Turkiya (turk. Türkiye [ˈtyr̝cije]), rasmiy nomi — Turkiya Respublikasi (turk. Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyr̝cije d͡ʒumhuːɾije'ti]) — G‘arbiy Osiyoda (97 %) va Janubiy Yevropada (3 %) joylashgan davlat. Aholisi — 85 372 377 kishi (2024, dunyoda 19-o‘rin), maydoni — 783 562 km² (36-o‘rin). Turkiya 14 ta davlat bilan chegaradosh.
Unitar davlat bo‘lib, poytaxti — Anqara. Davlat tili — turk tili.
Zamonaviy Turkiya 1923-yilda Usmonli imperiyasining parchalanishi , uning Birinchi jahon urushidagi mag‘lubiyati va undan keyingi milliy ozodlik urushi natijasida, monarxiya tugatilib, Sharqiy Frakiya, Kichik Osiyo va Arman tog‘ligi hududida turk milliy davlati tashkil etilishi orqali paydo bo‘ldi. Usmonli imperiyasi markaziga aylanishidan avval bu hudud tarix davomida qator qadimgi davlatlarning muhim qismini tashkil etgan: Xett podsholigi, Ossuriya, Urartu, Buyuk Armaniston, Vizantiya, Gruziya (Kolxida va Iberiya), Fors davlati, Rim va boshqalar.
Sanoatlashgan mamlakat, iqtisodiyoti tez rivojlanmoqda. Mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YAIM) xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha (XQP) aholi jon boshiga — yiliga 41 887 AQSH dollari (2023). 2023-yilda Turkiyaning nominal YAIMi 1,154 trln dollarni, XQP bo‘yicha YAIMi 3,613 trln dollarni, aholi jon boshiga nominal YAIMi esa yiliga 13 383 dollarni tashkil etdi. Eng kam ish haqi Turkiyada 1-yanvar 2026-yil holatiga ko‘ra — 33 ming lira (654 yevro yoki 751$).
Aʼzo: NATO 1952-yildan, Yevropa Kengashi 1949-yildan, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti 1961-yildan; shuningdek, Yevropa Ittifoqiga aʼzolikka rasmiy nomzod mamlakat 1999-yildan beri hisoblanadi.
Etimologiya
Zamonaviy Turkiya Respublikasiga nisbatan qo‘llaniladigan «Turkiya» nomi (turk. Türkiye) eski fransuz tilidagi qadimgi fransuzcha q. frans. Turquie[aniqlashtirish zarur]so‘zidan kelib chiqqan; u esa o‘rta asrlardagi lotin shakllari — Turchia, Turquia va yunoncha shakl — yun. Τουρκία. Usmonli imperiyasi1299—1922-yillarda mavjud bo‘lgan Usmonli imperiyasini zamondoshlari odatda «Turkiya» yoki «Turk imperiyasi» deb atagan. Mamlakatning rus tilidagi «Турция» nomi esa polyak tilidagi Turcja atamasi orqali yangi lotincha so‘zdan kelib chiqqan: Turcia.
2022-yilda BMT Turkiyaning barcha rasmiy hujjatlarda respublika nomini o‘zgartirish haqidagi so‘rovini qondirdi. «Turkiya Respublikasi» (ingl. Republic of Turkey, frans. République de Turquie) endi lotin yozuvida «Türkiye» deb yoziladi (ingl. Republic of Türkiye, frans. République de Türkiye). Mamlakatning qisqa nomi endi Türkiyedeb yoziladi, Turkey, Turkei yoki Turquie.
Geografiya
Turkiya Sharqiy yarimshardajoylashgan. Uning maydoni (ichki suv havzalari bilan birga) 779 452 km². Turkiya hududining asosiy qismi — 97 % — Osiyoda, yana 3 % esa Yevropada joylashgan.
. Turkiya hududining katta o‘zagini Kichik Osiyoyarimoroli tashkil etib, u to‘liq mamlakat tarkibida. Turkiyaning Yevropadagi yerlari Rumeliyadeb ataladi. Mamlakatning geografik o‘ziga xosligi — qadimdan Yevropani Osiyo bilan, Qora dengiz atrofidagi mamlakat va xalqlarni esa O‘rta yer dengizi bo‘yi mamlakatlari bilanbog‘lab kelgan muhim yo‘llar chorrahasida joylashganidir. Hozir ham Turkiya orqali Yevropani Osiyoning ko‘plab mamlakatlari bilan bog‘lovchi avtomobil va temir yo‘l magistrallari o‘tadi.
Mamlakat hududining katta qismi Kichik Osiyo yoki Onado‘li hamda Arman tog‘ligiga, kichik qismi esa Bolqon yarimoroliga , yaʼni Qora va O‘rta yer dengizlari oralig‘iga to‘g‘ri keladi.
Turkiya hududining g‘arbdan sharqqa eng katta uzunligi — 1600 km, shimoldan janubga esa — 600 km. Uni uch tomondan dengizlar o‘rab turadi: shimoldan — Qora dengiz, g‘arbdan — Egey dengizi, janubdan — O‘rta yer dengizi. Turkiyaning Yevropa va Osiyo qismlarini Qora dengizdan Egey dengiziga o‘tuvchi suv yo‘li ajratadi. Bu tizimga Marmar dengizihamda Bosfor va Dardanellbo‘g‘ozlari kiradi. Bosforning janubiy qismi va Oltin Shox ko‘rfazi (Marmar dengizi) sohilida dunyoning eng go‘zal shaharlaridan biri va Turkiyaning aholisi eng ko‘p shahri — Istanbul (sobiq Konstantinopol) joylashgan.
- Kapalaklar vodiysi, Fethiye
- Turkiyadagi ignabargli o‘rmon
- Turkiyada qish
Chegaralar
Turkiyaning 8 ta quruqlik va 6 ta dengiz chegarasi bor.
Quruqlikdagi chegaralar:
Dengizdagi chegaralar:
Foydali qazilmalar
Turkiya hududida 100 dan ortiq turdagi foydali qazilmalaruchraydi. Mamlakat turli metall rudalari, tog‘-kimyo va yoqilg‘i-energetika xomashyosiga boy. Jumladan, xrom, volframva mis rudalari, boratlar, marmar, toshko‘mir va boshqa foydali qazilmalar. Dunyo zaxiralarining 25 % i Turkiyaga to‘g‘ri keladigan modda — simob.
2022-yil dekabrda mamlakat janubi-sharqida Gabar tog‘i yaqinida, Shirnoq viloyatida quruqlikdagi neft koni topildi. Uning zaxiralari 150 mln barrel deb baholangan.
Iqlim

Turkiya iqlimi — O‘rta yer dengizi iqlimi, mo‘tadil dengiz iqlimi, kontinental va tog‘ iqlimlaridan iborat.
Turkiya asosan tog‘li mamlakat bo‘lgani uchun unda iqlim ko‘pincha balandlikka qarab o‘zgaradi. Masalan, mamlakat markaziy qismida u mo‘tadil kontinental bo‘lib, yozi issiq va quruq, qishi esa ancha sovuq. Egey va O‘rta yer dengizlari sohilida iqlim O‘rta yer dengizi iqlimi bo‘lib, qish juda yumshoq kechadi. Qora dengiz sohilida yog‘ingarchilik ko‘p, qish salqin va harorat kamdan-kam noldan pastga tushadigan dengiz iqlimi kuzatiladi. Janubi-sharqda esa subtropikiqlim mavjud bo‘lib, harorat jihatidan tropik iqlimgayaqin: cho‘l sharoiti va juda issiq yoz bilan ajralib turadi.

