Xon-Tengri (qirg‘iz.Kan-Tengiri, qozoq.Xon Tangri, uyg‘ur.Xon Tengri, xitoy.Xan Tengri cho‘qqisi) — Tyanshandagi Tengri-Tag tizmasida, uch davlat chegarasida: Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni (Xitoy). Balandligi — 6995 m, muz qalpog‘i bilan esa 7010 m. Uning nomi turkiy tillardan tarjima qilinganda «Osmon hukmdori» degan ma’noni anglatadi.
O‘rganilish tarixi
Qadimgi turkiy-mo‘g‘ul kelib chiqishiga mansub xalqlarning dunyoqarashida Tengri olamni ma’buda Umay va Erlik bilan birga yaratuvchi oliy xudo hisoblanadi. Tengrichilik e’tiqodida Tengri (olamning yuqori qatlami xudosi) insonlar taqdirini belgilaydi, umr muddatini taqsimlaydi, jamiyatda oliy hokimiyatni ato etadi va unga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois Tyanshan cho‘qqisi Xon-Tengri oliy xudoning maskani hisoblangan.
Xon-Tengri haqidagi dastlabki ilmiy ma’lumotlar XIX asr o‘rtalariga to‘g‘ri keladi. 1856—1857-yillarda Tyanshanga qilgan safari davomida bu cho‘qqini ko‘rib, tasvirlab bergan mashhur rus geografi va sayohatchisi Pyotr Petrovich Semyonov-Tyan-Shanskiy.
1857-yilda unga ochilgan cho‘qqilar va muzliklarning mahobatli manzarasidan ko‘zi qamashgan holda, Terskey Olatov tizmasining sharqiy dovonidan (bu tizma janub tomondan Issiqko‘l ko‘lini aylanib o‘tadi), Semyonov ular orasidagi eng baland va eng go‘zal piramidasimon cho‘qqini afsonaviy Xon-Tengri deb belgiladi va uni butun Tyanshanning eng baland nuqtasi deb hisobladi.
Uning ortida chegara bo‘ylab cho‘zilgan Qaqshaal-Too tizmasining butun Tyanshan ustidan hukmronlik qiluvchi ulkan qor-muz massivi borligini ko‘rmadi. Janubdan, uyg‘urlar yashaydigan Aksu tomonidan, Tarim daryosi vodiysidan bu massiv juda yaxshi ko‘rinadi va qadimdan Xon-Tengri deb ataladi. Yo‘lboshchilarning bu cho‘qqini mahalliy qirg‘izlar Kan-Too, qozoqlar esa Kantau (tarjimasi — «Xon tog‘i») deb atashi haqidagi gaplariga quloq solmay, pushti rangli marmardan iborat bo‘lgan, boshqa cho‘qqilardan baland turadigan va quyosh botganda yaltiraydigan o‘tkir uchli piramidasimon cho‘qqini Pyotr Semyonov Xon-Tengri deb atadi va uni Tyanshan tizmalari tutashgan markazda joylashtirib, xaritadagi o‘rnini 20 km shimolga siljitdi.
Biroq 1895-yilda mashhur shved sayohatchisi Sven Hedin Xitoy tomondan turib, yevropaliklardan birinchi bo‘lib haqiqiy Xon-Tengri cho‘qqisini ko‘rdi va uning balandligini deyarli aniq (7320 m) o‘lchadi. Hozir bu cho‘qqi — G‘alaba cho‘qqisi), ammo u Qaqshaal-Too tizmasida joylashgan.
1902-yilda nemis geografi Gotfrid Mertsbaxertirollik yo‘lboshchilar bilan Kan-Too (Semyonov ta’riflagan Xon-Tengri) etagiga ilk bor yetib bordi. Janubiy Inilchek (Enilchek) muzligi bo‘ylab yurib, bu piramidasimon cho‘qqi asosiy tizma tutashgan joyda emasligini aniqladi: u yerda ikki cho‘qqili Shatyor (6700 m) hukmronlik qiladi. Xon-Tengri esa undan g‘arbda, qisqa va baland yon tizmada joylashgan. Bu tizma Tengri-Tag deb atalgan. Mertsbaxer uning balandligini 7200 m deb baholagan.
1943-yilda sovet topograflari Sven Gedindan 50 yil o‘tib, qadimgi yilnomalarda tilga olingan haqiqiy Xon-Tengrini nihoyat aniqladilar, biroq unga G‘alaba cho‘qqisi (7439 m) nomini berdilar.
