Iqlim nina

Yil davomida fasllar almashinuvi, jumladan, qor qoplami o‘zgarishining animatsiyasi.
1961-yildan 1990-yilgacha yer yuzasining o‘rtacha oylik haroratlari. Bu iqlimning geografik joylashuv va yil fasliga qarab o‘zgarishiga misoldir

Iqlim (qadimgi yunoncha κλίμα (qaratqich kelishigida κλίματος) — qiyalik (bu yerda quyosh nurlarining gorizontal yuzaga nisbatan og‘ishi nazarda tutiladi)) — bir necha o‘n yil davomida shakllanadigan ob-havorejimidir. Ob-havo esa iqlimdan farqli ravishda ayrim ko‘rsatkichlarning (harorat, namlik, atmosfera bosimi) muayyan paytdagi holatidir. Tor ma’noda iqlim — mahalliy iqlim bo‘lib, hududning geografik joylashuvi bilan belgilanadi. Keng ma’noda global iqlim — holatlarning statistik majmuasi bo‘lib, bu holatlarni «atmosfera — gidrosfera — quruqlik — kriosfera — biosfera» tizimi bir necha o‘n yillik davomida boshdan kechiradi. Ob-havoning iqlimiy me’yordan og‘ishi o‘z-o‘zidan iqlim o‘zgarishideb hisoblanmaydi. Masalan, qishning juda sovuq kelishi iqlim soviganini bildirmaydi.

Sayyoraning asosiy global geofizik davriy jarayonlari uning iqlim sharoitlarini shakllantiradi. Yerdabunday jarayonlar quyidagilar: issiqlik aylanishi, namlik aylanishi va atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi.

Sayyora miqyosidagi hududlarning iqlimi (makroiqlim) bilan birga mahalliy iqlim (mezoiqlim) ham o‘rganilib tasniflanadi. Mahalliy iqlim — nisbatan kichik hududlarning sharoiti bir xilga yaqin bo‘lgan iqlimi (masalan, o‘rmon massivi, dengiz sohili, ma’lum bir daryo, shahar yoki shahar tumaniningiqlimi). Shuningdek, mikroiqlimham o‘rganiladi. U mahalliy iqlim hududi ichidagi kichik joylarning (masalan, o‘rmondagiyalanglik ) va xonalarning mikroiqlimini tavsiflaydi.

Iqlimni o‘rganuvchi fan — iqlimshunoslikdir. O‘tmishdagi iqlim o‘zgarishlarini esa paleoiqlimshunoslik o‘rganadi.

«Iqlim» tushunchasi Yerdan tashqari, atmosferasi mavjud boshqa osmon jismlariga (sayyoralarga, ularning yo‘ldoshlariga va asteroidlarga) ham qo‘llanadi. Bunday osmon jismlarida atmosfera bo‘ladi.

O‘rganish usullari

Iqlim xususiyatlari haqida xulosa chiqarish uchun ob-havoni ko‘p yillar davomida kuzatish natijalari zarur. Mo‘tadil kengliklarda 25—50 yillik kuzatuv qatorlaridan, tropiklarda esa qisqaroq qatorlardan foydalaniladi. Iqlim xususiyatlari meteorologik elementlarni kuzatish asosida aniqlanadi. Ularning eng muhimlari: atmosfera bosimi, shamol tezligi va yo‘nalishi, harorat va havo namligi, bulutlilik va atmosfera yog‘inlari. Bundan tashqari, quyosh nurlanishining davomiyligi, sovuqsiz davrdavomiyligi, ko‘rish masofasi, tuproqning yuqori qatlamlari va suv havzalaridagisuv harorati, yer yuzasidan suvning bug‘lanishi, qor qoplaminingqalinligi va holati, turli atmosfera hodisalari, jami quyosh radiatsiyasi, radiatsiya balansi va boshqa ko‘plab ko‘rsatkichlar ham o‘rganiladi.

Iqlimshunoslikning amaliy yo‘nalishlari o‘z maqsadlariga mos iqlim ko‘rsatkichlaridan foydalanadi:

  • agroiqlimshunoslikda — vegetatsiya davridagi haroratlar yig‘indisidan;
  • bioiqlimshunoslik va texnik iqlimshunoslikda — samarali haroratlardan;

Shuningdek, bir nechta asosiy meteorologik elementlarga ko‘ra hisoblanadigan kompleks ko‘rsatkichlar: turli koeffitsiyentlar (kontinentallik, qurg‘oqchilik, namlanish), omillar va indekslar ham qo‘llanadi.