Tarix
Usmonlilargacha bo‘lgan davr

- 25—26-avgust, 1071-yil — Manzikert jangi (Manazkert, Manzikert— tarixiy Armanistondagishahar, hozir Turkiyaning sharqidagi Mush). viloyatida joylashgan. Saljuqiy turklar , ularga Alp Arslon qo‘mondonlik qilib, vizantiyaliklarni mag‘lub etgan va Vizantiya imperatori Roman IV Diogenni.
- asir olgan. 1077-yil — Konya (Rum, Rim) sultonligi, poytaxti Konyabo‘lgan saljuqiy turklar davlati paydo bo‘ldi. U asta-sekin Kichik Osiyoning deyarli butun hududigacha kengaydi.
- 1243-yil — Konya sultonligi Eronning mo‘g‘ul elxonlari — Eron (Hulaguiylarigaqaram davlatga aylandi. 1307-yilga kelib Rum sultonligi kichik knyazliklarga parchalanib ketdi. Ulardan biri — Usmon beyligi, unga iqto sifatidaberilgan hudud — XIV asr boshida tashkil topgan Usmonli davlatining.
- o‘zagiga aylandi. 1284-yil — ilk ispan yilnomasi «Estoria de Espanna» asarida qirol Alfonso X poytaxt sifatida Ekbatana shahrini Turkiya qirolligiga (Turquia) mansub deb ko‘rsatadi.
- 1299-yilda Usmon, Ertug‘rulningo‘g‘li va vorisi, «sulton» unvonini qabul qilib, Konya sultonlarining hokimiyatini tan olishdan bosh tortdi. Uning nomidan turklar «usmonli turklar» yoki «usmonlilar» deb atala boshladi. Ularning Kichik Osiyodagi hokimiyati kengayib, mustahkamlandi, Konya sultonlari esa bunga to‘sqinlik qila olmadi.
- 1318-yilda Hulaguiylarso‘nggi saljuqiy sultonni taxtdan ag‘darib, bu davlatni tugatdi.
- Vizantiya imperiyasi slavyan davlatlari — Bolgariya va Serbiyagaqarshi urushlarida usmonli turklardan foydalangan. Ilgari Vizantiyaga qarashli Kichik Osiyo yerlarida usmonli sultonlar boshqa turk davlatlarini o‘z hokimiyatlari ostida birlashtira boshladi. Natijada 1326-yilda vizantiyaliklardan tortib olingan hududlarda poytaxti Bursa.
Usmonli davri


- Bolqon yarimorolida XIV asr o‘rtalariga kelib bolgar va serb davlatlarida feodal tarqoqlik davri boshlandi. Bu ularning zaiflashishiga sabab bo‘lib, Kichik Osiyodagi Vizantiya yerlarini egallagan turklarning ularni bo‘ysundirishiga yordam berdi. Turklar g‘arbga siljiy boshladi. Shu paytda Vizantiyada hokimiyat uchun keskin kurash avj oldi va bu turklarga Bolqon yarimorolini zabt etish imkonini berdi. Konstantinopolniqo‘lga kirita olmagan usmonli qo‘shinlari Bolqon davlatlarini bosib olishga eʼtibor qaratdi. Og‘ir xavfga qaramay, slavyan hukmdorlari harbiy ittifoq tuza olmadi. XIV asr oxiriga kelib turklar barcha bolgar yerlarini egalladi.
- 1362-yilda sulton Murod I boshchiligidagi turklar Yevropadagi hududlarni zabt etib, poytaxtni Adrianopol (Edirna) shahriga ko‘chirdi. Turkiyaning Yevropadagi yerlari Rumeliyadeb ataldi. Turk sultonlari hokimiyatining tayanchiga yanicharlar.
- aylandi. Serblar va bosniyaliklar istilochilarni to‘xtatishga urindi. 1371-yilda Murod Maritsa daryosi bo‘yidagi (Chernomen yaqinidagi) jangda janubiy serb knyazlari qo‘shinini tor-mor etdi, Makedoniyaning Drama, Kavala va Sere shaharlarini egalladi hamda Samakovoda bolgarlar va serblar ustidan katta g‘alabaga erishdi. Ayrim serb va bolgar knyazlari Murodga bo‘ysunib, uning vassaliga aylanishga majbur bo‘ldi.
- 1380-yillarda Murod g‘arbga yurishini davom ettirdi. 1385-yilda Sofiya, 1386-yilda esa Nishegallandi. Onado‘lida Murod o‘z yerlarini To‘qatgacha kengaytirdi va Orxon egallagan Anqaradagi hokimiyatini mustahkamladi. O‘g‘lining nikohi, hududlarni sotib olish va bosib olish orqali Germiyonog‘ullari, Karasiy, Tekkeog‘ullari va Hamidog‘ullari beyliklarini qo‘lga kiritdi. Karamanog‘ullari yetakchiligidagi bekliklar ittifoqi 1386-yilda Konya yaqinida mag‘lub etildi.
- 1387 yoki 1388-yilda shimoliy serb knyazlari Usmonlilarni Plochnikda to‘xtatdi, ammo 1389-yilda Murod va uning o‘g‘li Boyazid Kosovo yaqinida g‘alaba qozondi. Murod shu jangda halok bo‘ldi.
- 15-iyul 1389-yilda Kosovo maydonida hal qiluvchi jang bo‘lib o‘tdi. Kuchli turk qo‘shiniga son jihatidan ancha kam bo‘lgan serb va bosniya qo‘shini qarshi turdi. Slavyan rivoyatlarida bu jang Milosh Obilichningjasorati bilan bog‘lanadi: jasur serb jangchisi turk sultonini o‘ldirgan. Biroq uning o‘g‘li, bo‘lajak sulton Boyazid otasining o‘limini turk qo‘shinlaridan yashirdi va natijada slavyan qo‘shini og‘ir mag‘lubiyatga uchradi. 1389-yilda yoki 1390-yil yozida Moraviya Serbiyasida hukmronlik qilgan serbiyalik Militsa vengerlar, turklar va Vuk yerlari.
- Usmonli imperiyasiga qaramlikni tan oldi. 25-sentabr 1396-yil — Nikopol jangi , sulton Yildirim Boyazid qo‘shini bilan venger qiroli Sigizmund boshchiligidagi salibchilar o‘rtasida, Bolgariyadagi Nikopol qalʼasi yaqinida bo‘lib o‘tdi. Jangdagi g‘alaba Usmonli imperiyasining Bolqon yarimorolidagi hukmronligini mustahkamladi.
- 28-iyul 1402-yil — Anqara jangi. Amir Temurdanmag‘lubiyatga uchragan Boyazid I Yildirim asirga tushdi va asirlikda vafot etdi (yoki zaharlanib o‘ldi). Ammo 30 yil o‘tgach, Boyazid vorislari parchalanib ketgan mamlakatni yana birlashtirib, g‘arbga yurishlarni davom ettirdi.
- 1453-yilda turklar Konstantinopolni (qarang: Konstantinopolning qulashi (1453)) egallab, uni yangi imperiyaning.
- poytaxtiga aylantirdi. Yovuz Salim davrida Usmonli imperiyasi Suriya, Arabiston va Misrnizabt etdi. Turk sultoni Qohirada so‘nggi xalifani taxtdan tushirib, o‘zi xalifa bo‘ldi.

