| Karib dengizi | |
|---|---|
| ingl. Caribbean Sea, isp. Mar Caribe, frans. Mer des Caraïbes, niderl. Caraïbische Zee, gaiti. Lamè Karaïb, papyamento tilida Laman Karibe | |
orolidagi plyaj Largo-del-Sur | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 2 753 000 km² |
| Hajmi | 6 860 000 km³ |
| Eng chuqur joyi | 7686 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 2500 m |
| Joylashuvi | |
| 14°31′32″ shim. k. 75°49′06″ g‘arb. u.HGMenO | |
| Mamlakat | |
Karib dengizi (isp. Mar Caribe, ingl. Caribbean Sea, gaiti kreol tilida Lamè Karaïb, frans. Mer des Caraïbes, papyamento tilida Laman Karibe, niderl. Caraïbische Zee) — chekka hududda joylashgan yarim yopiq dengiz bo‘lib, Atlantika okeanihavzasiga kiradi. U g‘arb va janub tomondan Markaziy va Janubiy Amerika, shimol va sharq tomondan esa Katta va Kichik Antil orollaribilan chegaralangan. Shimoli-g‘arbda Yukatan bo‘g‘ozi orqali Meksika qo‘ltig‘ibilan, janubi-g‘arbda esa sun’iy Tinch okeani ga olib boruvchi Panama kanali.
Karib dengizi 9°–22° shimoliy kengliklar va 89°–60° g‘arbiy uzunliklar oralig‘ida joylashgan, maydoni taxminan 2 753 000 km². Janubda u Venesuela, Kolumbiya va Panama, g‘arbda Kosta-Rika, Nikaragua, Gonduras, Gvatemala, Beliz hamda Meksikaning Yukatanyarimoroli, shimolda Kuba, Gaiti, Yamayka va Puerto-Riko, sharqda esa Kichik Antil orollaridagi davlatlar qirg‘oqlarini yuvadi (qarang: Karib havzasi mamlakatlari ro‘yxati).
Nomining kelib chiqishi va tarixi

Karib orollariga Kolumbgacha bo‘lgan davrdagi ko‘chib kelish tarixida uch guruh xalq ajratiladi. Birinchi guruh vakillari (paleoindeyslar) orollarga miloddan avvalgi 5000—2000-yillarda Markaziy yoki Janubiy Amerikadan kelgan. Keyingi guruh ko‘chib kelgan miloddan avvalgi 1000—500-yillarda Janubiy Amerikadan Katta Antil orollari va Trinidad oroliga ko‘chib kelib, mezoindeys yoki siboniy madaniyatini yaratgan. Mintaqada paydo bo‘lgan uchinchi guruh tainolarbo‘lib, ular miloddan avvalgi 300-yilda Janubiy Amerikadan Trinidad oroliga kelib, u yerdan Kichik va Katta Antil orollariga tarqalgan. Keyinchalik kariblarmilodiy 1000-yildan keyin Orinoko daryosi deltasi hududidan ko‘chib kelib, aravak tilida so‘zlashuvchi hindularni Trinidad va Kichik Antil orollaridan siqib chiqargan.
Dengizning hozirgi nomi aynan shu oxirgi guruhdan olingan. Bu nom XV asrda mintaqa yevropaliklar tomonidan kashf etilgan davrda paydo bo‘lgan. Dastlab ispan istilochilari qabilalar nomini buzib talaffuz qilib, ularni «kanniballar» deb ataganlar. Ayrim tadqiqotchilarga ko‘ra, carib so‘zi kariblar tilida «jasur jangchi» ma’nosini bildirgan. Vest-Indiyadeb atalgan yangi yerlarni ispanlar ko‘pincha Antil dengizideb ham atashgan. Shu sababli ayrim Yevropa tillarida ham bu nom ishlatiladi.
Mustamlakalashtirish

Bu hududga ispanlar Antil orollariga kelganida, u yerlarda taxminan miloddan avvalgi I asrda Janubiy Amerikadan ko‘chib kelgan taino hindulari yashardi. 1492-yilda Xristofor Kolumb ning birinchi ekspeditsiyasi Bagama orollariga kelib tushdi. Ular Osiyoga yangi yo‘l ochganiga to‘liq ishonishgan. Espanola (hozirgi Gaiti)deb nomlangan orolda dastlabki ispan manzilgohibarpo etilib, mintaqada ko‘p asrlik Ispaniya hukmronligigaasos solindi. 1506–1511-yillarda Ernan Kortes va Diego Velaskes de Kuelyar ishtirokida Espanola hamda Kuba orollari bosib olindi, mahalliy aholi esa qullikka aylantirildi. 1517-yilda Fransisko Ernandes de Kordoba Yukatanyarimorolini kashf etdi. Ispanlar bu yerda ilk bor rivojlangan mayyasivilizatsiyasiga duch keldi. Keyinchalik Xuan de Grixalva (1518) va Ernan Kortes (1519) ekspeditsiyalari Meksikaning bosib olinishi va mustamlakalashtirilishiga.
Boshqa Yevropa imperiyalari ham g‘arbga qarab kengayib, Yangi dunyoga kemalar jo‘nata boshladi. Dastlabki Britaniya mustamlakalari Bermud orollari da (1612), Sent-Kits (1623) va Barbados (1627) orollarida paydo bo‘ldi; keyinroq ular boshqa orollarni mustamlakalashtirish uchun tayanch bo‘lib xizmat qildi. Fransuz Vest-Indiyasi tarixi ham Sent-Kits orolidan (1624) boshlandi, so‘ng Gvadelupa va Martinika (1635). Britaniya va Fransiya ham zaiflashayotgan Ispaniya imperiyasitarkibidan orollarni tortib oldilar: 1655-yilda Yamaykainglizlar nazoratiga o‘tdi, 1697-yilda esa fransuzlar Espanolaning g‘arbiy qismini egalladi. XVII asrda Kyurasao, Sent-Martin, Aruba va boshqa bir qator orollarda Niderlandiya mustamlakalaripaydo bo‘lib, keyinchalik ular Niderlandiya Antil orollari. tarkibiga kirdi. Mintaqadagi Daniya mulklari 1672-yilda Sent-Jon va Sent-Tomas.
Yevropa davlatlari faol ravishda Afrikadan qullarni olib kelib va mahsulotlarni eksport qilar edi ( qishloq xo‘jaligi (tamaki, shakar, bo‘yoqlar) hamda qimmatbaho metallarni (oltin va kumush) olib chiqib ketgan, buning uchun hatto maxsus flotiliyalardanfoydalanganlar. Karib dengizi mintaqasi Yevropa uchun yangi bo‘lgan mahsulotlarsavdosining markaziga aylandi. Bu esa qaroqchilikning rivojlanishiga olib keldi..
Qaroqchilik