Meteorologik elementlar va ularning kompleks ko‘rsatkichlarining ko‘p yillik o‘rtacha qiymatlari (yillik, mavsumiy, oylik, sutkalik va hokazo), ularning yig‘indilari, takrorlanish davrlari iqlimiy me’yorlar hisoblanadi. Muayyan davrlarda ulardan farq qiluvchi qiymatlar ushbu me’yorlardan og‘ish deb qaraladi.

Kelajakdagi iqlim o‘zgarishlarini baholashda atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi modellari[manba 4235 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Iqlimni shakllantiruvchi omillar

Sayyora iqlimi unga kelib tushadigan quyosh radiatsiyasining umumiy miqdoriga, shuningdek, uning fasllar, yarimsharlar va qit’alar bo‘yicha taqsimlanishiga ta’sir etadigan astronomik va geografik omillar majmuasiga bog‘liq. Sanoat inqilobi boshlangach, inson faoliyati ham iqlimni shakllantiruvchi omilga aylana boshladi.

Iqlimni shakllantiruvchi uchta asosiy omil ajratiladi:

  1. quyosh radiatsiyasi;
  2. atmosfera sirkulyatsiyasi;
  3. joy relyefi (yerning tagidagi sirt).

Astronomik omillar

Astronomik omillarga Quyoshning nurlanish quvvati, Yer sayyorasining Quyoshganisbatan holati va harakati, Yer aylanish o‘qining orbitatekisligiga og‘ish burchagi, Yerning aylanish tezligi va uni o‘rab turgan kosmik fazodagimodda zichligi kiradi. Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi ob-havoning sutkalik o‘zgarishlariga, Yerning Quyosh atrofida aylanishi va aylanish o‘qining orbita tekisligiga og‘ishi esa ob-havo sharoitlarining mavsumiy hamda geografik kenglikka qarab farqlanishiga sabab bo‘ladi. Orbita ekssentrisiteti Yerning Shimoliy va Janubiy yarimsharlari o‘rtasida issiqlik taqsimotiga, shuningdek, mavsumiy o‘zgarishlar ko‘lamiga ta’sir qiladi. Yerning aylanish tezligi deyarli o‘zgarmaydi, shuning uchun u doimiy ta’sir etuvchi omildir. Yerning aylanishi tufayli passatlar va mussonlaryuzaga keladi, shuningdek, siklonlar ham hosil bo‘ladi.[manba 4152 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Yog‘in keltiruvchi bulutlarning tog‘larning shamolga ro‘para yonbag‘rida hosil bo‘lishi va shamolning teskari tomonida yog‘in soyasining yuzaga kelishi

Geografik omillar

Geografik omillarga quyidagilar kiradi:

  1. Yer sharining o‘lchamlari va massasi
  2. tortishish kuchining kattaligi
  3. atmosferadagi havo tarkibi va atmosfera massasi
  4. geografik kenglik
  5. dengiz sathidan balandlik
  6. quruqlik va dengizlarning taqsimlanishi
  7. orografiya
  8. okean oqimlari
  9. yer yuzasining xususiyati — tuproq, o‘simlik, qor va muz qoplamlari.

Quyosh nurlanishining ta’siri

Yerning ekvatoridaQuyosh nurlari Yer yuzasiga tik tushishi mumkin. Bunda bir xil miqdordagi quyosh energiyasi kichikroq maydonga taqsimlanadi, natijada har bir maydon birligi boshqa kengliklarga qaraganda ko‘proq nurlanish energiyasini oladi

Iqlimning qolgan xususiyatlariga, birinchi navbatda haroratga ta’sir ko‘rsatadigan eng muhim elementi — Quyoshning nurlanish energiyasi . Quyoshda yadro sintezi jarayonida ajralib chiqadigan ulkan energiya kosmik fazoga tarqaladi. Sayyora oladigan quyosh nurlanishining quvvati uning o‘lchamlari va Quyoshdan uzoqligiga bog‘liq. Quyoshdan bir astronomik birlik masofada, Yer atmosferasidan tashqarida, nurlanish oqimiga tik joylashgan birlik yuzadan birlik vaqt ichida o‘tadigan quyosh nurlanishining umumiy oqimi quyosh doimiysideb ataladi. Yer atmosferasining yuqori chegarasida Quyosh nurlariga tik joylashgan har bir kvadrat metr 1365 Vt ± 3,4 % quyosh energiyasini oladi. Yer orbitasining ellipssimonligi sababli energiya miqdori yil davomida o‘zgaradi; eng katta quvvat Yer tomonidan yanvarda yutiladi. Kelib tushgan nurlanishning qariyb 31 % kosmosga qaytib aks etsa-da, qolgan qismi atmosfera va okean oqimlarini ta’minlash hamda Yerdagi deyarli barcha biologik jarayonlarni energiya bilan ta’minlash uchun yetarlidir.

