Tibet yassitog‘ligi

Tibet yassitog‘ligi
tibetcha བོད་ས་མཐོ།, xitoycha 青藏高原
Типичный ландшафт
Odatdagi landshaft
Xususiyatlari
Maydoni
  • 2 500 000 km²
Uzunligi
  • taxminan 2500 km
Kengligitaxminan 1000 km
Joylashuvi
33° sh. k. 88° sh. u.HGYO
Mamlakatlar
Китай
Красная точка
Tibet yassitog‘ligi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tibet yassitog‘ligi (tibetcha བོད་ས་མཐོ།, Uayli transliteratsiyasida bod sa mtho, xitoycha 青藏高原, pinyin Qīng–Zàng Gāoyuán) — maydoni bo‘yicha (taxminan 2,5 mln km²) dunyodagi eng katta va eng baland (o‘rtacha balandligi 4877 m) yassitog‘lik bo‘lib, u Markaziy Osiyoda joylashgan. G‘arbdan sharqqa 2500 km, janubdan shimolga 1000 km ga cho‘zilgan. Relyefi, o‘simlik va hayvonot dunyosi juda xilma-xil.

Yassitog‘likning asosiy qismi Tibet avtonom rayonida, ya’ni Xitoyda, janubiy qismi esa Hindiston, Nepal va Butan hududlariga to‘g‘ri keladi. Sayyohlar bu yerga ko‘p kelishining sabablaridan biri — Tibetning buddaviy rohiblar va avliyolar (mahatmalar) maskani sifatida mashhurligidir. Yassitog‘lik shimoldan Kunlun tog‘ tizimi bilan chegaralangan, shimoli-sharqda esa Silyanshan tog‘ tizmalari uni Gobi cho‘lidan ajratib turadi. Janubda yassitog‘likni Himolay tog‘lari o‘rab oladi. Shimoli-g‘arbda u Qoraqurum tizmalariga tutashadi, sharqda esa Sino-Tibet tog‘lari bilan yakunlanadi.

Tibet yassitog‘ligidan quyidagi yirik daryolar boshlanadi: Hind, Brahmaputra, Salvin, Mekong, Yanszi, Xuanxe.

Geologiyasi va foydali qazilmalari

Geologlar yassitog‘likning vujudga kelishini Hindiston tektonik plitasining Yevrosiyo plitasi bilan taxminan 50—55 million yil avval, ilk kaynozoy davrida to‘qnashgani bilan bog‘laydilar. Yer po‘stining burmalanishi natijasida Himolay tog‘lari shakllandi va Yevrosiyo plitasining bir qismi ko‘tarilib, Tibet yassitog‘ligini hosil qildi. Burmali geologik tuzilmalar paleozoy, mezozoy va kaynozoy davrlariga mansub, ammo hozirgi relyef keyinroq — neogen va hatto antropogen davrida shakllangan. Yassitog‘likning ko‘tarilishi Markaziy Osiyoda umumiy qurg‘oqchillikning kuchayishiga olib keldi. Hudud seysmik jihatdan beqaror bo‘lib, yiliga 5 mm tezlikda ko‘tarilishda davom etmoqda, biroq eroziya balandlikning amaldagi ortishini kamaytiradi.

Taxminan 200 million yil avval (mezozoy davrida) Tibet yassitog‘ligining katta qismini suv qoplab, bu yerda qadimgi Tetis dengizi mavjud bo‘lgan. Shunga ko‘ra, tuz konlarining (cho‘kindi jinslar) va ruda konlarining (piroklastik hamda magmatik jarayonlar) shakllanishi yuqorida qayd etilgan geologik davrlarga to‘g‘ri keladi. Yassitog‘lik ostidagi Yer po‘sti juda qalin — taxminan 65 kilometr, ayrim joylarda esa 100 kilometrgacha yetadi.

