatning hududiy suvlaridan tashqarida joylashgan suvosti hududlarining dengiz tubi va yer qa’ri). Bunda materik sayozligining chegarasi 200 dengiz mili masofada belgilanadi; bu masofa boshlang‘ich chiziqlardan o‘lchanadi. Hududiy dengiz kengligi ham shu chiziqlardan o‘lchanadi. Bu chegara sohilbo‘yi davlatining ajralmas huquqi asosida belgilanadi va uni tasdiqlash uchun davlatdan maxsus bayonot yoki asos talab qilinmaydi. Biroq Dengiz huquqi bo‘yicha konvensiya ishtirokchisi bo‘lgan davlat materik sayozligi chegarasini 200 dengiz milidan uzoqroqda joylashgan materikning suv ostidagi chekka qismi tashqi chegarasi bo‘ylab belgilamoqchi bo‘lsa, buning uchun Konvensiyada belgilangan maxsus usullar va tartib-qoidalar qo‘llanadi hamda shu maqsadda tuzilgan xalqaro organ — Materik sayozligi chegaralari bo‘yicha komissiya ishga jalb etiladi.
Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyasi quyidagilarni Federatsiya vakolatiga kiritgan: hududiy dengiz, mutlaq iqtisodiy zona va materik sayozligining maqomini belgilash (Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyasining 71-moddasi «n» bandi).
1995-yilda qabul qilingan Rossiya Federatsiyasining Federal qonuni — 30-noyabr 1995-yilgi 187-sonli FZ «Rossiya Federatsiyasining materik sayozligi to‘g‘risida». Ushbu qonun Rossiya materik sayozligining maqomini «umume’tirof etilgan tamoyillar va xalqaro huquq normalariga» muvofiq belgiladi. Shuningdek, quyidagi faoliyat yo‘nalishlari bo‘yicha qoidalar belgilandi: mineral resurslarni qidirish va o‘zlashtirish hamda tirik resurslarni o‘rganish va ulardan foydalanish.
Hozirgi vaqtda bir qator mamlakatlar Arktika materik sayozligi uchun kurashmoqda. Bu kurashning eng faol ishtirokchilari bir tomondan Kanada va AQSh, ikkinchi tomondan esa Rossiya Federatsiyasi. Masalan, 2001-yildaRossiya Arktikadagi besh mamlakat orasida birinchi bo‘lib, o‘z materik sayozligi chegaralarini standart 322 kilometrlik chegaradan tashqariga kengaytirish haqida ariza bilan murojaat qildi. Biroq Materik sayozligi chegaralari bo‘yicha komissiya dalillar yetarli emasligini asos qilib, bu arizani rad etdi. 2000-yillarning boshida Rossiya 2010-yilda o‘z materik sayozligining uzunligini aniqlash uchun taxminan 1,5 milliard rubl sarflashni rejalashtirayotganini ma’lum qildi. Arktikada.
2023-yil dekabr oyining oxirida AQSh Davlat departamenti AQShning materik sayozligi chegaralari Arktika va Bering dengizida «kengaytirilgani» haqida e’lon qildi. AQSh 1982-yilgi Dengiz huquqi bo‘yicha konvensiyada ishtirok etmaydi, shu sababli Materik sayozligi chegaralari bo‘yicha komissiyaga murojaat qilishi shart emas va bir tomonlama harakat qilishi mumkin. Xuddi shunday vaziyatda Rossiya, Kanada va Daniya ko‘p yillardan buyon Arktika dengiz tubiga bo‘lgan da’volari Materik sayozligi chegaralari bo‘yicha komissiya tomonidan ko‘rib chiqilishini kutmoqda.
Materik sayozligida neft qazib olish

Dengiz tubidan neft qazib olishga dastlabki urinishlar AQShda XIX asr oxiridayoq amalga oshirilgan. O‘sha paytda qazib olish chuqurligi metrlar bilan o‘lchangan. Dastlab burg‘ilash qurilmalari dengizda qoziqlar ustiga o‘rnatilgan, biroq 1950-yillarning oxirida SSSR va AQSh — materik sayozligini ayniqsa faol o‘zlashtirgan ikki mamlakat — suzuvchi inshootlardan neft qazib olishni boshladi. 1981-yilga kelib, dunyoda 500 dan ortiq suzuvchi burg‘ilash qurilmalari.
2015-yilda dengiz konlaridan qazib olingan neft ulushi 29 % ni tashkil etgan; bu ko‘rsatkich jahon bo‘yicha jami qazib olingan foydali qazilma miqdoriga nisbatan hisoblangan.
Dengiz konlaridan 50 ta mamlakatda foydalaniladi, biroq jahon neft qazib olish hajmining deyarli yarmi neft qazib olish bo‘yicha yetakchi besh mamlakat hissasiga to‘g‘ri keladi. Bular: Saudiya Arabistoni, Braziliya, Meksika, Norvegiya va AQSh. Eng yirik dengiz koni — Saudiya Arabistoni-Quvayt qo‘shma koni Safaniya-Xafji.
Rossiyada materik sayozligida, Pechora dengizida Arktikadagi ilk neft qazib olinmoqda — Prirazlomnoye konida; bu kon 1989-yilda ochilgan bo‘lib, geologlarning baholashicha, 70 mln tonnadan ortiq qazib olinadigan neft zaxirasiga ega. Konni o‘zlashtirish uchun maxsus dengizda foydalaniladigan muzga chidamli statsionar platforma (MLSP) «Prirazlomnaya» qurildi. Yangi navdagi Arktika neftining ARCO (inglizcha Arctic Oil — «Arktika nefti») deb nomlangan ilk partiyasi 2014-yil aprel oyida jo‘natildi.
Adabiyotlar
- Ashik I. M., Zenkov A. F., Kostenich A. V. 2010-yilda Shimoliy Muz okeanida Rossiya Federatsiyasi materik sayozligining tashqi chegarasini aniqlash va asoslash bo‘yicha ekspeditsiyaning asosiy natijalari. Arxivlangan 25-mart 2013-yil..
- Harris, P. T.; Macmillan-Lawler, M.; Rupp, J.; Baker, E. K. (2014-yil iyun). Okeanlar geomorfologiyasi. Marine Geology. 352: 4—24. Bibcode:2014MGeol.352....4H. doi:10.1016/j.margeo.2014.01.011.
Havolalar
- Materik sayozligi tushunchasi. Arxivlangan 27-sentabr 2011-yil. saytida glossary.ru