Rus geografi Pyotr Petrovich Semyonov-Tyan-Shanskiyning xatosi bu cho‘qqining noto‘g‘ri nomlanishigagina emas, balki ushbu tog‘li hududdagi chegara qayerdan o‘tishi haqida ko‘p yillik bahslarga ham sabab bo‘ldi. Keyingi tadqiqotchilar Semyonov tuzgan noaniq sxemani qabul qildilar. Xitoy bilan chegarani batafsil belgilashda chegara komissarlari ham undan foydalandilar: 1882-yilgi Qashg‘ar protokoli.
Keyinchalik, 1943-yilda G‘alaba cho‘qqisi aniqlangach va Semyonov-Tyan-Shanskiyning xatosi anglab yetilgach, sovet topograflari o‘z xaritalarida chegarani asosiy tugunga (Shatyor cho‘qqisiga) ko‘chirdilar va Norinko‘l tizmasining qirrasini G‘alaba massivi bilan bog‘lovchi qisqa Meridional tizma bo‘ylab o‘tkazdilar. Xitoy tomoni esa haqiqiy Xon-Tengri (sovet xaritalaridagi G‘alaba cho‘qqisi) Savabtsi tizmasida joylashganini doimo bilgan bo‘lsa-da, Semyonov-Tyan-Shanskiyning xatosidan foydalandi va o‘z xaritalarida chegarani g‘arb va shimol tomonga, Semyonov ta’riflagan Xon-Tengri — Kan-Too cho‘qqisi orqali o‘tkazdi. Natijada Janubiy Enilchek muzligining yuqori qismi Xitoy hududiga kiritildi. Bu muzlik asosiy tugundan g‘arbga, Qirg‘iziston tomon oqadi hamda janubdagi Ko‘kshaal-Too va shimoldagi Tengri-Tag tizmalari orasida joylashgan. Semyonov-Tyan-Shanskiyning geografiya fanidagi obro‘si juda katta, biroq uning XIX asrda yo‘l qo‘ygan eng yirik xatolaridan biri bugungi kunda Xitoy–Qirg‘iziston chegarasidagi bahsli hududlardan biri yuzasidan muammoli vaziyatni yuzaga keltirdi.
Semyonov-Tyan-Shanskiyning xatosi hozirgacha tuzatilmagan, biroq zamonaviy diplomatlar topgan murosali yechim tomonlarni qanoatlantirdi. 4-iyul 1996-yilda erishilgan Qirg‘iziston va Xitoy o‘rtasidagi Qirg‘iziston–Xitoy chegarasi to‘g‘risidagi bitim. Xon-Tengri cho‘qqisi hududi bilan bog‘liq muammo uzoq muhokama qilingach, kelishuvchi tomonlar murosa asosida maydoni teng bo‘lgan hududlarni o‘zaro almashdilar. Bitim Qirg‘iziston prezidenti Asqar Aqayev va XXR raisi Jiang Zemin tomonidan Bishkek shahrida, «Shanxay beshligi» davlat rahbarlarining 24—26-avgust 1999-yilgi uchrashuvi vaqtida imzolandi.
Rasman Kan-Too (Xon-Tengri) cho‘qqisi uch davlatning umumiy chegarasidagi cho‘qqiga aylanib, bugungi dunyo tartibining ramzi bo‘lib qoldi. Ammo amalda Xitoy bilan chegara avvalgidek 12 km sharqroqda, butun dunyoda qabul qilinganidek, suvayirg‘ich bo‘ylab o‘tkazilgan. Bu qurg‘oqchil mintaqada uning ahamiyati juda katta. Sovet xaritalarida bo‘lgani kabi, chegara Qozog‘istonning Norinko‘l hududidan janubga, Marmar devor, VGOning 100 yilligi, Sharqiy Shatyor cho‘qqilari orqali, so‘ngra Meridional tizma bo‘ylab Zorge va Do‘stlik Nagela cho‘qqilaridan o‘tadi. Keyin g‘arbga burilib, Ko‘kshaal-Too tizmasi bo‘ylab Harbiy topograflar, G‘alaba, Vaja-Pshavela va Neru cho‘qqilaridan o‘tib, tizma bo‘ylab janubi-g‘arbga davom etadi. Ulkan muzliklarda to‘plangan suv zaxiralari ham avvalgi asrlardagidek Tyanshandan suvayirg‘ichning g‘arb tomoniga — Qirg‘izistonning Norin va Sirdaryo havzalariga, sharq tomoniga esa Xitoyning Tarim havzasiga oqishda davom etadi. Bu suvlar Qirg‘iziston va Markaziy Osiyoning boshqa hududlaridagi vodiylarni, shuningdek, Xitoyning aholi zich yashaydigan Shinjon.