Karib dengizida qaroqchilik XVII asrda paydo bo‘ldi. Qaroqchilar, korsarlar va bukanyerlar to‘planadigan asosiy markazlar Tortuga oroli va Port-Royalshahri edi. Buyuk Britaniya qirolichasi xizmatidagi dastlabki kaperlardan biri Frensis Dreyk. U, ayniqsa, ispanlarning kumush ortilgan karvonini Nombre-de-Dios portida 1572-yilda egallab olgani bilan mashhur. Uning ishini Genri Morgandavom ettirib, 1671-yilda mashhur Panamaga yurish ni amalga oshirdi va keyinchalik Yamaykaning vitse-gubernatori bo‘ldi.
Qaroqchilik 1700—1730-yillarda eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Bu davr qaroqchilikning oltin asrideb ataladi. O‘sha paytda Qorasoqol va Stid Bonnet1716—1718-yillarda Karib dengizida faoliyat yuritgani bilan, shuningdek, Charlz Veyn1716–1719-yillardagi faoliyati bilan mashhur bo‘ldi. Taniqli Qora Bart, shuningdek, Jek Rekhem va uning hamrohlari Enn Bonni hamda Meri Rid 1720-yilgacha Vest-Indiyada qaroqchilik qilgan. Bu va boshqa qaroqchilarning tarjimayi holi haqida muhim ma’lumotlar Charlz Jonsonning 1724-yilda «Eng mashhur qaroqchilar sodir etgan talonchilik va qotilliklarning umumiy tarixi».
» nomi bilan chiqqan kitobida keltirilgan. Keyingi davr qaroqchilari orasida Roberto Kofresiajralib turadi; u 1818—1825-yillarda Karib mintaqasida faoliyat yuritgan.
Mustamlakachilikdan keyingi davr

XIX asrdan mustamlakalar imperiyalardan ajralib chiqa boshladi. Qullar qo‘zg‘oloni natijasida Fransiyaning Sen-Domeng mustamlakasi 1804-yilda birinchi bo‘lib mustaqillikka erishdi. Espanolaning qolgan qismini gaitiliklar 1821-yilda bosib oldi, ammo 1844-yilda ushbu hududda Dominikan Respublikasi tashkil topdi. Bir qator urushlardan keyin Kuba AQSH aralashuvi bilan 1898-yilda Ispaniyadan mustaqillikka erishdi, Puerto-Riko oroli esa AQSH tasarrufiga o‘tdi. Qo‘shma Shtatlar mintaqada ustun mavqeni egallay boshladi. 1903-yilda AQSH ishtirokida Panama Kolumbiyadan ajralib chiqqanidan keyin Panama kanaliorqali Karib dengizini Tinch okeani bilan bog‘ladi. Kanal 15-avgust 1914-yilda ochilgan va 31-dekabr 1999-yilgacha AQSH boshqaruvida bo‘lgan. 1917-yilda Daniya o‘z hududlarini AQSHga sotgan, ular AQSH Virgin orollarideb atala boshladi. 1958–1962-yillarda Britaniya nazoratidagi yerlarning katta qismi Vest-Indiya federatsiyasitarkibiga birlashtirildi, keyinchalik esa federatsiya alohida davlatlarga parchalanib ketdi.
12-dekabr 2001-yilda Karib davlatlari assotsiatsiyasi ((ingl. Association of Caribbean States) a’zosi bo‘lgan davlat va hukumat rahbarlari Margarita orolida (Venesuela) yig‘ilib, «Margarita deklaratsiyasi»ni qabul qilishdi. Deklaratsiya Karib dengizini umumiy meros va bebaho boylik deb e’tirof etib, savdo, turizm, transport hamda tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etishda mamlakatlar hamkorligi yo‘nalishlarini belgiladi. 29-iyul 2005-yilda Panama da o‘tgan uchrashuvda assotsiatsiya a’zolari o‘z niyatlarini tasdiqladilar.
Tadqiq etilish tarixi

Mintaqaning asosiy geografik xususiyatlarini Xristofor Kolumb o‘z sayohatlari davomida o‘rgandi. Dastlabki ikki ekspeditsiyasida (1492 va 1493-yillar) u Bagama, Katta Antil va Kichik Antil yoyining shimoliy orollarini kashf etdi. Uchinchi ekspeditsiyada (1498) Trinidad oroli va Pariyaqo‘ltig‘i kashf etildi. 1502–1504-yillarda o‘tgan to‘rtinchi va oxirgi ekspeditsiyasida Kolumb Hind okeaniga olib chiqadigan o‘tish yo‘lini izlab, yanada g‘arbga yo‘l oldi. Sayohat davomida Gonduras, Moskitlar, Kosta-Rika va Panama bo‘ynisohillari, shuningdek, Moskitos qo‘ltig‘i va Daryen qo‘ltig‘i. ning shimoliy qismi o‘rganildi. Xuan de la Kosa, Kolumbning dastlabki ekspeditsiyasidagi kemalardan biriga qo‘mondonlik qilgan dengizchi, Kolumb, Amerigo Vespuchchi (1497, 1498), shuningdek, Jon va Sebastyan Kabot (1497, 1498) sayohatlariga tayanib, 1500-yilda Yangi dunyoning birinchi xaritasini tuzdi.

Yangi yerlarni tadqiq etishni davom ettirgan ispan konkistadori Alonso de Oxeda 1499-yilda Kyurasao oroli va Marakayboko‘lini kashf etdi. Rodrigo de Bastidas va Vasko Nunyes de Balboa boshchiligidagi ekspeditsiya Magdalena hamda taxminan 1000 km qirg‘oq chizig‘ini, jumladan, Daryen qo‘ltig‘i va Urabaqo‘ltig‘ini o‘rgandi. 1507-yilda Martin Valdzemyuller tadqiqotlar natijalariga ko‘ra o‘zining dunyo xaritasinituzdi. Unda ilk bor «Amerika» nomi paydo bo‘ldi. Biroz keyin, 1538-yilda flamand kartografi Gerard Merkator butun yangi qit’ani Amerika deb atagan xaritasini nashr etdi.
XVII asr oxirida Karib dengizining tabiatini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan ingliz bukanyeri va tadqiqotchisi Uilyam DampirKarib dengizi tabiatini o‘rganishga katta hissa qo‘shdi. Nemis sayyohi va olimi Aleksandr fon Gumboldt bir necha yilini (1799–1804) mintaqaning geografik, geologik, iqlimiy va biologik xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishladi.
1856-yilda fransuz navigatsiya qo‘llanmasida Karib dengizining ustun oqimlar sxemasini ham o‘z ichiga olgan aniq xaritasi chop etildi. 1873-yilda Karib dengizi Britaniyaning «Chellenjer» ekspeditsiyasidavomida o‘rganildi. Keyinchalik, 1877—1889-yillarda amerikaliklar mintaqani batafsil tadqiq etdilar. 1972–1978-yillarda NOAA xodimlari aniq sonar o‘lchovlar o‘tkazib, birinchi zamonaviy batimetrik Karib dengizi va Meksika qo‘ltig‘i xaritasini tuzdilar.
1913-yildan 1930-yillargacha davom etgan Daniya va AQSH ekspeditsiyalari, jumladan Vuds-Xoul okeanografiya instituti tomonidan «ingl. Atlantis[ingl.]» kemasida 1934-yilda o‘tkazilgan tadqiqotlar Karib havzasini muntazam o‘rganishga asos soldi. Bu tadqiqotlar hozirgacha davom etmoqda. Olimlar ixtiyorida akvalanglar va tadqiqot suvosti kemalari paydo bo‘lishi XX asrning ikkinchi yarmida ilmiy faoliyatni jadallashtirdi.
Geologik tuzilishi