Yer yuzasi oladigan energiya Quyosh nurlarining tushish burchagiga bog‘liq. Nurlar tik tushganda u eng katta bo‘ladi, ammo Yer yuzasining aksariyat qismi Quyosh nurlariga perpendikulyar emas. Nurlarning og‘ishi hudud kengligi, fasl va sutka vaqtiga bog‘liq. Eng katta tushish burchagi 22-iyun kuni tushda Saraton tropigidan shimolda va 22-dekabr kuni Jadiy tropigidanjanubda kuzatiladi; tropiklarda esa eng yuqori qiymatga (90°) yiliga 2 marta erishiladi.

Geografik kenglikka bog‘liq iqlim rejimini belgilaydigan yana bir muhim omil — yorug‘ kunningdavomiyligidir. Qutb doiralaridan tashqarida, ya’ni 66,5° shimoliy kenglikdan shimolda va 66,5° janubiy kenglikdan janubda yorug‘ kun davomiyligi qishda noldan yozda 24 soatgacha o‘zgaradi. Ekvatorda esa yil bo‘yi kunduz 12 soat davom etadi. Quyosh nurlarining tushish burchagi va kunduz davomiyligidagi mavsumiy o‘zgarishlar yuqori kengliklarda kuchliroq bo‘lganidan, yil davomidagi harorat tebranishlari amplitudasi qutblardan past kengliklar tomon kamayib boradi.

Yer shari yuzasiga kelib tushadigan va unda taqsimlanadigan quyosh nurlanishini muayyan joyning iqlimni shakllantiruvchi omillarini hisobga olmasdan tavsiflash solyar iqlim deb ataladi.

deb ataladi. Yer yuzasi yutadigan quyosh energiyasining ulushi bulutlilik, sirt turi va hududning balandligiga qarab sezilarli farq qiladi; uning o‘rtacha miqdori atmosferaning yuqori qatlamiga kelib tushadigan energiyaning 46 % ini tashkil etadi. Masalan, ekvatordagi kabi doimiy bulutlilik kelib tushadigan energiyaning katta qismini qaytarishga yordam beradi. Suv yuzasi juda qiya tushadigan nurlardan tashqari quyosh nurlarini boshqa sirtlarga qaraganda yaxshiroq yutadi va atigi 4—10 % ini qaytaradi. Atmosfera qatlami yupqaroq bo‘lib, quyosh nurlarini kamroq sochadigan dengiz sathidan baland cho‘llarda yutiladigan energiya ulushi o‘rtachadan yuqori bo‘ladi.

Atmosfera sirkulyatsiyasi

Kondensatsiya va bug‘lanish — tabiatdagi suv aylanishining muhim qismlari

Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi — Yer yuzasi ustidagi yirik miqyosli havo oqimlari majmuasidir. Troposferada ularga passatlar, mussonlar, shuningdek, siklonlar va antisiklonlar bilan bog‘liq havo massalari ko‘chishi kiradi. Atmosfera sirkulyatsiyasi atmosfera bosiminingnotekis taqsimlanishi tufayli yuzaga keladi. Bunga Yer yuzasining turli kengliklarda Quyosh ta’sirida turlicha isishi hamda quruqlik va dengizlarga bo‘lingan sirtning fizik xossalari har xil bo‘lishi sababdir. Yer yuzasi va atmosfera o‘rtasidagi issiqlik almashinuvi hamda issiqlikning notekis taqsimlanishi natijasida atmosfera doimiy ravishda harakatlanadi. Atmosfera sirkulyatsiyasining energiyasi ishqalanishga sarflanib boradi, biroq quyosh nurlanishi hisobidan uzluksiz to‘ldiriladi.

Eng kuchli isiydigan hududlarda qizigan havoning zichligi kamayadi va u yuqoriga ko‘tariladi. Shu tariqa atmosfera bosimi past bo‘lgan zona hosil bo‘ladi. Sovuqroq hududlarda esa xuddi shunday tarzda yuqori bosimli zona yuzaga keladi. Havo yuqori atmosfera bosimi hududidan past bosimli hudud tomon harakatlanadi. Hudud ekvatorga yaqinroq va qutblardan uzoqroq bo‘lsa, u yaxshiroq isiydi; shu sababli atmosferaning quyi qatlamlarida havo asosan qutblardan ekvator tomon harakatlanadi.