yerlarini sug‘oradi. Tengri-Tag tizmasi esa Qozog‘iston va Qirg‘iziston o‘rtasidagi chegara bo‘lib qolgan. Uning qozoq tomonini Shimoliy Inilchek muzligi, qirg‘iz tomonini esa Janubiy Enilchek muzligi aylanib o‘tadi. Bu muzliklarda tog‘ga chiqishni sevuvchilar, jumladan Xon-Tengri cho‘qqisiga ko‘tarilishni istovchilar uchun qozoq va qirg‘iz sayyohlik kompaniyalari tashkil etgan xalqaro alpinizm lagerlari faoliyat yuritadi.
Cho‘qqiga ko‘tarilishlar
1931-yilgi ekspeditsiya karvoni Inilchek daryosi vodiysida1931-yilda Xon-Tengri hududiga uyushtirilgan ekspeditsiya ishtirokchilariLager Janubiy Inilchek muzligida 4000 m balandlikda; chapda Chapaev cho‘qqisi, uzoqda Xon-Tengri. Janubi-g‘arbdan, Qirg‘iziston tomondan ko‘rinishi
Cho‘qqiga ilk bor 1931-yilda Mixail Pogrebetskiy va Boris Tyurin hamda Frans Zauberer tomonidan ko‘tarilgan. Ekspeditsiya bosmachilardan himoyalanish uchun qurolli qo‘riqchilar bilan ta’minlangan edi, chunki bosmachilik harakati o‘sha vaqtda ham tog‘ daralarida haqiqiy xavf tug‘dirardi. Pogrebetskiy cho‘qqiga chiqishning eng maqbul yo‘nalishlarini belgilash uchun ikki yil sarfladi. Ilk bor ko‘tarilgan alpinistlarning xotiralaridan ma’lumki, ular uch xil yo‘lni ko‘rib chiqqan, biroq quyidagi yo‘nalishni tanlaganlar: «shimolda qora qoyalar, janubda esa och rangli marmar qoyalar orasidan o‘tadigan, qor bilan to‘lgan keng botiq. Bu qoyalar cho‘qqining tagida bir-biriga tutashib, katta qor maydonini hosil qiladi. Shu yerdan tizma qirrasiga chiqish kerak»Ular Janubiy Inilchek muzligi bo‘ylab Chapaev cho‘qqisi tomon yurib, so‘ng Xon-Tengrining g‘arbiy yelkasiga va undan keyin janubi-g‘arbiy yonbag‘ir bo‘ylab yuqoriga ko‘tarildilar. 11-sentabr kuni uchala alpinist ham cho‘qqiga yetib bordi.
M. T. Pogrebetskiy, «Markaziy Tyanshan qa’riga». «Sovet yurtining cho‘qqilari sari» to‘plami, 361-bet —
Kech yaqinlashayotgan edi. Tog‘larning soyalari vodiyga yoyildi. Quyosh tizma cho‘qqilarini tillarang tusga bo‘yadi. Ufqqa qadar, butun osmon chizig‘i bo‘ylab muzliklar va qorlar ichida ulkan Tyanshan devori qad rostlagan edi. Uning butun yuzasi quyosh botishining tillarang-to‘q sariq va qizil ranglarida tovlanardi, Xon-Tengri esa qoramtir feruza rang osmon bag‘rida ulkan qirrali yoqutdek porlardi. Ammo quyosh ufq ortiga botdi, osmon qoraydi, ranglar xiralasha boshladi: to‘q sariq tuslar pushtiga, pushti ranglar binafshaga, so‘ng kulrangga aylandi. Faqat Xon-Tengri qorong‘i osmonda erigan metallning qon-qizil alangasidek yonardi. Asta-sekin tog‘lar zulmatga cho‘mdi va nihoyat quyuq shom ichida butunlay ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Ulardan keyin Xon-Tengri ham asta-sekin so‘ndi.