- 1526-yilda Mohach jangibo‘lib, turklar chex-venger qo‘shinini yengib, Vengriyani egalladi va 1529-yilda Venadevorlariga yetib bordi. Qudratining eng yuqori cho‘qqisida, Sulaymon Qonuniy (1520—1566) hukmronligi davrida imperiya Vena darvozalaridan Fors qo‘ltig‘igacha, Qrimdan Marokashgacha.
- cho‘zilgan edi. 1678-yilda turklar Dneprning.
- g‘arbidagi hududlarni egalladi. 12-sentabr 1683-yil — Vena jangi, Usmonli imperiyasining Venaniikki oy qamal qilishidan keyin yuz berdi. Avstriya poytaxtiga yordamga kelgan Muqaddas ittifoqqo‘shinlarining Gabsburglarfoydasiga qozongan g‘alabasi Usmonli imperiyasining Yevropadagi bosqinchilik urushlariga butunlay chek qo‘ydi.
- Rus-turk urushlari242 yil (1676—1918) davom etgan davr — Rossiya va Usmonli imperiyalari o‘rtasidagi o‘nta qurolli mojaroni o‘z ichiga olgan. Ular XVII——XIX asrlardabo‘lib o‘tgan. Kavkazorti mintaqasida Birinchi jahon urushi davridagi janglarni o‘n birinchi rus-turk urushi deb hisoblash mumkin. Rus-turk urushlari Usmonli imperiyasi tanazzuli va parchalanishining asosiy sabablaridan biriga aylandi.

- XIX asrda imperiyaning chekka hududlarida ajralib chiqish kayfiyati kuchaydi. U G‘arbning texnologik ustunligi oldida tobora ko‘proq hududlarini yo‘qota boshladi. Zaiflashgan Usmonli imperiyasi Germaniyadanyordam olishga urindi, biroq bu uni Birinchi jahon urushigatortdi va urush To‘rtlar ittifoqining.
- mag‘lubiyati bilan yakunlandi. 1908-yil — Yosh turklar inqilobi, sulton Abdulhamid II taxtdan ag‘darildi.
- 30-oktabr 1914-yil Usmonli imperiyasi o‘zining Birinchi jahon urushiga kirishinirasman eʼlon qildi. Aslida u bir kun oldin Rossiyaning Qora dengiz portlarini o‘qqa tutib, urushga kirgan edi.
- 24-aprel 1915-yilda Istanbulda arman ziyolilari hamda diniy, iqtisodiy va siyosiy elita vakillari ommaviy hibsga olindi. Bu sana armanlar genotsidining Boshlanishi deb hisoblanadi. Turkiya hokimiyatining harakatlari oqibatida 1915–1918-yillarda, turli baholarga ko‘ra, 1,5 mln dan 2 mln dan ortiq arman halok bo‘lgan. Turkiya Respublikasi va rasmiy turk tarixshunosligi hanuzgacha rad etib kelgan hodisa — armanlar genotsididir
- 30-oktabr 1918-yilda Mudros sulh bitimi, undan keyin Sevr tinchlik shartnomasi (10-avgust 1920-yil) tuzildi. Shartnoma barcha imzolagan tomonlar tomonidan ratifikatsiya qilinmagani sababli kuchga kirmadi (faqat Gretsiyaratifikatsiya qilgan). Unga ko‘ra, Usmonli imperiyasi bo‘linishi, Kichik Osiyodagi eng yirik shaharlardan biri —SmirnaGretsiyaga berilishi kerak edi. Yunon qo‘shini 15-may 1919-yilda shaharni egalladi, shundan keyin Mustaqillik urushiboshlandi. Mustafo Kamol boshchiligidagi turk millatchilari tinchlik shartnomasini tan olmadi va qurolli kuch bilan yunonlarni mamlakatdan quvib chiqardi. 18-sentabr 1922-yilga kelib Turkiya bosqinchilardan ozod qilindi. 1923-yilgi Lozanna tinchlik shartnomasi (24-iyul) bilan Turkiyaning yangi chegaralari tan olindi.
Zamonaviy Turkiya

- 29-oktabr 1923-yilda Turkiya Respublikasi eʼlon qilindi va Mustafo Kamol, keyinchalik Otaturk (turk tilidan turk. «turklarning otasi»deb tarjima qilinadi) familiyasini olgan davlat arbobi, uning birinchi prezidenti bo‘ldi (1938-yilda vafot etgan).
- 16-dekabr 1925-yil — Turkiya musulmon yil hisobidan Grigoriy taqvimiga o‘tdi..
- 18-iyul 1932-yilda Turkiya Millatlar Ligasiga.
- aʼzo bo‘ldi. 23-fevral 1945-yilda Turkiya Germaniya va Yaponiyaga.
- urush eʼlon qildi. 18-fevral 1952-yilda Turkiya NATOga.
- qo‘shildi. 27-may 1960-yil — harbiy to‘ntarish.
- 12-mart 1971-yil — yana bir harbiy to‘ntarish.
- 20-iyul 1974-yilda Turkiya o‘z qo‘shinlarini Kiprga Kiprga.
- 12-sentabr 1980-yilda Turkiyada harbiy to‘ntarish sodir bo‘ldi. Unga general Kenan Evren.
- boshchilik qilgan. 3-oktabr 2012-yilda Turkiya tomondan tajovuzkor tusdagi mojaro Suriya.
- bilan boshlandi. 15—16-iyul 2016-yil — harbiy to‘ntarishga urinish.
- 16-aprel 2017-yilda Turkiyada konstitutsiyaga o‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha referendumo‘tkazildi. O‘zgartirishlarda prezident vakolatlarini kengaytirish, parlamentdagi o‘rinlar sonini oshirish, sud tizimini isloh qilish va bosh vazir lavozimini tugatish nazarda tutilgan edi. O‘zgartirishlarni 51,4 % saylovchi qo‘llab-quvvatladi.
- 19-mart 2025-yil — Turkiyada ommaviy norozilik namoyishlari boshlandi. Bunga Erdo‘g‘onning siyosiy raqibi Imomo‘g‘luning, asosiy muxoliflaridan birining, Erdo‘g‘onning.