Dengiz Karib litosfera plitasi da joylashgan va o‘tish zonasiningeng yirik dengizlaridan biri sifatida okeandan turli yoshdagi bir necha orol yoylaribilan ajralgan. Ularning eng yoshi Kichik Antil orollari bo‘ylab, shimoli-sharqdagi Virgin orollari dan Venesuela sohillaridagi Trinidad oroligacha cho‘zilgan. Ushbu yoy Karib va Janubiy Amerika plitalari to‘qnashuvi natijasida hosil bo‘lgan. Unda faol va so‘ngan vulqonlar, jumladan Montan-Pele, Kvill hamda Morn-Trua-Pitonmilliy bog‘idagi vulqonlar bor. Dengiz shimolidagi yirik orollar (Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko) qadimiyroq orol yoyida joylashgan. Uning shimolida allaqachon materik va submaterik yer po‘stihosil bo‘lgan. Kubaning janubidagi Syerra-Maestratog‘lari, suvosti Kayman tizmasi va shu nomli novbilan bog‘liq bu tuzilma ham geologik jihatdan nisbatan yosh. Karib dengizining ma’lum eng chuqur nuqtasi Kayman novida joylashgan bo‘lib, dengiz sathidan 7686 m pastda yotadi.
Geologik yoshi Karib dengizining geologik yoshi aniq belgilanmagan. Qadimgi proto-Karib havzasi Devon davrida ham mavjud bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Ilk Karbon davrida Gondvana shimolga siljib, Lavrussiyaga yaqinlashgani sayin havza kichraygan va o‘rta Karbon davrida yo‘qolgan. Zamonaviy Karib dengizi esa Trias davrida shakllana boshlagan. Kuchli riftlanish (riftogenez) tor cho‘kmalarninghozirgi Nyufaundlend dan Meksika qo‘ltig‘ining g‘arbiy qirg‘og‘igacha cho‘zilishiga olib kelgan. Bu joylarda terrigen dengiz cho‘kindilari.
to‘plangan. Ilk Yura davri da kuchli dengiz transgressiyasi tufayli Neotetis suvlari hozirgi Meksika qo‘ltig‘i hududiga kirib kelib, keng sayoz suv havzasini hosil qilgan. Karib mintaqasining chuqur havzalari o‘rta yura davridagi rift hosil bo‘lish jarayonida vujudga kelgan. Ushbu havzalarning shakllanishi Atlantika okeanining ochila boshlaganini bildirgan va Pangeya II ning parchalanishi jarayonida kech Yura oxirida vujudga kelgan. Bo‘r davri mobaynida Karib dengizi hozirgi ko‘rinishiga yaqinlashdi. Ilk Paleogen davrida kuchli dengiz regressiyasi natijasida dengiz Kuba va Gaiti orollaridan iborat quruqlik orqali Meksika qo‘ltig‘i va Atlantika okeanidan ajralib qoldi. Kaynozoy davri mobaynida, Golotsengacha bu holat davom etdi. Jahon okeani suv sathi ko‘tarilgach, Karib dengizi yana Atlantika okeani bilan tutashdi.

Karib dengizi tubi subokean tipidagi yer po‘stidan iborat bo‘lib, tub cho‘kindilari — bilan qoplangan. Chuqur botiq va novlarda qizil chuqursuv gillari ( chuqur botiqlar va novlarda), ko‘tarilmalarda ohakli foraminiferali loyqalar , tizmalar va materik yonbag‘irlarida esa marganets miqdori kam bo‘lgan ohakli loyqalar uchraydi. Gil minerallari, ehtimol, qit’adan Orinoko va Magdalenadaryolari orqali olib kelingan. Karib dengizi va Meksika qo‘ltig‘i tubidagi cho‘kindilar qalinligi taxminan 1 km. Ularning ustki qatlamlari Mezozoy dan Kaynozoy gacha bo‘lgan davrlarga (250 million yil avvaldan hozirgacha), pastki qatlamlari esa paleozoy va mezozoyga taalluqli. Cho‘kindilarning uch bosqichda to‘plangani ajratiladi, dastlabki ikkitasida Karib plitasining deformatsiyasi Karib litosfera plitasining deformatsiyalaridan iborat bo‘lgan. Birinchi bosqichda Markaziy Amerika dengizi (Karib dengizi va Meksika qo‘ltig‘i) Atlantika okeanidan ajralib chiqqan bo‘lishi mumkin. Ikkinchi bosqich oxiriga kelib kichik siljish va deformatsiyalar natijasida Aves hamda Beata suvosti tizmalari shakllangan. Panama bo‘yni va Antil orollari yoyi gorizontal siljishsiz vertikal kuchlar ta’sirida shakllangan. Cho‘kindi qatlamlari quruqlikka yaqinlashgan, ammo havzalarda quruqlikka tomon siljigan. Biroq kaynozoyda (so‘nggi 65 million yil ichida) hosil bo‘lgan qatlamlar, asosan, tekis yotadi, chunki ular deformatsiyalardan keyin vujudga kelgan. Tinch okeaniga olib boruvchi bo‘g‘ozlar Bo‘r davri (144—65 million yil avval) mobaynida, biroq Miosen va Pliotsen davrlarida Shimoliy va Janubiy Amerika o‘rtasida quruqlik ko‘prigi hosil bo‘lgan.
Vest-Indiya orollari Antil-Karib burmali geosinklinal mintaqasiga kiradi; bu mintaqa Kordilyeratizimining bir qismi bo‘lib, unda yuqori vulqon hamda seysmik faollikkuzatiladi. Ayniqsa, u Puerto-Riko va Virgin orollari shimolida joylashgan Puerto-Riko novida kuchli namoyon bo‘ladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, 1670-yildan beri mintaqada 13 ta kuchli zilzila qayd etilgan. magnitudasi 7,0 dan yuqori bo‘lgan bu zilzilalar hududda sunami.
Relyef
Karib plitasi yuzasi beshta havzaga bo‘lingan: Grenada havzasi (chuqurligi 4120 m), Venesuela havzasi (5420 m yoki 5630 m), Kolumbiya havzasi (4532 m yoki 4263 m), Kayman havzasi (Bartlett, 7686 m) va Yukatan havzasi (5055 m yoki 4352 m). Havzalar suv osti tizmalari (ehtimol, sobiq orol yoylari) Aves, Beata va Nikaragua ko'tarilishi bilan ajralib turadi.
Yukatan havzasi Meksika qo‘ltig‘idan Yukatan yarimoroli bilan Kuba oroli o‘rtasida joylashgan, chuqurligi taxminan 1600 m bo‘lgan Yukatan bo‘g‘ozi orqali ajralgan. Yukatan havzasining janubida g‘arbdan sharqqa Kayman havzasi cho‘zilgan. Uni Yukatan havzasidan Kayman suvosti tizmasi qisman ajratib turadi. Bu tizma bir necha joyda suv yuzasiga chiqib, Kayman orollari. Taxminan 1200 m chuqurlikdagi uchburchak shaklli Nikaragua ko‘tarilmasi Gonduras va Nikaragua qirg‘oqlaridan Gaititomon cho‘zilgan. Ushbu ko‘tarilmada Yamaykaham shu tizmada joylashgan; ayni paytda tizma Kayman va Kolumbiya havzalari o‘rtasidagi chegara hisoblanadi. Kolumbiya havzasi Venesuela havzasidan dengiz sathidan 2121 m pastgacha ko‘tariladigan Beata suvosti tizmasi orqali qisman ajralgan. Kolumbiya va Venesuela havzalarini chuqurligi 4 ming m ga yetadigan Aruba suvosti yorig‘i bog‘laydi. Aves tizmasi Venesuela havzasidan kichik Grenada havzasini ajratib turadi; Grenada havzasi sharqdan Kichik Antil orollari yoyi bilan chegaralangan.
Katta Antil orollari tizmasida ikkita chuqur o‘tish yo‘li mavjud: Anegada va Shamolli bo‘g‘oz. Anegada bo‘g‘ozining chuqurligi 1950 dan 2350 m gacha, Shamolli bo‘g‘ozniki esa 1600 dan 1630 m gacha o‘zgaradi.
| Raqamlar bilan quyidagilar belgilangan: 1. Gonduras qo‘ltig‘i 2. Moskitos qo‘ltig‘i 3. Daryen qo‘ltig‘i 4. Venesuela qo‘ltig‘i 5. Marakaybo 6. Guakanayabo 7. Gonav 8. Trinidad 9. Kayman orollari (Rasmda ko‘rsatilgan biror geografik obyekt ustiga bosilsa, tegishli maqola ochiladi.) |
Qirg‘oq chizig‘i

