| Dekan | |
|---|---|
| hindcha Dakkhin (दक्खिन), inglizcha Dekan yassitog‘ligi (Deccan Plateau) | |
Manzara, Xampi yaqinida, Karnataka shtati. | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni |
|
| Joylashuvi | |
| 15° sh. k. 77° sh. u.HGYaO | |
| Mamlakat | |
Dekan yoki Dekan yassitog‘ligi (hindcha Dakkhin (दक्खिन), Dakkhin; inglizcha Deccan Plateau, sanskritcha Dakshina (दक्षिण) dakshina — «janubiy» ma’nosidagi so‘zdan olingan) — yassitog‘lik bo‘lib, Hindistonda joylashgan va Hindiston yarimorolining yarmidan ko‘prog‘ini egallaydi. Yarimorolning ichki qismida joylashgan bo‘lib, shimolda Narmada daryosi, janubda esa Kaveri daryosi bilan chegaralangan. Maydoni taxminan 1 mln km². Yer yuzasi asosan sharqqa tomon qiya bo‘lgani sababli daryolarning aksariyati sharqqa tomon oqadi; ular quyiladigan suv havzasi — Bengal qo‘ltig‘i.
Yassitog‘likning shimolida Hind-Gang tekisligi joylashgan. Uning g‘arbiy chekkasi bo‘ylab G‘arbiy Gat tog‘lari cho‘zilgan bo‘lib, ular janubiy qismda Malabar sohilini ajratib turadi. Sharqiy chekkasi bo‘ylab esa Sharqiy Gat tog‘lari cho‘zilgan bo‘lib, ular yassitog‘likdan Koromandel sohilini ajratib turadi.
Etimologiyasi
«Dekan» atamasi inglizchalashgan Deccan so‘zining ruscha transkripsiyasidir. Uning ildizi prakrit tilidagi Dakkhan so‘ziga, u esa sanskrit tilidagi Dakshina so‘ziga borib taqaladi. Bu so‘z «janubiy» degan ma’noni anglatadi.
Geologiyasi

Tog‘lar qadimda so‘ngan vulqonlarning kraterlaridan iborat. Hududning katta qismini mezozoy hamda paleogen va neogen davrlariga mansub tekislangan yuzalar tashkil etadi. Shimoli-g‘arbida supasimon-pog‘onali strukturaviy-denudatsion relyef tarqalgan. Geologik jihatdan yassitog‘lik Hindiston litosfera plitasining bir qismidir. U asosan gneyslardan iborat bo‘lib, ular arxey va proterozoy davrlariga mansub. Shuningdek, tarkibida granit intruziyalari bo‘lgan kristalli slaneslar va kvarsitlar ham uchraydi. Shimoli-g‘arbiy qismida yuqori bo‘r davri va eotsenga mansub, qalinligi 1500—1800 m gacha yetadigan bazalt qoplamalari (trapplar) mavjud; ularning maydoni taxminan 520 ming km². Yassitog‘likda mis, temir, marganes, volfram va oltin rudalari hamda toshko‘mir konlari topilgan va qazib olinmoqda. Vulqonlarning so‘nggi otilishi bundan 60 000 000 yildan ham ko‘proq vaqt oldin sodir bo‘lgan. Otilishlar natijasida bazalt yassitog‘liklari — Dekan trapplari hosil bo‘lgan. Ulardan pog‘onali bazaltli daryo vodiylari shakllangan.
Iqlimi
Janubiy Osiyodagi eng qulay iqlim — subekvatorial musson iqlimidir. Yog‘inning eng katta qismi yozda tushadi (yillik yog‘in miqdori shamolga ro‘para yonbag‘irlarda 2500—3000 mm, markaziy qismida 500—700 mm). Eng issiq oy — may (o‘rtacha harorat 29—32 °С), eng sovuq oy — yanvar (21—24 °С). Yirik daryolari: Narmada, Mahanadi, Godavari, Krishna, Kaveri. Tuproqlari juda unumdor. Trapp hududlarida qora tropik tuproqlar (regurlar), boshqa joylarda esa asosan qizil lateritli va qizg‘ish-jigarrang tuproqlar tarqalgan. Landshaftlari orasida mussonli barg to‘kuvchi o‘rmonlar, quruq savannalar va siyrak o‘rmonlar, shuningdek, g‘arbiy qismida cho‘llashgan savannalar mavjud. O‘rmonlar asosan tik daraxti, sal daraxti, temir daraxti, bambuklardan iborat. Yassitog‘lik hududidan qishloq xo‘jaligida keng foydalaniladi (hududning 60 % qismi haydalgan).
Adabiyotlar
- Armand D. L., Dobrinin B. F., Yefremov Yu. K. va boshqalar Xorijiy Osiyo. Tabiiy geografiya. — Moskva: Uchpedgiz, 1956.
- Krasheninnikov V. L. Dekan bo‘ylab: Hindistondan taassurotlar / Rassom G. M. Chexovskiy. — Moskva: Geografgiz, 1963. — 264, [32] bet — (Sayohatlar. Sarguzashtlar. Fantastika). — 70 000 nusxa
Havolalar
- Dekan yassitog‘ligi // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Dekan, geografik hudud // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.