Aholi


2024-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Turkiyada 85 372 377 kishi yashaydi. Mamlakatning asosiy aholisi — turklar. Usmonli imperiyasi davrida ular o‘zlarini «usmonlilar» deb atashgan (turk. Osmanlı).
1927-yilgi birinchi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, Turkiya Respublikasida 13 464 564 kishi yashagan. Ulardan, 2 323 359 — kurdlar, shuningdek, cherkeslar, bosniyaliklar, arablar, islomni qabul qilgan yunonlar, armanlar va boshqalar bor edi.
Mamlakatda jami 12 marta aholi ro‘yxatga olingan. 1927-yildan beri Turkiya aholisi 4,4 baravar, faqat 1950–1985-yillarda esa 2,5 baravar ko‘paygan. 2009-yilda Turkiya aholisi 72,6 mln kishi, zichligi — 88 kishi/km², shaharliklar ulushi — 75,5 %, 15 yoshdan oshgan savodli aholi ulushi — 88,1 % edi. Aholining asosiy shaharlarda to‘planishi ortmoqda: 1990-yilda Istanbul va Anqara mamlakat aholisining 18,4 % ini, 2010-yilda esa 24,5 % ini tashkil qilgan. Shu bilan birga, mamlakat sharqida, ayniqsa shimoli-sharqda aholi kamaymoqda. Shimoli-sharqiy Onado‘li aholisi 1990-yilda 235 ming, 2009-yilda esa 220 ming kishi bo‘lgan.
Turkiya hududida aholi juda notekis joylashgan. Eng zich aholi yashaydigan joylar — Marmar va Qora dengiz sohillari, shuningdek, Egey dengizi bo‘yidagi hududlar. Aholisi eng ko‘p shahar — Istanbul, eng kam aholi yashaydigan hudud esa Hakkari.
Til
Turkiyaning rasmiy tili — turk tili; u turkiy til bo‘lib, yozuvilotin alifbosiga asoslangan. Shuningdek, arman, yunon va boshqa tillar tarqalgan. Ilgari, Usmonli imperiyasidavrida, zodagonlar usmonli turk tilidanfoydalangan, hozir bu til amalda qo‘llanilmaydi.
Xalqlar
Turklar
Turklar — Turkiyaning asosiy xalqi. Ular turkiy tillarning o‘g‘uz guruhiga mansub tilda gaplashadi, turkiy tillar oilasiga kiradi va islomgaeʼtiqod qiladi. Turklarning ajdodlari — o‘g‘uzlarXI asr o‘rtalarida hozirgi Turkiyaning markaziy qismiga O‘g‘uz davlatidan, hozirgi Qozog‘istonhududidan kirib kelgan. 29-may 1453-yilda turklar Konstantinopolni (hozirgi Istanbul) yunonlardan tortib oldi.
1927-yilda Turkiyada 13 464 564 kishi yashagan va ularning ko‘pchiligi turklar bo‘lgan. 2006-yil maʼlumotlariga ko‘ra, jami 73 mln kishidan 55 mln 484 ming nafari o‘zini turk deb hisoblagan.
AQSH Markaziy razvedka boshqarmasi (MRB) maʼlumotlariga ko‘ra, 2016-yilda turklar Turkiya aholisining 70—75 % ini tashkil qilgan.
Eʼtiqodiga ko‘ra turklar musulmonlar (ko‘pchiligi sunniy, hanafiy mazhabivakillari, ozchilik esa alaviylardir).
Kurdlar
Kurdlar — Turkiyaning tub eroniy tillarda so‘zlashuvchi xalqi bo‘lib, ular asosan islomga eʼtiqod qiladilar.
1927-yilgi ro‘yxatga olishda Turkiyada 2 323 359 kurd (jami 13 464 564 aholi orasida) qayd etilgan.
Turkiyada ko‘p o‘n yillar davomida aholini turklashtirish siyosati olib borilgan. Shu bois etnik guruhlar sonini, hatto taxminan bo‘lsa ham, hisoblash qiyin. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, Turkiyadagi kurdlar mamlakat aholisining 10–23 % ini tashkil qiladi, ularning soni esa 8,13 mln ( Ethnologue 2014-yil maʼlumotiga ko‘ra). Kurdlar butun mamlakat bo‘ylab ko‘p yashaydi, ayniqsa sharqda ular aholining mutlaq ko‘pchiligini tashkil qiladi.
MRB maʼlumotlariga ko‘ra, 2016-yilda kurdlar Turkiya aholisining 27 % ini tashkil etgan.
Kavkaz xalqlari
Mamlakatda Shimoliy Kavkazdan ko‘chib kelganlar ko‘p (asosan, Kavkaz urushidan keyin vatanidan ko‘chirilgan tog‘liklar avlodlari). Ular umumiy «cherkeslar» nomi bilan ataladi; aksariyatini adigeylar, shuningdek, abazinlar, abxazlar, no‘g‘aylar, qorachoylar va bolqorlar, , Dog‘iston xalqlari,, ingushlar, osetinlar, chechenlarham kiradi. Ularning umumiy soni taxminan 3 mln kishidir.