Yer o‘z o‘qi atrofida ham aylangani sababli harakatlanayotgan havoga Koriolis kuchi ta’sir etib, uning yo‘nalishini g‘arbga og‘diradi. Troposferaning yuqori qatlamlarida esa havo massalari ekvatordan qutblarga qarab teskari yo‘nalishda harakatlanadi. Koriolis kuchi ularni muntazam ravishda sharqqa og‘diradi va bu og‘ish masofa oshgani sayin kuchayadi. Shimoliy va janubiy kengliklarning taxminan 30° hududida havo harakati ekvatorga parallel ravishda g‘arbdan sharqqa yo‘naladi. Natijada bu kengliklarga yetib kelgan havo yuqori balandlikda boshqa tomonga keta olmaydi va Yer yuzasi tomon pastga tushadi. Bu yerda eng yuqori bosimli hudud hosil bo‘ladi. Shunday qilib passatlar — ekvator va g‘arbga tomon esadigan doimiy shamollar yuzaga keladi. Og‘diruvchi kuch uzluksiz ta’sir qilgani sababli ekvatorga yaqinlashgan sari passatlar unga deyarli parallel esadi. Yuqori qatlamlarning ekvatordan tropiklargayo‘nalgan havo oqimlari antipassatlardeb ataladi. Passatlar va antipassatlar go‘yo havo g‘ildiragini hosil qilib, ekvator bilan tropiklar o‘rtasidagi uzluksiz havo aylanishini ta’minlaydi. Shimoliy va Janubiy yarimshar passatlari orasida tropiklararo konvergensiya zonasi joylashgan.

Yil davomida bu zona ekvatordan yozda kuchliroq isiydigan yarimshar tomon siljiydi. Natijada ayrim joylarda, ayniqsa Hind okeani havzasida, qishda g‘arbdan sharqqa yo‘naladigan asosiy havo oqimi yozda teskari yo‘nalishga almashadi. Bunday havo oqimlari tropik mussonlar deyiladi. Siklonlar faoliyati tropik sirkulyatsiya zonasini mo‘tadil kengliklardagi sirkulyatsiya bilan bog‘laydi va ular orasida issiq hamda sovuq havo almashinuvi yuz beradi. Kengliklararo havo almashinuvi natijasida issiqlik past kengliklardan yuqori kengliklarga, sovuq esa yuqori kengliklardan past kengliklarga ko‘chadi. Bu Yerda issiqlik muvozanatini saqlashga yordam beradi.

Aslida atmosfera sirkulyatsiyasi Yer yuzasi va atmosferadagi issiqlik taqsimotining mavsumiy o‘zgarishlari, shuningdek, siklon va antisiklonlarning vujudga kelishi hamda harakatlanishi sababli uzluksiz o‘zgarib turadi. Siklonlar va antisiklonlar umuman olganda sharqqa siljiydi; bunda siklonlar qutblar tomon, antisiklonlar esa qutblardan uzoqqa og‘adi.

Iqlim turlari

B. P. Alisov bo‘yicha Yerning iqlim mintaqalari

Yer iqlimini bevosita iqlim ko‘rsatkichlari ( V. P. Kyoppen tasnifi) asosida, atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi xususiyatlariga (Alisov tasnifi) asoslanib yoki geografik landshaftlarning xususiyatlariga ( L. S. Berg tasnifi) ko‘ra tasniflash mumkin. Hududning iqlim sharoitini birinchi navbatda solyar iqlim — geografik kenglikka bog‘liq bo‘lgan va yilning turli paytlari hamda fasllarida farqlanuvchi, atmosferaning yuqori chegarasiga kelib tushadigan quyosh nurlanishi belgilaydi. Biroq iqlim mintaqalari chegaralari parallellarga mos kelmasligi bilan birga, Yer sharini doim ham uzluksiz o‘rab turmaydi; bir xil iqlim turiga ega, lekin bir-biridan ajralgan hududlar ham mavjud. Shuningdek, dengizga yaqinlik, atmosfera sirkulyatsiyasi tizimi va dengiz sathidan balandlik katta ta’sir ko‘rsatadi.