Qirg‘oq chizig‘i dengizda juda egri-bugri; sohillar ayrim joylarda tog‘li, ayrim joylarda pasttekis (Karibbo‘yi pasttekisligi). Sayoz hududlarda turli marjon cho‘kindilari va ko‘plab rif tuzilmalari uchraydi. Materik sohillarida (dengizning g‘arbiy va janubiy qismlari) bir nechta qo‘ltiq mavjud: Gonduras, Moskitos, Daryen, Venesuela va Karyako[isp.]. Shimoliy qismda Batabano, Ana-Mariya va Guakanayabo qo‘ltiqlari (Kuba orolining janubiy qirg‘og‘i), shuningdek, Gonav qo‘ltig‘i (Gaiti orolining g‘arbiy qismi) joylashgan.
Yukatanning sharqiy sohilida Yukatan bir nechta buxta, jumladan Asension, Espiritu-Santo va Chetumaljoylashgan. Gonduras qo‘ltig‘i Amatikebuxtasi bilan tugaydi. U Beliz va Gvatemala chegarasida joylashgan. Gondurasning shimoliy sohili uncha parchalangan emas, Moskit sohili da esa bir nechta lagunalar, jumladan Karataska, Bismuna, Perlas va Blufildsqo‘ltig‘i mavjud. Panamaning sharqida yirik Chirikilagunasi joylashgan. Janubiy Amerika sohillarida Daryen qo‘ltig‘i Urabaqo‘ltig‘i bilan tugaydi; uni Guaxira yarimoroli ajratib turadi. Venesuela qo‘ltig‘i esa Marakayboko‘liga tutashadi. Karyako qo‘ltig‘i g‘arbda Kodera burni, sharqda Araya yarimoroli oralig‘ida. Trinidad g‘arbida Pariyaqo‘ltig‘i joylashgan bo‘lib, u Atlantika okeanining bir qismi hisoblanadi.
Orollar

Odatda Vest-Indiya tarkibiga Antil va Bagama orollarikiritiladi. Karib dengizi faqat Antil orollari qirg‘oqlarini yuvadi. Ular Katta Antil orollari va Kichik Antil orollariga bo‘linadi. Katta Antil orollari dengizning shimoliy chegarasini tashkil qiladi va to‘rtta yirik orolni o‘z ichiga oladi: Kuba, Gaiti (ilgari Espanola deb atalgan), Yamayka va Puerto-Riko, shuningdek, ularga yaqin kichik orollar ham kiradi — arxipelaglari Los-Kanarreos (eng yirik oroli Xuventud) va Xardines-de-la-Reynabo‘lib, ular Kuba janubiy sohillari yaqinida joylashgan.
Kichik Antil orollari Shamolli orollar, Shimoliy Shamolsiz orollar va Shamolsiz orollar ga (Janubiy Antil orollari) bo‘linadi. Bu nomlar shimoli-sharqiy passat shamollariga nisbatan berilgan. Birinchi guruh dengizning sharqiy chegarasida joylashgan va 50 ga yaqin oroldan iborat: Santa-Krus, Sent-Tomas (Virgin orollari), Angilya, Sent-Martin, Sent-Kits, Barbuda, Antigua (Antigua va Barbuda), Grand-Ter va Bas-Ter (Gvadelupa), Dominika, Martinika, Sent-Lyusiya, Sent-Vinsent, Barbados, Grenada, Tobago va TrinidadJanubiy Antil orollari Janubiy Amerika sohillari bo‘ylab joylashgan. Ularga Aruba, Kyurasao, Bonayre ((Niderlandiya mulklari),), Margarita, Las-Aves va Los-Rokes (Venesuela) arxipelaglari hamda kichikroq orollar kiradi.
Karib dengizining g‘arbiy qismida bir necha arxipelag joylashgan, jumladan Kayman orollari, orollar Terneff, Islas-de-la-Baiya va Miskitos, shuningdek, bir qator alohida orollar (Providensiya, San-Andres) va riflar (Laytxaus, Glover, Media-Luna va boshqalar) joylashgan.
Okeanografiya
Gidrologik rejim dengizida juda barqaror. Sirt suvlarining o‘rtacha oylik harorati yil davomida 3 °C dan ortiq o‘zgarmaydi — u 25 dan 28 °C gacha bo‘ladi. So‘nggi 50 yil ichida Karib dengizi uch bosqichni boshdan kechirgan: 1974-yilgacha sovish, 1974—1976 hamda 1984—1986-yillarda eng yaqqol kuzatilgan sovuq davr va 1986-yildan boshlab har yili 0,6 °C tezlikda isish. Haroratning deyarli barcha keskin o‘zgarishlari El-Ninyo va La-Ninya. hodisalari bilan bog‘liq bo‘lgan. dengiz suvining taxminan 36,0 ‰ ni tashkil qiladi, zichligi 1023,5-1024,0 kg/m³ ni tashkil qiladi. Sirtda suv mavimsi-yashil va yashil rangga ega. Gidrologik xususiyatlarda vertikal o'zgarishlar 1500 m chuqurlikda sodir bo'ladi; pastda dengiz Atlantika okeanidan keladigan suv bilan to'ldiriladi. Antil orollari orasidagi bo'g'ozlarning nisbatan sayoz chuqurligi harorati 2 °C dan past bo'lgan chuqur okean suvlarining Karib dengiziga kirishiga imkon bermaydi. Chuqur oqimlar Karib dengiziga Windward dovoni va Anegada kanali orqali kiradi; ulardagi suv kislorodga boy, harorati 4,2 dan 4,3 °C gacha va sho'rligi biroz pastroq (34,95-34,97 ‰). Bu suvlar Venesuela havzasini 1800-3000 m chuqurlikda to'ldiradi, shuningdek, taxminan 2000 m chuqurlikda Yukatan, Kayman va Kolumbiya havzalariga kiradi. O'rta qatlamning subantarktik suvlari Karib dengiziga Anegada bo'g'ozi orqali 500-1000 m chuqurlikda kiradi va ularning ustida subtropik suv osti kemasi va sirt oqimi.

