Eron yassitog‘ligi

Eron tog‘ligi
fors. Falot-e Eron
Горы Загрос, юго-запад нагорья, остан Фарс. Вид от озера Бехтеган в сторону Персидского залива. Видны острова Лаван и Киш
Tog‘lar: Zagros, tog‘likning janubi-g‘arbiy qismi, Fors ostoni. Behtegan ko‘lidan Fors ko‘rfazi tomon manzara. Ko‘rinib turgan orollar: Lavan va Kish
Xususiyatlari
Maydoni2,7 mln km²
Uzunligi2500 km
Kengligi1500 km
Joylashuvi
32° sh. k. 58° shq. u.HGYaO
Mamlakatlar
Ближний и Средний Восток
Красная точка
Eron tog‘ligi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Eron tog‘ligi (fors. Falot-e Eron‎) — G‘arbiy Osiyoning eng sharqiy va eng katta tog‘ligi. U g‘arbdagi Mesopotamiya pasttekisligi bilan sharqdagi Hind daryosi vodiysi oralig‘ida joylashgan; shimolida Janubiy Kaspiy pasttekisligi, Turon pasttekisligi hamda Kopetdog‘ tog‘ tizmasi, janubida esa Fors ko‘rfazi va Arabiston dengizi joylashgan. Ular bo‘ylab qirg‘oqbo‘yi Garmsir cho‘li cho‘zilgan. Eron tog‘ligiga g‘arbdan Armaniston tog‘ligi, sharqdan esa Pomir tog‘li o‘lkasi tutashadi. Tog‘likning g‘arbdan sharqqa uzunligi 2500 km gacha, shimoldan janubga meridional yo‘nalishdagi uzunligi esa 1500 km gacha yetadi. Maydoni taxminan 2,7 mln km².

Tog‘likning asosiy qismi (hududining 2/3 qismi) Eronda, qolgan qismi Afg‘oniston, Pokiston va Turkmaniston hududlarida joylashgan.

Geologiyasi

Eron tog‘ligi geologik jihatdan Yevrosiyo plitasining Arabiston platformasi va Hindiston plitasi o‘rtasida siqilib qolgan qismidir. Burmali va burmali-palaxsali tog‘lar hamda tog‘liklar akkumulyativ tekisliklar va tog‘lararo botiqlar bilan almashinib keladi. Tog‘lararo botiqlar atrofdagi tog‘lardan kelib to‘plangan bo‘sh, parchalangan jinslarning qalin qatlamlari bilan to‘lgan. Ilgari botiqlarning eng past qismlarini egallagan ko‘llar qurib, tuz va gips qatlamlarini qoldirgan.

Tog‘likning chekkalarida Alp tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari (orogenez) ta’siridagi, seysmik faollik yuqori bo‘lgan hududlar joylashgan (masalan, 1948-yilgi Ashxobod zilzilasi). Yaqin geologik davrlarda jadal ko‘tarilgan zonalar qadimiyroq burmali tuzilmalarga ega hududlar bilan almashinib keladi.

Tog‘lik hududida neft, metall rudalari, tuz, feruza va boshqa foydali qazilmalar konlari mavjud.

Relyefi

Tog‘likni bir necha tog‘ tizmalari o‘rab turadi. Shimoliy chekka yoy tarkibiga Elburs tog‘lari va undagi Damovand vulqoni (5604 m), Turkman–Xuroson tog‘lari, Paropamiz hamda Hindukushning g‘arbiy tarmoqlari (Tirichmir cho‘qqisi, 7690 m) kiradi. Janub va janubi-g‘arbda Zagros tog‘lari (Zardkuh cho‘qqisi, 4548 m) va Makron tog‘lari tizmalari cho‘zilgan. Sharqda quyidagi tog‘ va tizmalar joylashgan: Kirtxar va Sulaymon tog‘lari, shuningdek, Spin-Gar va Hinduroj.

Tog‘likning ichki qismida bir-biri bilan almashinib keladigan tog‘ tizmalari (Kuh rud, Kuhbenon, O‘rta Afg‘oniston tog‘lari va boshqalar), yassitog‘liklar (Sarhad, G‘azni–Qandahor yassitog‘ligi va boshqalar) hamda cho‘l hududlaridagi keng pastqamliklar, ya’ni oqimsiz havzalar: Dashti Kabir, Dashti Lut, Dashti Margo, Jazmuriyon botig‘i, Siston, Mashkel va boshqalar joylashgan.

Ko‘llar: Maharlu, Daryocheye-Teshk, Behtegan

Iqlimi va suv resurslari

Tog‘likning shimoliy qismida iqlim kontinental, subtropik bo‘lib, yozi issiq, qishi nisbatan sovuq. Janubga tomon iqlim tropik tus oladi: yozi issiq, qishi iliq bo‘ladi. Tog‘lik barcha tomondan tog‘lar bilan to‘silganligi sababli unda qurg‘oqchil (arid) sharoit hukmron. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori kam — 50 dan 150 mm gacha. Ayrim hududlarga ko‘proq yog‘in tushadi: Elbursning shimoliy yonbag‘irlarida 2000 mm gacha, Sulaymon tog‘larining janubi-sharqiy yonbag‘irlarida va ularning shimoliy davomidagi tizmalarda esa 1000 mm gacha yog‘in yog‘adi.

Eron tog‘ligidagi daryolar qisqa, nisbatan kam suvli bo‘lib, ko‘pincha sug‘orishda foydalaniladi. Eng yirik daryolar — Korun, Hilmand, Harirud. Daryolarning aksariyati ichki oqimsiz botiqlarga quyilib, asosan sho‘r ko‘llarni suv bilan ta’minlaydi: shimoli-g‘arbda Rezaiye ko‘li, Tehron janubida Daryocheye-Namak ko‘li, tog‘likning janubi-g‘arbida kichik Maharlu, Daryocheye-Teshk, Behtegan va Kaftar ko‘llari hamda Dorujon suv ombori joylashgan. Eron va Afg‘oniston chegarasidagi ko‘llar guruhi — Hamun.

Eron tog‘ligining biotoplari

Tuproqlari, o‘simlik va hayvonot dunyosi

Tuproqlar asosan bo‘z tuproqlardan iborat. O‘simlik qoplami cho‘l va quruq dashtlarga xos. Dashti Kabir cho‘li sho‘rxokli, Dashti Lut qumli, Dashti Margo esa qumli va shag‘alli cho‘ldir. Qo‘ng‘ir tuproqli dashtlar asosan tog‘ yonbag‘irlari va ichki tog‘liklarni egallaydi. Elbursning shimoliy va Zagrosning g‘arbiy yonbag‘irlarida keng bargli o‘rmonlar tog‘lardagi qo‘ng‘ir o‘rmon tuproqlarida uchraydi. Sulaymon va Kirtxar tog‘larining sharqiy yonbag‘irlarida tog‘ savannalari, siyrak o‘rmonlar va subtropik o‘rmonlar uchraydi. Ularda Himolay kedrlari va tropik flora vakillari o‘sadi.

Hayvonot dunyosida asosan kemiruvchilar va sudralib yuruvchilar uchraydi; zararli va zaharli hasharotlar hamda o‘rgimchaksimonlar (tarantul, qoraqurt, chayon) ham keng tarqalgan. Ko‘llarda ko‘plab ko‘chmanchi qushlar qishlaydi, ayrim hududlar muhofaza qilinadi.

Adabiyotlar

  • Chichagov V. P. Eron tog‘ligining tog‘ etagidagi cho‘llari // Priroda. — 2011. — № 4. — B. 26—35.