Ozarbayjonlar
Turkiyada 700 000–800 000 ozarbayjon yashaydi. Ular jamiyatga yaxshi qo‘shilib ketgan, bunga asosan madaniy va til jihatidan onado‘li turklariga yaqinligi sabab bo‘lgan. Shunga qaramay, diniy eʼtiqod borasida sezilarli farqlar bor (ozarbayjonlarning aksariyati shialar, Onado‘li turklarining aksariyati esa sunniylar).
Qrim tatarlari
Mamlakatda ko‘plab Qrim tatarlari yashaydi (taxminan 500 mingdan 6 mlngacha). Ularning asosiy qismi Qrimning Rossiya imperiyasiga qo‘shib olinishidankeyin Turkiyaga ko‘chib kelgan. XVIII—XX asrlar davomida ham ko‘chish davom etgan.
Armanlar
Armanlar (arm. Թուրքահայեր) — tub xalq bo‘lib, Turkiyaning tarixiy G‘arbiy Armanistonhududida istiqomat qilgan. XX asr boshida ular mamlakat aholisining taxminan 20 % ini tashkil qilib, asosan sharqiy viloyatlarda Usmonli imperiyasiningasosiy aholisini tashkil etgan. Ammo armanlar genotsididan keyin deyarli barchasi o‘ldirilgan, quvilgan yoki islomlashtirilgan va assimilyatsiya qilingan. Bugun Turkiyada 50–70 ming arman xristian, asosan Istanbuldayashaydi. Musulmon armanlar soni taxminan 400 000. Ayrim maʼlumotlarga ko‘ra, mamlakatda rasmiy statistikadan tashqari 10 milliongacha yashirin armanlaryashashi mumkin. Arman diasporasining (taxminan 10 million kishi) ko‘pchiligi hamda Armaniston Respublikasi aholisining kamida yarmi hozirgi Turkiya hududidan qochganlarning avlodlaridir.
Ossuriyaliklar
Ossuriyaliklar — Turkiyaning tub, somiy tillarda so‘zlashuvchi va xristianlikkaeʼtiqod qilgan xalqidir. XX asr boshlarida hozirgi Turkiyaning janubi-sharqida, Suriya va Iroq chegaralarida yuz minglab ossuriyaliklar yashagan. Ulardan 500 000 dan ortig‘i Turkiya hokimiyati uyushtirgan ossuriyaliklar genotsididavomida o‘ldirilgan.
Yunonlar
Yunonlar — Turkiyaning tub, xristianlikkaeʼtiqod qilgan xalqi. Ular tarixiy Vizantiyaning, hozirgi Turkiya hududida yunonlar genotsidi boshlanguniga qadar jips yashagan. Bu genotsid XX asr boshida yuz bergan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, Birinchi jahon urushi boshlanishidan oldin hozirgi Turkiya hududida 2,7 mln gacha yunon yashagan. Yunonlar Egey dengizining Onado‘li sohilidagi aholining 60 % ini (jumladan, Izmirshahrida), Qora dengiz sohilida esa ko‘pchilikni, shuningdek, Istanbul (yunoncha «Konstantinopol») aholisining salmoqli qismini tashkil etgan. Kichik Osiyo yarimorolida XX asr boshida yunonlar ulushi taxminan 20 % bo‘lgan. Yunonlar genotsidida ularning 1 500 000 nafargachasi o‘ldirilgan, qolganlari deportatsiya qilingan. Hozirgi Turkiyada ham sezilarli miqdorda musulmon yunonlar.
Din
Turkiyada din davlatdan qonun bilan ajratilgan va har bir aholining eʼtiqod erkinligi kafolatlangan. Aholining ko‘pchiligi islomning sunniylik yo‘nalishiga, xususan, hanafiy mazhabiga va moturidiylikkaeʼtiqod qiladi. Islomiy birodarliklar — tariqatlarham juda rivojlangan. Ayniqsa, Naqshbandiya va Mavlaviyatariqatlari keng tarqalgan. Shofeʼiy mazhabivakillari ham bor, asosan kurdlarorasida. Mamlakatda 78 000 ta masjid faoliyat yuritadi.
Turli xristian yo‘nalishlariga mansub 321 jamoa va 36 yahudiy sinagogasi ro‘yxatga olingan. Xristian jamoalari orasida 90 ta pravoslav Konstantinopol patriarxatiga qarashli jamoa (75 tasi Istanbulda, 8 tasi Go‘kcheada orolida, 6 tasi Hatay ilida, 1 tasi Bo‘zjaada orolida), 55 ta arman-grigorian jamoasi (45 tasi Istanbulda, 7 tasi Hatayda va 1 tadan Mardin, Diyorbakir, Kayserishaharlarida), ossuriyalik nestorianlar, pravoslav bolgarlar, arablar va arman katoliklarning 60 jamoasi, turli protestant yo‘nalishlarining 52 jamoasi bor. Bundan tashqari, sharqdagi ayrim kurdlar sinkretik dinga eʼtiqod qilib, yazidiylar deb ataladi.
- Aylanib raqsga tushayotgan so‘fiy darveshlar[ingl.] , Turkiyada
- So‘fiylikning «Samo» marosimi, Sirkeci vokzalida, Istanbul
- Anʼanaviy Ramazan Bayramı: munitsipalitet tabrik yozuvlarini mahya chiroqlari[ingl.]yordamida minoralar orasiga osgan
Shaharlar


2014-yil holatiga ko‘ra, Turkiyada aholisi 1 mln kishidan ortiq bo‘lgan to‘qqizta shahar mavjud.
| Aholi punkti | Aholi |
|---|---|
| Istanbul | 15 460 512 |
| Anqara | 4 630 735 |
| Izmir | 3 401 994 |
| Bursa | 2 100 000 |
| Adana | 1 636 229 |
| G‘oziantep | 1 438 373 |
| Konya | 1 107 886 |
| Antaliya | 1 073 794 |
| Kayseri | 1 004 276 |
| Diyorbakir | 920 366 |
| Mersin | 915 703 |
| Eskishehir | 659 924 |
Xarita
Aholi soniga ko‘ra shaharlar:
Maʼmuriy bo‘linishi

Turkiya 81 ta ilga (viloyatga; ilgari «viloyat» atamasi ishlatilgan) bo‘lingan. Har bir il (turk. il) tumanlarga —ilche, turk. ilçe— bo‘linadi. 2007-yil holatiga ko‘ra, jami 923 ta tuman mavjud. Ilning maʼmuriy markazi uning markaziy tumanida (markaz ilche, turk. merkez ilçe). Ko‘p tumanlar, biroq hammasi emas, kichik maʼmuriy birliklar — bujaklarga bo‘linadi.
Statistika yuritish maqsadida Turkiya illari norasmiy ravishda yettita geografik mintaqaga birlashtirilgan (bu maʼmuriy bo‘linish hisoblanmaydi):
- Egey mintaqasi (turk. Ege Bölgesi)
- Qora dengiz mintaqasi (turk. Karadeniz Bölgesi)
- Markaziy Onado‘li mintaqasi (turk. İç Anadolu Bölgesi)
- Sharqiy Onado‘li mintaqasi (turk. Doğu Anadolu Bölgesi)
- Marmar dengizi mintaqasi (turk. Marmara Bölgesi)
- O‘rta yer dengizi mintaqasi (turk. Akdeniz Bölgesi)
- Janubi-sharqiy Onado‘li mintaqasi (turk. Güney Doğu Anadolu Bölgesi)
Ilni siyosiy jihatdan hukumat tayinlaydigan gubernator (turk. vali) boshqaradi. Gubernator qarorgohi «viloyat» (turk. vilayet) deb ataladi va viloyatni bildiruvchi eski atama shundan kelib chiqqan.
Mahalliy xo‘jalikni umumxalq ovoz berish yo‘li bilan saylanadigan munitsipalitet rahbari (turk. büyükşehir belediyesi başkanı) boshqaradi. Tumanlar ham o‘z munitsipalitetlariga (turk. belediye) ega bo‘lib, ularga merlar (turk. belediye başkanı)
) boshchilik qiladi. Odatda, illar maʼmuriy markazlari bilan bir xil nomlanadi; markazlar «markaz» yoki «markaziy tuman» (turk. merkez) deb ham ataladi. Istisnolar: Hatay (maʼmuriy markazi — Antakya), ), Kojaeli (maʼmuriy markazi — Izmit) va Sakarya (maʼmuriy markazi — Adapazari).
). 1926-yilda Turkiya 57 ta ilga bo‘lingan. 1939-yilda Hatay qo‘shilgan, 1947-yilda esa Artvin, Tunjeli, Karako‘z (hozirgi Bingo‘l), Bitlis va Hakkari, 1953-yilda Ushak, 1954-yilda Sakarya va Adiyaman, 1957-yilda esa Nevshehirillari tashkil etilgan. 1957–1989-yillarda illar soni o‘zgarmay, 67 ta bo‘lib qolgan. 1989-yilda Qiriqqalʼa, Karaman, Bayburt va Aksaray, 1990-yilda Batman va Shirnoq, 1991-yilda Bartin, 1994-yilda Ig‘dir va Ardahan, 1995-yilda Yalova, Karabyuk va Kilis, 1997-yilda Usmoniya, 1999-yilda Duzje.
Davlat tuzilishi
Davlat ramzlari