Sirtki subtropik Karib oqimidengizning janubi-sharqidan shimoli-g‘arbiga oqadi va Janubiy passat oqimi ning (yoki mahalliy Gviana oqimining) davomidir. Uning sarfi 26 million m³/s deb baholanadi.:638. Passat shamoli suvni g‘arbga haydaydi; Markaziy Amerika sohillari yaqinida oqim shimolga burilib, Yukatan bo‘g‘ozi orqali Meksika qo‘ltig‘iga o‘tadi. Oqim tezligi 1—2,8 km/soat bo‘lib, Yukatan bo‘g‘ozida 6 km/soatgacha ortadi. Oqim iliq: suv harorati taxminan 28 °C, sho‘rligi esa chuchuk suvlarning sezilarli ulushi tufayli 35,5 ‰ dan past. Bu chuchuk suvlar, asosan, Amazonka va Orinoko. Karib dengizidan Meksika qo‘ltig‘iga oqib kiruvchi suv qo‘ltiq sathini Atlantika okeanining asosiy qismiga nisbatan oshiradi (Florida g‘arbiy qirg‘og‘ida suv sathi uning sharqiy sohilidagidan 19 sm balandroq:642) yuqori sath hosil qiladi. Bu gidrostatik bosimni yuzaga keltiradi va u Golfstrim.
ning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lishi mumkin. Dengizning janubi-g‘arbiy qismida Kolumbiya va Nikaragua sohillari orasida soat miliga teskari yo‘nalishda. Suv ko‘tarilishi va qaytishi akvatoriyasida suv ko‘tarilishi asosan notekis yarim sutkalik bo‘lib, amplitudasi 1 m dan kam.
Yomg‘irli mavsumda Orinoko daryosi suvlari dengizning sharqiy qismida yuqori xlorofill konsentratsiyasini yuzaga keltiradi. Karyako[ingl.]botiqligi Venesuela sohillari yaqinida joylashgan. Unda doimiy ravishda vodorod sulfidimavjud, Kayman novida esa katta miqdorda metan aniqlangan..
Karib dengizi havzasi

burnini hosil qiladi. Karib dengizining suv yig‘ish havzasi Markaziy va Janubiy Amerika hududlarida joylashgan. Dengizga quyiladigan eng katta daryo — Magdalena (1550 km) daryosi va uning Kauka hamda Sesarirmoqlari quyiladi. Daryoning yillik oqimi 228 km³ yoki o‘rtacha 7,2 ming m³/s deb baholanadi (1942–2002-yillar). Uraba qo‘ltig‘iga Atrato (yillik oqimi 81 km³), Leon (2,1 km³) va Turbo (12 km³) daryolari quyiladi. Janubiy Amerikaning boshqa daryolari: Dike (9,4 km³), Sinu (11,8 km³), shuningdek, Katatumbo va Chama. So‘nggi ikki daryo Marakaybo ko‘liga quyiladi; u qit’adagi eng katta ko‘ldir.
Shimoliy Amerika sohillaridan Karib dengiziga quyiladigan daryolar: Belen, Krikamola ( Chiriki), lagunasiga quyiladi), Teribe va Siksaola, Chirripo-Atlantiko, Reventason va San-Xuan ((Kosta-Rika), Indio, Punta-Gorda, Rio-Eskondido va Kurinuas, Rio-Grande-de-Matagalpa, Prinsapolka, Bambana, Kukalaya, Uaua va Koko ((Nikaragua), Patuka, Siko-Tinto, Aguan, Ulua va Chamelekon ((Gonduras), Motagua va Rio-Dulse ((Gvatemala), daryo Beliz, Nyu-River, Rio-Ondo (Beliz).
Orol daryolari: Kauto va Sasa (Kuba), Artibonit va Yake-del-Sur (orol Gaiti), Blek-River va Milk-River (Yamayka).
Iqlim

Karib dengizi tropik iqlimmintaqasida joylashgan. Uning iqlimiga passat shamollari aylanishi. Qishda havoning o‘rtacha oylik harorati shimolda +23 °C dan dengizning janubiy sohilida +27 °C gacha o‘zgaradi. Yozda esa o‘rtacha oylik harorat butun hududda taxminan +28 °C bo‘ladi. Bulutlilik 4–5 ballni tashkil etadi.
Mintaqadagi o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 250 mm dan — Bonayre orolida — 9000 mm gacha — shamolga ro‘para hududlari bo‘lgan Dominikaorolida — o‘zgaradi. Asosan shimoli-sharqiy passat shamollari ustun bo‘lib, ularning o‘rtacha tezligi 16–32 km/soat. Ammo dengizning shimoliy qismida tropik dovullarning tezligi 120 km/soatdan oshishi mumkin. Har yili iyundan noyabrgacha o‘rtacha 8—9 ta shunday dovul kuzatiladi; ular sentabr—oktabr oylarida eng ko‘p sodir bo‘ladi. AQSH Milliy dovullar markazi ma’lumotlariga ko‘ra, 1494-yildan 1900-yilgacha Karib havzasida 385 ta dovul bo‘lgan, 1900-yildan 1991-yilgacha esa 235 ta dovul qayd etilgan. Karib dengizi hududi Meksika qo‘ltig‘i yoki Tinch okeanining g‘arbiy qismiga qaraganda dovullarning vayronkor ta’siriga kamroq uchraydi (u yerda maydan noyabrgacha tayfunlar. Dovullarning aksariyati Yashil Burun orollari yaqinida shakllanib, passat shamollari ta’sirida Amerika qirg‘oqlariga yo‘naladi. Umuman olganda, dovullar yo‘li
Kuchli dovullar mintaqada insonlar halok bo‘lishi, vayronagarchiliklar va hosilning nobud bo‘lishiga olib keladi. 1780-yilgi Buyuk dovul10–16-oktabr 1780-yilda Kichik Antil orollari, Puerto-Riko, Dominika va boshqa orollarga katta talafot yetkazib, 22–24 ming kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Mitch22-oktabr 1998-yilda Kolumbiya qirg‘oqlari yaqinida paydo bo‘lib, Markaziy Amerika, Yukatan va Florida yarimorollaridan o‘tgan; 40 mln AQSH dollari miqdorida zarar yetkazib, 11—18 ming kishining hayotiga zomin bo‘lgan. Galveston (1900) va Fifi (1974) dovuli ham mintaqaga jiddiy zarar yetkazgan.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Hayvonot dunyosini faunistik rayonlashtirish ga ko‘ra, Karib dengizi hududi Karib oblastigakiradi. Mintaqada biologik xilma-xillikyuqori bo‘lib, ko‘plab turlar endemik.
O‘simliklar