Xon-Tengri cho‘qqisiga shimol tomondan ilk ko‘tarilish 1964-yilda «Burevestnik» sport jamiyati alpinistlari guruhi tomonidan, E. I. Tamm rahbarligidagi ekspeditsiya davomida amalga oshirildi. Merzbaxer ko‘li qirg‘og‘i bo‘ylab Shimoliy Inilchek muzligiga o‘tish mumkinmi yoki yo‘qmi, noma’lum bo‘lgani uchun dastlab muzlikka ko‘ldan yuqoriroqda, Sari-Jaz tizmasidagi dovon orqali, Mushketov muzligidan chiqish imkoniyatini o‘rganish uchun alohida guruh yuborildi. Guruh dovonni topishga, ko‘l qirg‘og‘ida tayanch lageri uchun qulay joy aniqlashga va vertolyotdan tashlanadigan yuklarni qabul qilishni tashkil etishga muvaffaq bo‘ldi. Ekspeditsiyaning asosiy tarkibi ko‘lni chap (orografik) qirg‘oqdan, Shimoliy va Janubiy Inilchek tizmalarini ajratib turuvchi tizma yonbag‘ridagi egardan aylanib o‘tib, tayanch lageriga yetib bordi. Xon-Tengri cho‘qqisiga ko‘tarilish Shimoliy Inilchek muzligining o‘ng (orografik) qirg‘og‘idagi morena ustida joylashgan hujum lageridan ikki guruh tomonidan amalga oshirildi; lager uchun zarur yuklar vertolyotdan tashlangan edi. E. I. Tamm boshchiligidagi birinchi guruh olti kunlik ko‘tarilishdan so‘ng cho‘qqiga 200 metr yetmay ortga qaytdi. Bunga ob-havo sharoiti sabab bo‘lib, cho‘qqi oldi tizmasiga chiqish yo‘lida qor ko‘chkisi xavfini keskin oshirgan edi. K. Kuzmin boshchiligidagi ikkinchi guruh birinchi guruh yo‘lga chiqqanidan ikki kun o‘tib yo‘nalishga chiqdi. Avval tayyorlab qo‘yilgan yo‘ldan ko‘tarilgan guruh tezroq harakatlandi va bir kundan keyin «xavfli» joyga yetib keldi. Shu vaqt ichida avvalgi kuni yoqqan qor ko‘chkilar bilan supurib tashlangan, natijada cho‘qqi oldi tizmasiga chiqish yo‘li unchalik xavfli bo‘lmay qolgan edi. Cho‘qqida Janubiy Inilchek muzligidan Xon-Tengrining «marmar» qirrasi bo‘ylab bir necha kun oldin ko‘tarilgan B. Romanov boshchiligidagi «Trud» jamiyati guruhi qoldirgan yozuv topildi. Har ikkala ko‘tarilish ham baland tog‘larda ko‘tarilish sinfi bo‘yicha eng yaxshi natija deb e’tirof etildi, ularning ishtirokchilari esa oltin medallar bilan taqdirlandilar.
SSSR pochta markasi, 1964-yilHozirgi kunga kelib Xon-Tengri cho‘qqisiga shimol va janub tomondan kamida 25 ta ko‘tarilish yo‘nalishi ochilgan. Tajribali alpinistlar tuzgan ko‘tarilish bo‘yicha yo‘riqnomalar ham mavjud.
Anatoliy Bukreev, Himolaydagi sakkiz ming metrdan baland cho‘qqilarni yigirma bir marta zabt etgan alpinist, Xon-Tengri qirralarining mutanosib joylashuvi va geometrik piramidasimon simmetriyasi tufayli dunyodagi eng go‘zal cho‘qqi bo‘lishi mumkinligini aytgan.
Boshqa bir alpinist Denis Urubko, MDH hududida dunyodagi 14 ta sakkiz ming metrlik cho‘qqining barchasini birinchi bo‘lib zabt etgan sportchi uchun Xon-Tengri Himolayga chiqishlar oldidan o‘ziga tanish «mashg‘ulot» yetti ming metrlik cho‘qqisiga aylangan. U bu cho‘qqiga taxminan o‘n marta ko‘tarilgan. Urubko Xon-Tengri cho‘qqisiga tezlik bilan chiqish bo‘yicha ham rekord o‘rnatgan: 2000-yilda tayanch lageridan (4000 m) cho‘qqigacha (7010 m) 7 soat 40 daqiqada yetib borgan. Bungacha tezlik rekordi uzoq vaqt davomida Aleks Lou[ingl.] tomonidan 1993-yil avgustida o‘rnatilgan 10 soat 8 daqiqalik natija bo‘lib, u avvalgi rekorddan 4 soat tezroq edi.