Turkiya bayrog‘i — markazida oq yarimoy va yulduz tasvirlangan qizil to‘g‘ri to‘rtburchak mato. Bayroq enining bo‘yiga nisbati 2:3.
Turkiyaning rasman tasdiqlangan gerbi mavjud emas.
Siyosiy tuzum
Shuningdek qarang: Turkiya siyosiy partiyalari
Qonun chiqaruvchi hokimiyat bir palatali parlament — Buyuk millat majlisiga (Büyük Millet Meclisi) tegishli. Majlis 600 deputatdan iborat bo‘lib, deputatlar 5 yilga (2007-yilgacha — 7 yilga) proporsional vakillik tizimida umumiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berish yo‘li bilan saylanadi. Partiyalar uchun eng kam saylov chegarasi 10 %.
Davlat rahbari — Respublika Prezidenti (Cumhurbaşkanı). Ijro etuvchi hokimiyat Prezident kabinetiga tegishli bo‘lib, unga Prezident boshchilik qiladi. 2017-yilgi konstitutsiyaviy islohotgacha ijro hokimiyati Vazirlar Kengashiga (Bakanlar Kurulu) tegishli bo‘lib, uning rahbari bosh vazir (Başbakan).

21-oktabr 2007-yilda Turkiyada amaldagi konstitutsiyagao‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha referendum o‘tkazildi. O‘zgartirishlar prezidentni saylash tartibi va vakolat muddati bilan bog‘liq edi. 1982-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, davlat rahbari — prezidentni parlament saylar edi. Prezident 7 yilga saylangan va qayta saylana olmagan. U vakillik vazifalarini bajargan.
O‘zgartirishlarga ko‘ra, davlat rahbari 5 yilga umumxalq ovozi bilan saylanadi va yana bir muddatga qayta saylanishi mumkin. Parlament saylovlari har 4 yilda o‘tkaziladi.
Mamlakatda hukmron konservativ partiya — Adolat va taraqqiyot partiyasi.
12-sentabr 2010-yilda navbatdagi referendum o‘tkazildi. Konstitutsiyaga kiritiladigan o‘zgartirishlarni 58 % qo‘llab-quvvatladi, 42 % qarshi ovoz berdi. Bu o‘zgarishlar mamlakatda demokratlashuvni chuqurlashtirishga qaratilgan edi. Xususan, armiyaning siyosiy va ijtimoiy hayotga taʼsiri yana ham cheklangan: harbiy tribunallar roli sezilarli kamaytirildi, 1980-yilgi harbiy to‘ntarish tashkilotchilarining sud daxlsizligi bekor qilindi. Bundan tashqari, Turkiya Konstitutsiyaviy sudi aʼzolari 11 nafardan 17 nafarga ko‘paytirildi.
16-aprel 2017-yilda Turkiyada referendum o‘tkazildi. Unda qabul qilingan konstitutsiyaviy o‘zgartirishlar natijasida Turkiya prezidentlik respublikasigaaylandi. Parlament o‘rinlari soni oshirildi, bosh vazir lavozimi tugatildi. Vazirlar Kengashi o‘rniga ijroiya organ — Prezident kabineti tashkil qilindi.
Ijro va qonun chiqaruvchi hokimiyat ustidan konstitutsiyaviy nazoratni Konstitutsiyaviy sud (Anayasa Mahkemesi) amalga oshiradi. U prezident va quyi sud instansiyalari kollegiyalari tomonidan ovoz berish va maslahatlashuvlar orqali tayinlanadigan 11 doimiy va 4 o‘zgaruvchan aʼzodan iborat. 2007-yil oktabrdan uning raisi Hoshim Qilich bo‘lgan.
Tadqiqot markazi Economist Intelligence Unit maʼlumotiga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.
Tashqi siyosat

2000-yilda Turkiya Respublikasi Yevropa Ittifoqigaaʼzolikka rasmiy nomzod maqomini oldi. U NATOga 1952-yildan beri aʼzo.
Amerikalik tadqiqotchi F. Xill Turkiya muhim mintaqaviy o‘yinchi ekanini, ayrim Yevroatlantika tashkilotlariga kirishiga qaramay, o‘zini G‘arbdan mustaqil deb hisoblashini taʼkidlaydi. Turkiya chegaralari va qo‘shni hududlardagi muammolarni istisno etib, atrofida keng taʼsir, iqtisodiy va siyosiy hamkorlik mintaqasini shakllantirishga urinmoqda. U katta iqtisodiy salohiyatga ega bo‘lib, sobiq Usmonli hududining yetakchisiga aylanishga intiladi.
Rossiya–Turkiya diplomatik munosabatlari 1701-yilda Istanbulda Rossiya podsholigi elchixonasi ochilganida o‘rnatilgan. Biroq ikki davlat aloqalari besh asrdan ko‘proq tarixga ega: tarixchilar munosabatlar boshlanishini knyaz Ivan III 30-avgust 1492-yilda Usmonli sultoni Boyazid II ga yo‘llagan savdo haqidagi maktubdan hisoblaydi.
Turkiya va Yevropa Ittifoqi


Hozirda Turkiya Yevropa Ittifoqi bilan mazkur siyosiy-iqtisodiy tuzilmaga aʼzo bo‘lish haqida muzokaralar olib bormoqda.
1963-yilda Turkiya YI ning o‘tmishdoshi — Yevropa iqtisodiy hamjamiyati — bilan shartnomaimzoladi. Unda mamlakatning ittifoqqa kirish huquqi tan olingan edi. 1978—1979-yillarda Turkiya Gretsiyabilan birga Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga aʼzo bo‘lishga taklif qilingan, ammo rad etgan. 1980-yilgi harbiy to‘ntarishdan keyin Yevropa Anqara bilan aloqalarni to‘xtatdi va muzokaralar faqat 1983-yildan keyin tiklandi. 1987-yilda Turkiya YI ga kirish uchun rasman ariza berdi.
Biroq 1997-yilgi sammitda YI Turkiyani aʼzolikka nomzod deb tan olishdan bosh tortdi. Bu maqomni mamlakat faqat 2000-yilda , jumladan, inson huquqlarini himoya qilish qonunchiligini isloh qilish sharti bilan oldi. 2002-yil avgustda Turkiya parlamenti islohotlar dasturini tasdiqladi. Oktabrda esa 2004 Yevropa komissiyasi Turkiyaning YI ga aʼzoligi bo‘yicha muzokaralarni boshlashni tavsiya etdi.
Turkiya bilan Yevropa munosabatlarini Turkiyaning Kiprnitan olmasligi murakkablashtiradi. Kipr 2004-yil mayida qo‘shilgan tashkilot — Yevropa Ittifoqi. Kipr mojarosiTurkiyaning YI ga kirishiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy sabablar qatoriga kiradi va 1974-yildanberi hal qilinmagan. 1974-yilda Turkiya bosib olgan orolning shimoliy qismininazorat qilishda davom etmoqda. Turkiya hukumati hanuz orolning janubidagi yunonlar qismi hukumatining qonuniyligini tan olmaydi. Kurdlar masalasi ham Yevropaga integratsiyada muhim masaladir. Yevropa kurdlarga kengroq mintaqaviy vakolat va muxtoriyat berishni, ularning huquqlarini Yevropa standartlari asosida himoya qilishni talab etadi. YI ning Turkiyani aʼzo sifatida qabul qilmasligiga yana bir sabab —[qaysi shart?]Fransiya tomonidan qo‘yilgan va Turkiya hukumati bajarishdan bosh tortayotgan shart, yaʼniUsmonli imperiyasida 1915-yilgi armanlar genotsidini tan olish talabidir..
20-mart 2021-yilda Turkiya ayollar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha Istanbul konvensiyasidan chiqdi.
Turkiyaning YI ga kirishi bilan bir qatorda, Turkiya va YI o‘rtasida viza rejimini yengillashtirish masalasi ham ko‘rib chiqilmoqda. Biometrik pasportga ega Turkiya fuqarolariga Shengen hududiga 90 kungacha, uzluksiz 180 kunlik davr ichida vizasiz kirish imkonini berish muhokamada. Yevropa Ittifoqi ushbu tartib uchun Turkiyaga bir necha shartni, jumladan, shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish talabini qo‘ygan.
Ichki siyosat