Mintaqa o‘simliklari asosan tropikxususiyatga ega, biroq relyef, tuproq va iqlim sharoitlaridagi farqlar turlar xilma-xilliginioshiradi. G‘ovak ohaktoshli terrasalar dagi tuproq odatda oziq moddalarga kambag‘al. Hisob-kitoblarga ko‘ra, Karib mintaqasida 13 mingga yaqin turdagi o‘simlik uchraydi, ulardan 6,5 mingtasi endemikdir, masalan, gvayak daraxti ((uning guli milliy ramz — Yamaykaning timsolidir). Sohil hududlarida kokos palmasikeng tarqalgan, lagunalar va estuariylar qalin mangrov o‘rmonlari (bilan qoplangan. Qizil va va qora mangrov daraxtlari).
Sayoz hududlarda hayvonot dunyosi marjon riflariatrofida jamlangan. Riflarning o‘sishiga deyarli o‘zgarmas harorat, tiniq suv va sho‘rlikning kam o‘zgarishi yordam beradi. dengiz o‘tlariKarib dengizida jami yetti tur suv o‘tlariuchraydi. Eng ko‘p tarqalganlari toshbaqa talassiyasi (Thalassia testudinum) va Syringodium filiforme ( Simodoseyadoshlaroilasiga mansub bo‘lib, ular birgalikda ham, alohida o‘sish maydonlarida ham 20 m chuqurlikkacha uchraydi. Halodule wrightii — 5 m chuqurlikkacha qumli va loyli tubda o‘sadi. sho‘rtob suvlar da, bandargohlar va estuariylar da 0—2,5 m chuqurlikda dengiz ruppiyasi (Ruppia maritima) uchraydi. Halophila (Halophila baillonii, Halophila engelmanni va Halophila decipiens) 30 m gacha chuqurlikda yashaydi. Halophila engelmanni 5 m dan past o'smaydi, tarqalish hududi ushbu tur uchun Bagama orollari, Florida, Buyuk Antil orollari va g'arbiy Karib dengizi. Halophila baillonii faqat Kichik Antil orollarida topilgan.
Hayvonot dunyosi
Mintaqaning dengiz faunasi Hind va Tinch okeanlari turlaridan shakllangan. Ular taxminan 4 million yil ilgari Panama bo‘yni paydo bo‘lishidan oldin Karib dengiziga kirib kelgan. Bu dengizda taxminan 450 turdagi baliq yashaydi, jumladan, akulalar (buqa akulasi, yo‘lbars akulasi, ipaksimon akula va Karib rif akulasi), uchar baliqlar, dengiz shaytonlari (manta nurlari), sariq qanotli jarroh baliq (Acanthurus bahianus), farishta baliq (Pomacanthus), ko‘zli kapalakbaliq (Chaetodon ocellatus), to‘tiqushbaliqlar, guasa (Epinephelus itajara), tarpon va murenalar. Butun Karib mintaqasida sanoat miqyosida baliq ovlanadi, jumladan langustlar, sardinalar (Yukatan qirg‘oqlarida) va ayrim tunetslar. Albuladoshlar, barrakudalar, marlinlar va vaxu havaskor baliqchilar.
Sutemizuvchilar Karib mintaqasida sutemizuvchilarning 90 turi uchraydi, jumladan kashalotlar, bukri kitlar va delfinsimonlar. Yamayka oroli yaqinida tyulenlar va Amerika lamantinlariyashaydi. Ilgari mintaqada yashagan Karib monax tyuleni qirilib ketgan; deb hisoblanadi. Mintaqaga xos yo‘qolib ketish xavfi ostidagi solenodonlar.
Sudralib yuruvchilar Karib mintaqasida sudralib yuruvchilarning 500 turi bor (94 foizi endemik). Orollarda ayrim endemik siklyuralaryashaydi; o‘tkir tumshuqli timsohham keng tarqalgan. Bu mintaqada bir necha tur dengiz toshbaqalari: Trichechea spp., logerxed toshbaqa (Caretta caretta), yashil toshbaqa, bissa toshbaqasi, terili toshbaqa, Atlantika ridley toshbaqasi (Lepidochelys kempii) va zaytunrang toshbaqa (Lepidochelys olivacea). Ayrim turlar yo‘qolib ketish xavfi ostida. Tadqiqotchilarning baholashicha, XVII asrdan buyon ularning soni keskin kamaygan: yashil dengiz toshbaqalari 91 milliondan 300 mingtagacha, biss toshbaqalari esa 11 milliondan 30 mingdan kamga qisqargan (2006-yil holatiga ko‘ra).
Barcha 170 turdagi amfibiyalarmintaqa uchun endemikdir. Quyidagi oilalarning deyarli barcha vakillari — qurbaqalar, zaharbarg qurbaqalar, daraxt qurbaqalari va hushtakchi qurbaqalar — faqat bitta orolda uchraydi.
Karib mintaqasida qushlarning 600 turi qayd qilingan, shundan 163 tasi endemikdir. todi qushlari, Kuba bigiztumshuq qizilishtoni va palma chekani. Endemiklardan 48 tur yo‘qolib ketish xavfi ostida, jumladan Puerto-Riko amazon to‘tisi, Kuba pogonishi, Kuba krapivnigi va boshqalar. Antil orollari hamda Markaziy Amerika qushlar migratsiyasi yo‘lida joylashgan. Shimoliy Amerikadan uchib keladigan qushlar soni fasllarga qarab sezilarli o‘zgaradi. to‘tilar, shakarxo‘r qushlar va tukanlar, ochiq dengizda esa fregat qushlari va faeton qushlari.
Ekologiya va muhofaza etiladigan hududlar