Foydali qazilmalar qatoriga tuz, slyuda, neft, ko‘mir, oltin, bura va soda, shuningdek, temir, xrom, mis, rux rudalari hamda litiy tuzlari kiradi. Yassitog‘likning eng baland nuqtasi — Gurla-Mandhata tog‘i (7694 m).

Tabiiy sharoiti va relyefi

Transhimalay tog‘lari, Nam-So ko‘li

Yassitog‘likning markaziy va g‘arbiy qismlari balandligi 4500—5000 m bo‘lgan nisbatan yassilangan tog‘ tizmalari va botiqlardan tashkil topgan. Sharqiy qismi esa chuqur vodiylar bilan bo‘lingan bo‘lib, ulardan Xuanxe, Yanszi va Mekong daryolarining yuqori oqimlari o‘tadi.

Yillik yog‘in kamligi (o‘rtacha 100—300 mm, janubda esa 700 mm gacha) sababli ko‘llar odatda biroz sho‘r bo‘ladi. Yog‘in ko‘pincha yomg‘ir yoki qor emas, balki do‘l shaklida yog‘adi. Yassitog‘likning katta qismini ko‘p yillik muzloq yerlar qoplagan. Iqlimi keskin kontinental, shamolli; qishda harorat −40 °C gacha pasayadi, yozda esa (janubda) +14 — +18 °С ga yetadi. Havoning nisbiy namligi o‘rtacha, 60 — 70 %. Bo‘ronlar tez-tez kuzatiladi. Yassitog‘likda katta-kichik jami 54 mingta muzlik bor. Ularning umumiy maydoni taxminan 28,1 ming km².

Bu yerga kelgan odamlar siyrak havoga qiyinchilik bilan moslashadi, mahalliy aholi va hayvonlar esa unga qisman moslashgan. Shunga qaramay, quruq havo va qishki sovuqlar hatto tibetliklarning terisi va tirnoqlarida yoriqlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Yassitog‘likning janubi iliqroq va namroq bo‘lib, Lxasa (ma’muriy va diniy markaz) atrofida yog‘in miqdori taxminan 500 mm ni tashkil etadi.

Eng yirik ko‘llar — Nam-So, Siling-So va Dangrayum. Ko‘llarning aksariyati biroz sho‘r yoki sho‘r bo‘lib, odatda sayoz; sho‘rxok yerlar ham uchraydi. Yassitog‘likdagi hatto yonma-yon joylashgan ko‘llarning suvi turli rangda — sariq, yashil, feruza yoki qo‘ng‘ir bo‘lishi mumkin. Bunga suvdagi tuzlar sabab bo‘ladi.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Potanin tilog‘ochi yassitog‘likning sharqida

Tibet yassitog‘ligidagi yirik sutemizuvchilar orasida, ayniqsa, orongo antilopasi, kabarga, mushk bug‘usi, yovvoyi qo‘tos (yak), kiang, Tibet tog‘ qo‘yi, oq labli bug‘u (endemik tur — Xitoyga xos). Xonakilashtirilgan yaklardan yuk tashishda keng foydalaniladi: ular bunday og‘ir sharoitda juda zarur. Mayda hayvonlardan dala sichqonlari, Himolay sug‘urlari, jingalak junli quyonlar, qora labli pishchuxalar va boshqalar uchraydi. Yirtqichlardan: solongoy, Tibetga xos bo‘ri kenja turi (Canis lupus filchneri), Tibet tulkisi, pishchuxaxo‘r ayiq, qor qoploni. Qushlardan esa qora bo‘yinli turna, tog‘ g‘ozi, Tibet sajasi kabi turlar uchraydi. Tibetning janubi-sharqidagi o‘rmonlarda Tibet quloqli qirg‘ovuli yashaydi.