Hozirgi Rossiya va sobiq SSSR hududida taniqli sovet iqlimshunosi B. P. Alisovtaklif qilgan iqlim turlari tasnifidan foydalaniladi. Bu tasnif atmosfera sirkulyatsiyasining xususiyatlarini hisobga oladi. Unga ko‘ra Yerning har bir yarimsharida to‘rttadan asosiy iqlim mintaqasi ajratiladi: ekvatorial, tropik, mo‘tadil va qutbiy (Shimoliy yarimsharda — arktik, Janubiy yarimsharda — antarktik). Asosiy mintaqalar orasida o‘tish mintaqalari — subekvatorial, subtropik va subqutbiy (subarktik va subantarktik) mintaqalar joylashgan. Bu mintaqalarda havo massalari ustun sirkulyatsiyasiga ko‘ra iqlimning to‘rt turi ajratiladi: materik iqlimi, okean iqlimi, g‘arbiy sohillar iqlimi va sharqiy sohillar iqlimi. Materiklarning ichki qismlarida kontinental iqlimustun bo‘lib, u katta quruqlik massivlari ta’sirida shakllanadi. Dengiz iqlimi okeanlar ustida hukmronlik qiladi va dengiz havo massalari ta’siriga uchraydigan materik qismlariga ham tarqaladi. Materiklarning sharqiy hududlariga musson iqlimixos bo‘lib, unda fasllarning almashishiga mussonyo‘nalishining o‘zgarishi sabab bo‘ladi; odatda musson iqlimida yoz yog‘inli, qish esa juda quruq bo‘ladi.

Kyoppen bo‘yicha iqlim tasnifi

Dunyo bo‘ylab keng qo‘llanadigan iqlim tasnifirus olimi V. Kyoppen (1846—1940) tomonidan taklif etilgan. Tasnif asosini harorat rejimi va namlanish darajasi tashkil etadi. Tasnif bir necha marta takomillashtirilgan va G. T. Trevarta(inglizcha) tahririda oltita sinf va o‘n oltita iqlim turi ajratilgan. Kyoppen tasnifidagi ko‘plab iqlim turlari shu turga xos o‘simliklar bilan bog‘liq nomlar orqali ma’lum. Har bir tur uchun harorat qiymatlari, qishki va yozgi yog‘inlarmiqdorining aniq mezonlari belgilangan. Bu ma’lum hududni tegishli iqlim turiga kiritishni osonlashtiradi, shu sababli Kyoppen tasnifi keng qo‘llanadi.

Shuningdek, iqlimshunoslikda iqlimni tavsiflovchi quyidagi tushunchalar ham qo‘llanadi:

  • Tog‘ iqlimi — «tog‘li hududlardagi iqlim sharoitlari». Tog‘ iqlimining tekislik iqlimidan farqlanishiga asosiy sabab dengiz sathidan balandlikning ortishidir. Bundan tashqari, relyef xususiyatlari (parchalanish darajasi, tog‘ tizmalarining nisbiy balandligi va yo‘nalishi, yonbag‘irlar ekspozitsiyasi, vodiylarning kengligi va yo‘nalishi), muzliklar hamda firn maydonlari ham muhim ta’sir ko‘rsatadi. 3000—4000 m dan past balandliklarda tog‘ iqlimi, undan balandda esa baland tog‘ iqlimi farqlanadi.
  • Arid iqlim — «cho‘l va chala cho‘llar iqlimi». Bunda havo haroratining sutkalik va yillik tebranish amplitudasi katta, yog‘in deyarli yo‘q yoki juda kam (yiliga 100—150 mm) bo‘ladi. Kelib tushgan namlik juda tez bug‘lanadi.
  • Gumid iqlim — ortiqcha namlanadigan iqlim bo‘lib, unda quyosh issiqligi yog‘in shaklida kelgan barcha namlikni bug‘latishga yetmaydi.
  • Nival iqlim — «qattiq holatdagi yog‘inlar erib va bug‘lanib ulguradigan miqdordan ko‘proq yog‘adigan iqlim». Natijada muzliklar hosil bo‘ladi va doimiy qor maydonlari saqlanadi.

Tropiklarda

Past atmosfera bosimi kuzatiladigan, 5—10° kenglikda, ekvator ning har ikki tomonida ekvatorial iqlim ustunlik qiladi. Bu ekvatorial past bosim zonasining iqlimi bo‘lib, haroratning yil davomida juda kam o‘zgarishi (24—28 °C), yuqori namlik va bulutlilik, shuningdek, mo‘l yog‘inlar bilan tavsiflanadi: yiliga 1,5 mingdan 3 ming mm gacha, ba’zan quruqlikda 6—10 ming mm gacha. Dengizlar ustida harorat tebranishi kamroq bo‘lib, ayrim joylarda u 1 °C dan oshmaydi.