Karib dengizi xususiyatlarining global miqyosda o‘zgarishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar: global isish va dengiz sathining ko‘tarilishi (2100-yilgacha 86,36 sm ga ko‘tarilishi kutilmoqda), dengiz haroratining oshishi, marjonlarning oqarishi va suvning gullashi, yog‘inlarning taqsimlanishi va daryo oqimining o‘zgarishi, shuningdek chang qum bo‘ronlari orqali Sahroi Kabirdan keladi. Yiliga qariyb 82 ming tonna chiqindi hosil qiladigan kemachilik ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi, shuningdek, neft tashish va quruqlikdagi faoliyat ham mintaqa ekologiyasiga ta’sir qiladi.
1980-yillar boshlarida xalqaro dengiz huquqibo‘yicha hujjat imzolangach, Karib dengizining butun hududi hududiy suvlar yoki mutlaq iqtisodiy zona mamlakatlarning eksklyuziv iqtisodiy zonalariga kiradi. Aholi sonining tez o‘sishi va dengiz resurslaridan haddan tashqari foydalanish xalqaro hamjamiyatni mintaqa atrof-muhitini muhofaza qilishga qaratilgan hujjatlar qabul qilishga undadi. 1990-yilda o‘n uch davlat Kartaxena protokoli (Karib mintaqasining dengiz muhitini muhofaza qilish va rivojlantirish to‘g‘risidagi konvensiya protokoli,Protocol of the Convention for the Protection and Development of the Marine Environment of the Wider Caribbean Region) dengiz muhitining buzilishiga olib keladigan inson faoliyatini taqiqladi. Bundan tashqari, uchta protokol imzolangan: neft to‘kilishiga qarshi kurashdagi hamkorlik to‘g‘risida (1983), yovvoyi tabiat uchun alohida muhofaza etiladigan hududlarni tashkil qilish haqida (1990), shuningdek, ifloslanishning oldini olish, uni kamaytirish va nazorat qilish to‘g‘risida (1999).
Bugungi kunda Karib orollarida tabiiy o‘rmonlardan ko‘pi bilan 23 ming km² (10 %) saqlanib qolgan. Mintaqaning orollardagi eng katta o‘rmonlari joylashgan Kubada esa o‘rmonlarning 15 % dan kam qismi tegilmagan holda qolgan, qolganlari kesib tashlangan va hududlar o‘zlashtirilgan.

Marjonlar
Atlantika okeanida dunyo bo‘yicha 9 % ga yaqin marjon riflarining mavjud. Ularning umumiy maydoni 50 ming km² bo‘lib, katta qismi Karib orollari va Markaziy Amerika sohillari yaqinida joylashgan. Mintaqada so‘nggi vaqtlarda eng ko‘p o‘rganilayotgan hodisalardan biri marjonlarning oqarishi. 1980-yillargacha Karib dengizida madrepor marjonlarkeng tarqalgan edi. Keyingi 20 yil ichida antropogen va tabiiy ta’sirlar sabab ularning soni kamaydi, dengiz suvo‘tlari ko‘paydi. 1983-yilda dengiz tipratikanlarining ommaviy qirilishi tufayli vaziyat yanada og‘irlashdi. Ular suvo‘tlar bilan oziqlanadi. Riflar haqidagi ilmiy tadqiqotlar 1995–1998-yillarda Beliz sohillari yaqinida joylashgan eng yirik Shimoliy yarimshardagi marjon to‘siq rifida, shuningdek, 2005-yilda dengizning sharqiy qismidagi riflarda o‘tkazilgan. Karib dengizining isishi ( global iqlim o‘zgarishi) nozik ekotizimlarga , xususan marjon riflariga tahdid soladi. Suv harorati uzoq vaqt 29 °C dan yuqori bo‘lsa, mikroskopik suvo‘tlar — zooksantellalarnobud bo‘ladi. Ular marjonlarni oziqa va rang bilan ta’minlaydi; shu sababli o‘limi marjonlarning oqarishiga va nobud bo‘lishiga olib keladi.
2000-yilda Karib dengizidagi riflarning taxminan 30 % qismi inson faoliyati tufayli yo‘q bo‘lgan yoki jiddiy xavf ostida, deb hisoblangan. 2005-yilda marjonlarning oqarishi tezlashgan: Karib dengizidagi ayrim marjon koloniyalari rangini butunlay yo‘qotgan, koloniyalarning 95 % qismi esa oqarishga uchragan. Qo‘shimcha muhofaza choralari ko‘rilmasa, kelgusi 10—30 yil davomida yana 20 % marjon riflari nobud bo‘lishi kutilmoqda.
Riflarda yashovchi organizmlar baliq ovlash va dayvingkabi turizm faoliyatlari uchun muhim. 2000-yil hisob-kitobiga ko‘ra, bu tarmoqlar mintaqaga yiliga 3,1—4,6 milliard AQSH dollari keltiradi.

Muhofaza etiladigan hududlar
Vest-Indiya orollaridagi muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning umumiy maydoni 30 ming km² (13–15 foiz) bo‘lib, Sapata hududi 4354,3 km², Aleksandr fon Gumboldt milliy bog‘i va Desembarko-del-Granma), Dominika da — 20 foizdan sal ko‘proq (jumladan Morn-Trua-Pitonmilliy bog‘i), Dominikan Respublikasida esa taxminan 15 foiz ( Xaragua milliy bog‘i va boshqalar). Qolgan mamlakatlarda muhofazadagi tabiiy hududlar kam.
Materik qirg‘oqlari bo‘ylab muhofaza etiladigan hududlar qatoriga Sian-Kaanqo‘riqxonasi, Chinchorro bankasi (Meksika), Miskitos orollaridagi biologik qo‘riqxona (Nikaragua), Daryen milliy bog‘i (Panama), Los-Katios va Tayrona milliy bog‘lari (Kolumbiya), Medanos-de-Koro, Genri Pittier milliy bog‘i, El-Avila, Mochima va Laguna-de-la-Restinga (Venesuela) kiradi.
Iqtisodiyot va xo‘jalik ahamiyati

Karib dengizi sohillaridan 100 km gacha bo‘lgan hududda 116 milliondan ortiq aholi yashaydi, ulardan katta qismi turizm sohasida ishlaydi (mintaqadagi barcha ish o‘rinlarining 15,5 foizi). Baliqchilik sohasida 300 mingdan ortiq kishi band. Baliq ovlash hajmi yiliga yarim million tonnadan sal kam, dengiz mahsulotlari ham olinadi. Asosiy ovlanadigan turlar: Karib langustlari (Panulirus argus), gigant strombus (Strombus gigas), peney qisqichbaqalari (Penaeidae), kavalla skumbriyasi (Scomberomorus Cavalla), ispan skumbriyasi (S. maculatus), katta korifena (Coryphaena hippurus), seriolalar (Seriola spp.) va boshqa turlar. Marvarid ham yig‘ib olinadi. marvarid.
Kema qatnovi va savdo
Iqtisodiy va strategik jihatdan Karib dengizi Atlantika okeani portlarini Panama kanali orqali Tinch okeani portlari bilan bog‘laydigan muhim dengiz yo‘lidir. Asosiy portlari: Marakaybo va La-Guayra (Venesuela), Kartagena (Kolumbiya), Limon (Kosta-Rika), Santo-Domingo (Dominikan Respublikasi), Kolon (Panama), Santyago-de-Kuba (Kuba) va boshqalar.
Karib mintaqasidagi murakkab transport va savdo tizimi katta tovar aylanmasini ta’minlasa-da, uning asosiy qismi mintaqadan tashqarida joylashgan mamlakatlar hissasiga to‘g‘ri keladi. Mintaqaning o‘zida savdo qilinadigan tovar va resurslarning turlari kam: guruch dan Gayana, yog‘och Belizdan, benzin dan Trinidad va Kyurasao, tuz, o‘g‘itlar, o‘simlik moylari va yog‘lar sharqiy orollardan olib kelinadi, shuningdek, oz miqdorda sanoat mahsulotlari tashiladi. Mintaqada ishlab chiqariladiganbanan, shakar, kofe, rom, boksit, nikel va neft) Qo'shma Shtatlar va Kanadadir.
Turizm