Yassitog‘likning g‘arbiy va shimoliy qismlarida o‘simliklar siyrak. Asosan ildiz tizimi chuqur joylashgan past bo‘yli cho‘l o‘simliklari o‘sadi; daryo va soy o‘zanlari bo‘ylab qiyoq, chakanda, Kuril choyi, Tibet kobreziyasi, qo‘ng‘irbosh, betaga uchraydi. Yassitog‘likning markazida tog‘ tizmalari bilan bo‘lingan baland tog‘li quruq dashtlar keng tarqalgan. Janubiy va sharqiy qismlarda ko‘pincha o‘tloqlar uchraydi. Daryo vodiylarida tabiiy o‘simliklar boshoqli ekinlar (arpa, suli) dalalari bilan almashinadi. Sharq va janubda o‘rmonlar hamda butazorlar ham bor. Bu yerlarda quyidagi o‘simliklar ham o‘sadi: teresken, tanatsetum (Tanacetum), efedra (Ephedra), mirikariya (Myricaria), reomyuriya (Reaumuria), shuvoq, astragal, akantolimon (Acantholimon) va boshqalar.

Aholisi va xo‘jaligi

Yassitog‘likning tub aholisi taxminan 3 million kishini tashkil etadi, aholi zichligi 1,2 kishi/km². Aholi qishloq xo‘jaligi, foydali qazilmalar qazib olish, transport va savdo xizmatlari hamda turizm sohalarida ishlaydi. Qishloq xo‘jaligida yerlarning asosiy qismi chorvachilikka (ko‘chmanchi chorvachilikka) ajratilgan; yak, qo‘y, echki, eshak va xachir boqiladi. Dehqonchilikda arpa, no‘xat, bug‘doy, suli va marjumak (grechixa) yetishtiriladi. Ildizmevali ekinlardan sholg‘om, bryukva (sholg‘omsimon ildizmeva), kartoshka va piyoz ekiladi. Ayrim joylarda olma va nok daraxtlari ham o‘stiriladi. Daryo vodiylarining tubidan tashqari, yonbag‘irlardagi terrasalardan ham foydalaniladi. Oziq-ovqat sifatida tsamba (tsampa) — choy, sut, sariyog‘ va tuz bilan aralashtirilgan qovurilgan arpa uni, sut mahsulotlari va go‘sht iste’mol qilinadi.

Tibetliklar an’anaviy turmush tarzini davom ettirib, tosh uylar yoki yak junidan tayyorlangan chodirlarda yashaydi. Asosiy din — lamaizm. Xitoyliklar qurgan ixcham aholi punktlari sanoat obyektlari (shaxtalar, kon-boyitish korxonalari) yaqinida joylashgan. Yassitog‘likning shimoli-g‘arbidagi Changtan hududi Antarktida va Grenlandiyaning shimoliy qismidan keyin sayyoradagi aholi eng siyrak yashaydigan uchinchi hudud hisoblanadi.

Sinxay–Tibet temiryo‘li yassitog‘lik orqali o‘tadi va dunyodagi eng baland tog‘li temiryo‘l hisoblanadi. Yo‘lovchi vagonlariga kislorod yetkazib berish tizimi o‘rnatilgan, yo‘lovchilar uchun kislorod niqoblari ham mavjud.

Adabiyotlar

  • Tibet yassitog‘ligi // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
  • Juravlyov Yu. I. Ruslarning Tibet yassitog‘ligi bo‘ylab sayohatlari tarixiga doir (F. S. Yefremov) / Yu. I. Juravlyov // Rus etnografiyasi, folklorshunosligi va antropologiyasi tarixidan ocherklar: II to‘plam / Mas’ul muharrirlar R. S. Lipets, V. K. Sokolova; SSSR Fanlar akademiyasining N. N. Mikluxo-Maklay nomidagi Etnografiya instituti. — M.: Nauka, 1963. — 272 b. — (SSSR FA N. N. Mikluxo-Maklay nomidagi Etnografiya instituti asarlari. Yangi turkum; 85-jild).
  • Gvozdetskiy N. A., Golubchikov Yu. N. Tog‘lar / N. A. Gvozdetskiy, Yu. N. Golubchikov. — M.: Misl, 1987. — 400 b. — (Dunyo tabiati). — 50 000 nusxa (muqovali nashr)