Turkiya ichki siyosatidagi asosiy muammolardan biri — kurdlarning mustaqillik uchun kurashi. Turklar orasida G‘arb bu kurashni mintaqadagi aniqlangan neft zaxiralaridan (xalqaro kelishuvlar sabab hozir o‘zlashtirilmayotgan) mustaqil davlat tashkil topgach foydalanish maqsadida qo‘llab-quvvatlaydi, degan fikr tarqalgan. Mazkur davlat — Kurdiston.
Iqtisodiyot
Mamlakat iqtisodiyotida sanoatning ulushi taxminan 28 %, qishloq xo‘jaliginiki — 15 %, qurilishniki — 6 %, xizmat ko‘rsatish sohasiniki — 51 %.
2018-yilda Turkiya iqtisodiy salohiyat bo‘yicha dunyoda 18-o‘rinda edi.
1-yanvar 2010-yildan yangi turk lirasi (TRY, YTL), 100 kurushga (Ykr) teng bo‘lgan pul birligi, muomaladan chiqarildi va uning o‘rniga turk lirasi (TL) xuddi shu nominalda joriy etildi. Eski pullar 31-dekabr 2009-yilgacha to‘lov uchun qabul qilingan. Banknotlarni keyingi 10 yil ichida mamlakat Markaziy banki va Ziraat banklarida, tangalarni esa faqat 2010-yil oxirigacha almashtirish mumkin bo‘lgan.
1-yanvar 2023-yildan Turkiyada eng kam ish haqi 10008 turk lirasi (brutto) (€499,31) va 8506,80 turk lirasi (netto) (€424,41) bo‘ldi. Xalqaro mehnat tashkiloti maʼlumotlariga ko‘ra, Turkiyada erkaklar va ayollar mehnatiga haq to‘lash o‘rtasidagi tafovut saqlanib qolgan. 2023-yilda bu tafovut 4068 turk lirasi (€184,32) bo‘lgan: ayollar yiliga 46208 turk lirasi (€2093,68), erkaklar esa 50297 turk lirasi (€2278,96) ishlagan. 1-iyul 2023-yildan eng kam ish haqi 13414,50 turk lirasi (brutto) (€471,58) va 11402,32 turk lirasi (netto) (€400,82) bo‘ldi. 1-yanvar 2024-yildan bu ko‘rsatkich 20002,50 turk lirasi (brutto) (€610,88) va 17002,12 turk lirasi (netto) (€519,32), 1-yanvar 2025-yildan 26005,50 turk lirasi (brutto) (€713,20) va 22104,67 turk lirasi (netto) (€606,22), 1-yanvar 2026-yildan 33029,59 turk lirasi (brutto) (€654,98) va 28075,14 turk lirasi (netto) (€556,73) ni tashkil etdi.
Sanoat
Umumiy sanoat ishlab chiqarishida eng katta ulush qayta ishlash sanoatiga (qurilishni ham qo‘shib hisoblaganda 84 %) to‘g‘ri keladi. To‘qimachilik, charm, oziq-ovqat, kimyo, farmatsevtika, energetika, metallurgiya, kemasozlik, avtomobilsozlik va maishiy elektr jihozlari ishlab chiqarish rivojlangan. Eng jadal o‘sayotgan sohalar orasida avtomobilsozlik (+9,6 % 2005-yilda) va kimyo sanoati (+7,2 % 2005-yilda) bor.
Energetika
Qazilma energiya manbalari:
Turkiyadagi neft zaxiralari 2021-yil boshida 366 mln barrel deb baholangan. Gaz zaxiralari juda kam: 2020-yil boshida 0,134 trln kub fut, 2021-yilda esa 3,794 mlrd m3.
Tasdiqlangan ko‘mir zaxiralari 11525 mln tonna deb baholanadi. Advanced Energy Technologies maʼlumotlariga ko‘ra, shaxtalardagi metandanfoydalanish salohiyati ko‘mir qazib olishdagi metan chiqindilari va 2020-yildagi zaxiralarga asoslangan hisoblash uslubida 8,8–35,7 mlrd kub m ni tashkil qiladi.
Turkiyada boshqa qazilma zaxiralari ham mavjud, jumladan, uglevodorodlar: slanes gazi — 23,6 trln kub fut, qattiq slanes nefti — 4,7 mlrd barrel va kerogen nefti — 1 985 mln barrel.
Transport

Mamlakatda ichki va xalqaro yo‘nalishlarda xizmat ko‘rsatuvchi bir qancha aviakompaniya faoliyat yuritadi. Turistlar ko‘pligi sababli Turkiyada avtobus tarmog‘i va metrodan (1996-yildan) iborat rivojlangan jamoat transporti tizimi mavjud.
Shuningdek, bir nechta port, temir yo‘l tarmog‘i (jumladan, bitta tezyurar yo‘nalish), xomashyoni tashish uchun neft va gaz quvurlari mavjud.
Turkiya kosmik agentligi (TKA)
13-dekabr 2018-yilda Turkiya prezidenti Toyyib Erdo‘g‘on rasman Turkiya kosmik agentligini (TKA) tashkil etdi. U davlat budjetidan moliyalashtiriladi.
Turizm