Ekvator bo‘ylab past bosimli mintaqaning ikki tomonida yuqori atmosfera bosimi zonalari joylashgan. Okeanlar ustida bu yerda passat iqlimi kuzatiladi; unga doimiy sharqiy shamollar, ya’ni passatlarxos. Bu yerda ob-havo nisbatan quruq (yiliga taxminan 500 mm yog‘in), bulutlilik mo‘tadil, o‘rtacha harorat yozda 20—27 °C, qishda 10—15 °C bo‘ladi. Tog‘li orollarning shamolga ro‘para yonbag‘irlarida yog‘in miqdori keskin ortadi. Tropik siklonlar nisbatan kam uchraydi.

Okeanlardagi bunday hududlarga quruqlikdagi quruq tropik iqlimlitropik cho‘l zonalari mos keladi. Shimoliy yarimsharda eng issiq oyning o‘rtacha harorati qariyb 40 °C, Avstraliyada esa 34 °C gacha bo‘ladi. Afrikaning shimolida va Kaliforniyaning ichki hududlarida Yerdagi eng yuqori haroratlar — 57—58 °C, Avstraliyada esa 55 °C gacha qayd etiladi. Qishda harorat 10—15 °C gacha pasayadi. Sutka davomida harorat juda katta o‘zgaradi, farq 40 °C dan ham oshishi mumkin. Yog‘in kam — yiliga 250 mm dan kam, ko‘pincha 100 mm dan ham oshmaydi.

Ko‘plab tropik hududlarda — Ekvatorial Afrika, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyohamda Avstraliyaning shimolida — passatlarning ustunligi subekvatorialyoki tropik musson iqlimibilan almashadi. Bu yerlarda yozda tropiklararo konvergensiya zonasi ekvatordan ancha shimolga siljiydi. Natijada havo massalarining sharqdan passatlar orqali kelishi o‘rnini g‘arbdan mussonlar orqali ko‘chishi egallaydi. Bu hududlarda yog‘inlarning asosiy qismi mussonlar bilan bog‘liq. Asosiy o‘simlik qoplami turlari — musson o‘rmonlari, o‘rmon-savannalar va baland o‘tli savannalar

Subtropiklarda

Dunyo xaritasida subtropik iqlim

25—40° shimoliy va janubiy kengliklar oralig‘ida subtropik iqlim turlari ustun bo‘ladi. Ular yozda tropik, qishda esa mo‘tadil havo massalarining almashinib ustunlik qilishi sharoitida shakllanadi. Yozda havoning o‘rtacha oylik harorati 20 °C dan, qishda esa 4 °C dan yuqori bo‘ladi. Quruqlikda yog‘in miqdori va rejimi okeanlardan uzoqlikka kuchli bog‘liq bo‘lgani sababli landshaftlar va tabiiy zonalarbir-biridan sezilarli farq qiladi. Har bir materikda uchta asosiy iqlim zonasi yaqqol namoyon bo‘ladi.

Materiklarning g‘arbida O‘rta dengiz iqlimi (yarim quruq subtropik iqlim) ustun bo‘ladi; yozda antisiklonlar, qishda siklonlar ta’sir ko‘rsatadi. Yoz issiq (20—25 °C), kam bulutli va quruq, qish esa nisbatan sovuq (5—10 °C) va yomg‘irli bo‘ladi. O‘rtacha yillik yog‘in 400—600 mm atrofida. Bu iqlim nafaqat O‘rta dengizatrofida, balki Qrimningjanubiy sohilida, g‘arbiy Kaliforniyada, Afrikaning janubida va Avstraliyaning janubi-g‘arbida ham hukmron. O‘simliklarning asosiy turi — O‘rta dengiz o‘rmonlari va butazorlari.

Quruq subtropik iqlim atmosfera bosimi yuqori bo‘lgan materik ichki hududlarida ustunlik qiladi. Bu yerlarda yoz issiq va kam bulutli, qish salqin bo‘lib, ayozlarham kuzatiladi. Osiyoning baland tog‘liklarida (Pomir, Tibet) sovuq subtropik tog‘ cho‘llari iqlimihukmron. Bu yerda yoz nisbatan salqin, qish sovuq, yog‘in kam. O‘simlik qoplamining asosiy turlari — dashtlar, chala cho‘llar va cho‘llar.

Materiklarning sharqida subtropik musson iqlimiustunlik qiladi. Materiklarning g‘arbiy va sharqiy chekkalari harorat sharoitlari jihatidan uncha farq qilmaydi. Okean mussonlari olib keladigan mo‘l yog‘in bu yerlarga asosan yozda tushadi.