Xon-Tengri cho‘qqisida alpinistlar bir necha bor tunab qolgan. G‘alaba cho‘qqisi — Xon-Tengri cho‘qqisi yo‘nalishi bo‘ylab o‘tadigan traversga tayyorgarlik ko‘rish vaqtida, Valeriy Xrishchatiy rahbarligida 1990-yil yozida bo‘lajak travers ishtirokchilari iqlimga moslashish maqsadida cho‘qqida tunab qolishgan. Bunday holatlar jiddiy cho‘qqilarda juda kam uchraydi. Biroq 1-avgust 2011-yilda Denis Urubko Xon-Tengri cho‘qqisida (7010 m) oldindan rejalashtirilgan yakka tunashni amalga oshirdi. Oradan atigi ikki kun o‘tib, Novosibirskdan kelgan taniqli alpinistlar Gleb Sokolov va Vitaliy Gorelik ham Xon-Tengri cho‘qqisida tunab qolishdi.
Xon-Tengri cho‘qqisiga eng ko‘p marta ko‘tarilish rekordini 62 yoshli novosibirsklik Gleb Sokolov o‘rnatgan. U dunyoda Lxotse cho‘qqisining uchala cho‘qqisiga ham chiqqan uch kishidan biri (E. Vinogradskiy va S. Timofeyev bilan birga — ikkalasi ham Yekaterinburg shahridan) — 15-avgust 2015-yilda u Xon-Tengriga 33-marta ko‘tarildi: «Avvalgi kuni yana Xonda bo‘ldim. Yolg‘iz edim. Tog‘da mendan boshqa hech kim yo‘q edi. Sovuqshamol tufayli sal qolsa jonimdan ayrilardim. Hali ham burnim oqyapti. Ob-havo ajoyib». 2016-yilda u o‘z rekordini 34 ta ko‘tarilishgacha yetkazdi.
Xon-Tengri cho‘qqisini zabt etgan eng yosh alpinist 17 yoshli polshalik Adam Bielecki bo‘lib, u 2000-yilda alp uslubida cho‘qqiga ko‘tarilgan.
Qiziqarli faktlar
Xon-Tengri cho‘qqisi Qirg‘izistonning 100 somlik banknotasining orqa tomonida, 2002-yilda tasvirlangan
2002-yilda Qirg‘iziston Milliy banki 100 somlik banknotani muomalaga chiqardi. Uning orqa tomonida Xon-Tengri cho‘qqisi (6995 m) tasvirlangan. Shu paytgacha faqat Eron 10 000 riyollik banknotani chiqargan, unda mamlakatning eng baland nuqtasi — so‘ngan Damovand (5604 m) vulqoni tasvirlangan. Turkiyada esa 100 lirali banknota (1972—1986) chiqarilgan. Armanistonda esa beshta banknotaning orqa tomonida (1993 va 2001-yillarda chiqarilgan) Turkiyada joylashgan Ararat tog‘i (5165 m) tasvirlangan banknotalarni chiqargan. Shunga qaramay, Ararat Armanistonning milliy ramzi hisoblanadi va davlat gerbida ham tasvirlangan.
Shimoldan qaralganda, Xon-Tengri (6995 m) cho‘qqisining g‘arbiy egari (5900 m) va qo‘shni Chapaev cho‘qqisi (6371 m) Himolay tog‘laridagi ulkan Everest (8848 m), uning Janubiy egari (7900 m) va qo‘shni Lxotse (8516 m) cho‘qqilarining joylashuviga juda o‘xshaydi. Biroq ularning barchasi 2 kilometr pastroq bo‘lib, bu yerda Himolay tog‘lariga xos klassik yo‘nalishni takrorlash imkonini beradi.
Xon-Tengri — Qirg‘iziston, Qozog‘iston va Xitoy chegarasida joylashgan Sharqiy Tyanshandagi ulkan tog‘ massividir. Uning maydoni 10 ming kvadrat kilometrni tashkil etadi. U o‘zining eng baland nuqtasi — Xon-Tengri cho‘qqisi nomi bilan atalgan. Bu nom tarjimada «Ruhlar podshohi» degan ma’noni anglatadi. Buni bugun ensiklopediyadan o‘qidim. Bu Tyanshanning eng baland nuqtasi — 6697 metr. Demak, endi o‘sha Xon-Tengri yo‘q. Qozog‘iston o‘lka qo‘mitasi byurosi 14-sentabr 1936-yilda uning nomini Mirzoyan cho‘qqisi deb o‘zgartirdi.
Pogrebetskiy M. T. «Samoviy tog‘lar qalbida». Kiyev, 1956 va 1960-yil.
Vetrov I. E. «Xon-Tengri cho‘qqisiga birinchi bo‘lib: M. T. Pogrebetskiyning sayohatlari» — Moskva: Mysl, 1971. — (Ajoyib geograflar va sayohatchilar).