Turkiyada sayyohlik xizmatlari va infratuzilmasi yaxshi rivojlangan. Bunga dengiz bo‘yidagi kurortlarhamda diqqatga sazovor joylarning xilma-xilligi sababdir.
Tashqi savdo
2017-yilda Turkiya tashqi savdo hajmi bo‘yicha 27-o‘rinda edi. Eksport 166 mlrd $, import 214 mlrd $, tashqi savdo salbiy saldosi esa 48,6 mlrd $ ga baholangan.
Eksport tarkibida tayyor mahsulotlar ustun: mashinalar, transport vositalari va uskunalar (33 % gacha), yengil sanoat mahsulotlari, jumladan, kiyim va poyabzal (18,2 %), metallar va qotishmalar, shu jumladan po‘lat va prokat (11,6 %), kimyo mahsulotlari, jumladan, shina va plastmassalar (8,8 %). Oltin, zargarlik buyumlari va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (meva, yong‘oq, don, tamaki) ham eksport qilinadi. Asosiy xaridorlar: Germaniya — 10 %, Buyuk Britaniya — 6,1 %, Italiya — 5,6 %, BAA — 5,5 %, Iroq — 5,4 % va AQSH — 5,3 %; Rossiyaning ulushi — 1,9 %.
Mamlakat asosan mashinalar, elektronika va ehtiyot qismlar (22,6 %), metallar va qotishmalar (13,5 %), transport vositalari (11 %), oltin (8 %), shuningdek, qishloq xo‘jaligi va kimyo xomashyosini import qiladi. Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy — 11 %, Germaniya — 10 %, Rossiya — 6,2 %, Italiya — 5,3 %, AQSH — 5,3 %.
2017-yil holatiga ko‘ra, mamlakat tashqi qarz hajmi bo‘yicha dunyoda 29-o‘rinni egallaydi; qarz miqdori 429,6 mlrd $.
Madaniyat

Oshxona
Musiqa
Milliy cholg‘ular: tanbur, kamancha, ud, santur, qonun, rubob, darbuka.
Sport
Futbol
Eng ommabop sport turi — futbol.
Qurolli kuchlar


Turkiya qurolli kuchlari (turk. Türk Silahlı Kuvvetleri) — Turkiya Respublikasining erkinligi, mustaqilligi va hududiy yaxlitligini himoya qilishga mo‘ljallangan qo‘shinlar majmuasi. 2025-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Turkiya armiyasida 481 ming kishi xizmat qilgan.
Galereya
- Eksponat, Zevgma mozaika muzeyidan
- Axeloy, Zevgmadagi Rim mozaikasidan detal
- Manzara: Kappadokiya
- Kappadokiya — g‘orlardagi manzilgohlar o‘lkasi
- Arman podshosi maqbarasi. Nemrut tog‘i
- Vizantiya mozaikasi Aya Sofiyada
- Aya Sofiyadagi serafim tasvirli mozaika
- Terrasalar: Pamukkale
- Sultonahmad masjidi Istanbul shahrida
- Aya Sofiyaning yuqori qavatidan Sultonahmad masjidining ko‘rinishi
- Cumhuriyet Bayramı: tantanalar Bosfor bo‘g‘ozida va Istanbulda , har yili orziqib kutiladigan mushakbozlik bilan
- Galata minorasi tunda
- Meduza boshi tasvirli ustun
- Meduzaning boshi. Didim, Turkiya
- Padualik Avliyo Antoniy cherkovi. U joylashgan shohko‘cha — Istiqlol
- Sharqona qahva
- Mis jezva ichida turk qahvasi
- Turli navdagi rohat-luqumlar Istanbul do‘konining vitrinasida
- Bir necha xil rohat-luqum, ustiga kokos qirindisi sepilgan
- Pistali pahlava, G‘oziantepdan, Turkiya
- Sotuvchi turk muzqaymog‘i xaridorlarni xursand qilmoqda
Panoramalar

Adabiyot
- Алиев Г. З. Турция в период правления младотурок. — М.: Наука, 1972. — 388 с. — 4200 экз.
- Библиография Турции (1917—1975). — М., 1982.
- Воейков А. И., Водовозов В. В., Рихтер Д. И. Турция // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Горшков В. Н. § 1. Турция // Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. — Часть 3: 1945—2001 / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Гуманитарный издательский центр Владос, 2003. — С. 4—14. — 320 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-691-00644-4. — ISBN 5-691-00821-8.
- Еремеев Д. Е. На стыке Азии и Европы: очерки о Турции и турках / Отв. ред. М. С. Мейер. — М.: Наука (Главная редакция восточной литературы), 1980. — 240 с. — 15 000 экз. (обл.)
- Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в Средние века и Новое время. — М.: Издательство МГУ, 1992.
- Еремеев Д. Е. Турция в годы Второй мировой и «холодной» войн (1939—1990). — М.: Академия гуманитарных исследований, 2005.
- Исазаде А. Р. Государственный строй и правовая система Турции. — Баку, 2005.
- Капитализм в Турции: Социально-экономическое развитие в 50—80-х годах. — М., 1987.
- Киреев Н. Г. История Турции, XX век. — М.: Институт востоковедения РАН; Крафт+, 2007.
- Киреев Н. Г. Развитие капитализма в Турции. — М.: Наука, 1982.
- Лудшувейт Е. Ф. Турция: экономико-географический очерк / Отв. ред. Ушаков; Переплёт художника В. Н. Ходоровского. — М.: Географгиз, 1955. — 400 с. — 10 000 экз.
- Мейер М. С. Османская империя в XVIII веке: Черты структурного кризиса. — М.: ГРВЛ, 1991.
- Миллер А. Ф. Турция и проблема проливов. — М., 1947.
- Миллер А. Ф. Краткая история Турции. — М.: Госполитиздат, 1948.
- Моисеев П. П. Турецкая Республика: Крестьянство и социально-политические процессы в деревне. — М.: Наука, 1994. — 182 с.
- Национально-освободительная борьба в Турции 1918—1923 гг. — М.: 1966.
- Новейшая история Турции. — М.: Наука. 1968.
- Орешкова С. Ф., Ульченко Н. Ю. Россия и Турция (проблема формирования границ) / Отв. ред. М. Р. Арунова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1999. — 230 с.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / Отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари; Астрель; АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
- Поцхверия Б. М. Турция между двумя мировыми войнами (очерки внешней политики) / Отв. ред. М. А. Гасратян. — М.: Наука, 1992. — 254 с.
- Проблемы современной Турции. — М., 1963.
- Розалиев Ю. Н. Экономическая история Турецкой Республики / Отв. ред. А. Искандеров. — М.: Наука, 1980.
- Турция: История и современность. — М., 1988.
- Турция. Современные проблемы экономики и политики. / Отв. ред. Е. И. Уразова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1997.
- Турецкая республика. Справочник / Отв. ред. Н. Ю. Ульченко, Е. И. Уразова. — М., 2000.
- Турция между Европой и Азией. Итоги европеизации на исходе XX века / Отв. ред. Н. Г. Киреев. — М.: Институт востоковедения РАН, Крафт+, 2001.
- Уразова Е. И. Экономика Турции: От этатизма к рынку (внутренние и внешние источники экономического роста). — М.: Наука, 1993.
- Yapp M. E.[англ.], Dewdney J. C. Turkey // Encyclopædia Britannica. (англ.)
Havolalar
Vikiombor: Atlas: Турция
- Turkiyaning rasmiy sayti (ingl.). Murojaat qilingan sana: 11-fevral 2024-yil. Arxivlangan 22-may 2015-yilda.
- Turkiya nima?
- Lidiya Sichyova. Bosfor sari yo‘l.
- Profil BBC News (ingl.)
- Profil UNESCO (ingl.)