Subtropik okean iqlimi yil davomida o‘rtacha oylik haroratning kam o‘zgarishi — qishda 12 °C, yozda 20 °C atrofida bo‘lishi bilan ajralib turadi. Qishda g‘arbdan keladigan mo‘tadil havo massalari va siklonlarga bog‘liq yomg‘irlar ustunlik qiladi. Yozda tropik havo hukmron bo‘ladi. Shamollar asosan o‘zgaruvchan; faqat materiklarning sharqiy chekkalarida janubi-sharqiy musson shamollari doimiy esadi.

Mo‘tadil mintaqa

Yil davomida mo‘tadil havo massalari ustun bo‘lgan mintaqada kuchli siklon faoliyati havo bosimi va haroratning tez-tez hamda sezilarli o‘zgarishlariga sabab bo‘ladi. G‘arbiy shamollarning ustunligi okeanlar ustida va Janubiy yarimsharda ayniqsa yaqqol seziladi. Asosiy fasllar — qish va yozdan tashqari, sezilarli hamda ancha uzoq davom etadigan o‘tish fasllari — kuz va bahor ham mavjud. Harorat va namlanishdagi katta farqlar tufayli ko‘plab tadqiqotchilar mo‘tadil mintaqaning shimoliy qismi iqlimini subarktik iqlimga kiritadilar (Kyoppen tasnifi) yoki uni alohida boreal iqlim mintaqasi deb ajratadilar.

Mo‘tadil dengiz iqlimi okeanlar ustida shakllanadi va havoning g‘arbdan sharqqa ko‘chishi ustunligi tufayli materiklarning g‘arbiy hududlariga ancha ichkarigacha kirib boradi. U salqin yoz va nisbatan iliq qish, yog‘inlarning notekis taqsimlanishi (yiliga o‘rtacha 900—1200 mm) hamda beqaror qor qoplami bilan tavsiflanadi. Meridional yo‘nalishda cho‘zilgan tog‘ tizmalarining turli tomonlarida yog‘in miqdori keskin farq qiladi. Masalan, Yevropada, Bergen shahrida ( Skandinaviya tog‘lariningg‘arbida) yiliga 2500 mm dan ortiq yog‘in tushadi, ammo Stokgolmda (Skandinaviya tog‘larining sharqida) atigi 540 mm; Shimoliy Amerikada Kaskad tog‘laridan g‘arbda o‘rtacha yillik yog‘in 3—6 ming mm, sharqda esa 500 mm ni tashkil etadi.

Mo‘tadil kengliklarning ichki kontinental iqlimi Shimoliy yarimsharda tarqalgan. Janubiy yarimsharda bu mintaqada yetarlicha katta quruqliklar yo‘qligi sababli ichki kontinental iqlim shakllanmaydi. U iliq yoz va ayozli qish, ya’ni materik ichkarisiga borgan sari ortadigan katta yillik harorat amplitudasi bilan tavsiflanadi. Materik ichkarisiga borgan sari, shuningdek, barqaror qor qoplami bo‘lgan shimoldan qor qoplami beqaror bo‘lgan janub tomon yog‘in miqdori kamayadi. Shu bilan birga, o‘rmon landshaftlari dasht, chala cho‘l va cho‘llandshaftlariga almashadi. Eng keskin kontinental iqlim Yevrosiyoning shimoli-sharqidagi Oymyakonda (Yoqutiston) kuzatiladi: yanvarning o‘rtacha harorati −46,4 °C, eng pasti esa −71,2 °C.

Mo‘tadil kengliklarning musson iqlimi Yevrosiyoning sharqiy hududlariga xos. Bu yerda qish sovuq va kam bulutli; shimoli-g‘arbiy shamollar kontinental havo massalari ustunligini ta’minlaydi. Yoz nisbatan iliq bo‘lib, janubi-sharqiy va janubiy shamollar dengizdan yetarli, ba’zan ortiqcha yog‘in olib keladi. Materik ichki hududlarida qor kam, ammo Kamchatkada, Saxalin va Hokkaydo orollarida qor qoplami ancha qalin bo‘ladi.

Subqutbiy mintaqa

Arktika tundrasi iqlimi xaritasi

Subqutbiy okeanlar ustida kuchli siklon faoliyati kuzatiladi, ob-havo shamolli va bulutli, yog‘in ko‘p bo‘ladi. Subarktik iqlim Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning shimoliy qismida hukmron bo‘lib, quruq (yiliga 300 mm dan ko‘p bo‘lmagan yog‘in), uzoq va sovuq qish hamda sovuq yoz bilan tavsiflanadi. Yog‘in kam bo‘lishiga qaramay, past harorat va ko‘p yillik muzloq hududning botqoqlashishiga yordam beradi. Janubiy yarimshardagi shunga o‘xshash iqlim — subantarktik iqlim — quruqlikda faqat subantarktik orollar va Grem YeriKyoppen tasnifida subqutbiy yoki boreal iqlim deganda tayga o‘sadigan hudud iqlimi tushuniladi.