Iliq iqlimi va go‘zal plyajlari tufayli Karib havzasi dunyoning asosiy dam olish mintaqalaridan biridir. Boy dengiz hayvonot dunyosi dayving ishqibozlarinijalb etadi. Tabiiy go‘zalliklardan tashqari, mintaqa Kolumbgacha bo‘lgan sivilizatsiyalar va mustamlakachilik davriga oid madaniy yodgorliklarga boy. Turizm Karib iqtisodiyotining muhim tarmog‘i bo‘lib, asosan AQSH, Kanada, Braziliya va Argentina. Shimoliy Amerika bilan Karib mintaqasi o‘rtasidagi havo qatnovi mintaqaning ichki havo qatnoviga qaraganda yaxshiroq rivojlangan. Karib turizm tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2007-yilda mintaqaga 22,7 million sayyoh tashrif buyurgan, yana 19,2 million kishi kruiz sayohatlari. Eng mashhur yo‘nalishlar: Dominikan Respublikasi, Kuba, Meksika (Kankun, Rivyera-Mayya), Yamayka, Bagama orollari va Puerto-Riko.
2004-yilgi baholashga ko‘ra, turizm va unga bog‘liq faoliyatda Karib orollari hududida 2,4 milliondan ortiq kishi ish bilan ta’minlangan (15,5 %, bu dunyo o‘rtacha ko‘rsatkichidan ikki baravar yuqori); turizmning yalpi ichki mahsulot hududda 28,4 milliard AQSH dollari (13 %). Eksport qilingan xizmat va tovarlarning jami qiymati 19 milliard (16 %) bo‘lgan; 21,7 % esa barcha kapital investitsiyalarning turizmga to‘g‘ri kelgan ulushi edi (bu dunyodagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan ikki baravar yuqori).
Madaniyat
Kolumbning hamrohlaridan biri gaiti tainolari orasida dengizning kelib chiqishi haqidagi afsonani yozib olgan. kalebasa ichiga uning suyaklarini solib kulbada osib qo‘ygan. Suyaklar baliqlarga aylangan. Ularni yemoqchi bo‘lgan kulba mehmonlari tasodifan kalebasani ag‘darib yuborgan va undan to‘kilgan suvlar dengizni hosil qilgan. Boshqa bir hindular rivoyatiga ko‘ra, Karib dengizi ham boshqa dengizlar kabi butunjahon to‘fonini oliy mavjudot Yerga yuborgan.
Karib dengizining boy tarixi ko‘plab mualliflarni, ayniqsa qaroqchilik mavzusidagi asarlar yaratishga ilhomlantirgan. Qaroqchilik mavzusiga Daniel Defo, Robert Lyuis Stivenson, Rafael Sabatini va boshqa yozuvchilar murojaat qilgan. Shu mavzuda ko‘plab filmlar (jumladan, «Karib dengizi qaroqchilari» filmlar turkumi va «Xazinalar oroli» multfilmi), shuningdek ko‘plab kompyuter o‘yinlariyaratilgan. Karib mamlakatlari xalqlarining turmushi va urf-odatlarini kubalik yozuvchi Alexo Karpentyer, dominikan yozuvchisi (va prezidenti) Xuan Bosh, Derek Uolkott ((Sent-Lyusiya) hamda kolumbiyalik yozuvchi Gabriel Garsiya Markes.

Karib mintaqasi bir qancha musiqa janrlarining: reggi, ska (Yamayka), merenge va bachata (Dominikan Respublikasi), kalipso (Trinidad va Tobago) vatanidir. Reggeton Puerto-Riko va Panamada, son va son-montuno Kubada, kumbiya, porro va valyenato esa Kolumbiyaning Karibbo‘yi hududlarida paydo bo‘lgan.
Karib mintaqasidagi eng mashhur sport turlaridan biri — beysbol. Bu yerda maxsus beysbol musobaqasi — Karib seriyasio‘tkaziladi. Ingliz tilida so‘zlashiladigan Antil orollarida kriketham keng tarqalgan; KONKAKAF a’zosi mamlakatlarda futbolommalashmoqda. Mintaqada Markaziy Amerika va Karib havzasi o‘yinlario‘tkaziladi, milliy terma jamoalar ham Panamerika o‘yinlarida.
qatnashadi. Mintaqaning asosiy tillari — ispan tili, ingliz tili, kreol tillari, fransuz tili va niderland tili. Eng keng tarqalgan dinlar: rim-katolik dini (Dominikan Respublikasi, Kuba, Puerto-Riko, Yamayka, Antigua va Barbuda, Sent-Lyusiya, Kayman orollari, Dominika, Niderlandiya Antil orollari va boshqalar), protestantlik (Barbados), hinduizm (Trinidad va Tobagodagi eng keng tarqalgan dinlardan biri), anglikanlik (Montserrat, Sent-Vinsent va Grenadinlar), shuningdek santeriya (Kuba), vudu (Gaiti) va rastafariylik (Yamaykada keng tarqalgan).
Adabiyotlar
- Pushcharovskiy Yu. M. Karib mintaqasining tektonikasi va geodinamikasi [Maqolalar to‘plami]. — Moskva: Nauka, 1979. — 146 b. — (Xalqaro geofizika loyihalari bo‘yicha tadqiqotlar natijalari).
- Nelepo B. A. Atlantika okeani va Karib dengizi tropik zonasining kompleks tadqiqotlari [Maqolalar to‘plami]. — Sevastopol: MGI, 1983. — 130 b.
- Bulgakov N. P., Dotsenko S. F., Kushnir V. M., Bukatov A. E. Karib dengizining gidrofizik tadqiqotlari. — Kiyev: Naukova dumka, 1991. — 188 b. — ISBN 5-12-001911-0.
- Suxovey V. F., Korotayev G. K., Shapiro N. B. Karib dengizi va Meksika qo‘ltig‘i gidrologiyasi. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1980. — 182 b.
- Clay Wiseman. Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida. — Aqua Quest Publications, Inc., 1996. — 284 b. — ISBN 1881652068.
- Jacques S. Zaneveld. Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean). — Brill Archive, 1983. — 163 b. — ISBN 9004067701.