Qutbiy mintaqa

Qutbiy iqlim yil davomida havo haroratining manfiy bo‘lishi va yog‘inning kamligi (yiliga 100—200 mm) bilan tavsiflanadi. U Shimoliy Muz okeani va Antarktidahududlarida hukmron. Uning eng yumshoq ko‘rinishi ArktikaningAtlantika sektorida, eng qattiq ko‘rinishi Sharqiy Antarktida platosida kuzatiladi. Kyoppen tasnifi qutbiy iqlimga nafaqat muzli iqlim zonalarini, balki tundra tarqalgan hududlar iqlimini ham kiritadi.

Iqlim va inson

Bananlar faqat issiq va nam iqlimda o‘sadi. Suratdagi plantatsiya Madeyrada joylashgan

Iqlim suv rejimi, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosiga, shuningdek, qishloq xo‘jaligi ekinlariniyetishtirish imkoniyatiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Demak, aholining joylashuvi, qishloq xo‘jaligi, sanoat, energetika va transportningrivojlanishi, turmush sharoiti va aholi salomatligi ham iqlimga bog‘liq. Inson organizmi issiqlikni nurlanish, issiqlik o‘tkazuvchanligi, konveksiya va tana yuzasidan namlik bug‘lanishi orqali yo‘qotadi. Issiqlik yo‘qotilishi muayyan darajada ortganda odamda noxush sezgilar paydo bo‘ladi va kasallanishehtimoli yuzaga keladi. Sovuq havoda bu yo‘qotishlar ortadi, namlik va kuchli shamol sovituvchi ta’sirni kuchaytiradi. Ob-havo keskin o‘zgargan paytda stressholatlari ko‘payadi, ishtahapasayadi, bioritmlar buziladi va kasalliklarga chidamlilik kamayadi. Iqlim kasalliklarning muayyan fasl va hududlarga bog‘liqligini belgilaydi. Masalan, pnevmoniya va gripp bilan asosan mo‘tadil kengliklarda qishda kasallanadilar, bezgak esa nam tropik va subtropiklarda uchraydi, chunki u yerdagi iqlim sharoiti bezgak chivinlarining ko‘payishiga qulay. Iqlim sog‘liqni saqlashda ham (kurortlar, epidemiyalargaqarshi kurash, jamoat gigiyenasi) hisobga olinadi, shuningdek, turizm va sportrivojiga ta’sir qiladi. Insoniyat tarixidan olingan ma’lumotlar (ocharchiliklar, suv toshqinlari, tashlab ketilgan manzilgohlar, xalqlarning ko‘chishi) asosida o‘tmishdagi ayrim iqlim o‘zgarishlarini tiklash mumkin.

Iqlimni shakllantiruvchi jarayonlar kechadigan muhitning inson ta’sirida o‘zgarishi bu jarayonlarning borish xususiyatini ham o‘zgartiradi. Inson faoliyati mahalliy iqlimga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Yoqilg‘i yoqish natijasida issiqlik ajralishi, ifloslanish , sanoat chiqindilari va karbonat angidridning quyosh energiyasi yutilishiga ta’siri yirik shaharlarda yaqqol seziladigan havo harorati ortishiga olib keladi. Global miqyosga chiqqan antropogen jarayonlarga quyidagilar kiradi:

Quritish, sug‘orish, ihota o‘rmonzorlarini tashkil etish ushbu hududlar iqlimini odamlar uchun qulayroq qiladi.

Atmosferadagi karbonat angidrid miqdori ko‘payishi natijasida issiqxona effektining kuchayishi , xususan, qazilma yoqilg‘ilarni yoqish va o‘rmonlarni kesish oqibatida yuz berib, hozirgi global isishning asosiy sababi, deb hisoblanadi. Ayni paytda atmosferani zaharlovchi yoki shunchaki ifloslantiruvchi antropogen chiqindilar global xiralashuvnikeltirib chiqarib, quyosh nurlarining bir qismini atmosferaning quyi qatlamiga o‘tkazmaydi. Natijada harorat pasayib, global isishning ta’siri bir oz yumshaydi.

Adabiyotlar

Havolalar