Turkiya haqida

Turkiya Respublikasi
turk. Türkiye Cumhuriyeti
Shior: «Yurtta Sulh, Cihanda Sulh»
«Yurtda tinchlik — jahonda tinchlik»
Madhiya: «İstiklâl Marşı
Mustaqillik marshi»
Турция на карте мира
Turkiya jahon xaritasida
Rasmiy til turk tili
Poytaxt Anqara
Eng yirik shaharlar Istanbul, Anqara, Izmir, Bursa, Adana, G‘oziantep, Antaliya, Konya, Mersin
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Davlat tuzilishi unitar davlat
Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘on
Vitse-prezident Javdat Yilmaz
Spiker Buyuk millat majlisi Numan Qurtulmush
Davlat dini dunyoviy davlat
Hudud
 • Jami 783 562 km² (dunyoda 35-o‘rin)
 • % suv yuzasi 2,03
Aholi
 • Baholash (2024) ↗ 85 372 377 kishi (17-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2024) 85 664 944 kishi
 • Zichlik 138 kishi/km² (74-o‘rin)
YAIM (XQP)
 • Jami (2023) 4,153 trln doll. (10-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 43 887 doll. (41-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2024) 1,114 trln doll. (18-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 12 768 doll. (71-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2021) ▲ 0,838 (juda yuqori; 48-o‘rin o‘rin)
Aholi nomlanishi turk erkagi, turk ayoli, turklar
Pul birligi turk lirasi (TRY, 949-kod)
Internet domenlari .tr
ISO kodi TR
Telefon kodi +90
Vaqt mintaqalari UTC+3
Avtomobillar harakati o‘ng tomondan
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Turkiya (turk. Türkiye [ˈtyr̝cije]), rasmiy nomi — Turkiya Respublikasi (turk. Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyr̝cije d͡ʒumhuːɾije'ti]) — G‘arbiy Osiyoda (97 %) va Janubiy Yevropada (3 %) joylashgan davlat. Aholisi — 85 372 377 kishi (2024, dunyoda 19-o‘rin), maydoni — 783 562 km² (36-o‘rin). Turkiya 14 ta davlat bilan chegaradosh.

Unitar davlat bo‘lib, poytaxti — Anqara. Davlat tili — turk tili.

Zamonaviy Turkiya 1923-yilda Usmonli imperiyasining parchalanishi , uning Birinchi jahon urushidagi mag‘lubiyati va undan keyingi milliy ozodlik urushi natijasida, monarxiya tugatilib, Sharqiy Frakiya, Kichik Osiyo va Arman tog‘ligi hududida turk milliy davlati tashkil etilishi orqali paydo bo‘ldi. Usmonli imperiyasi markaziga aylanishidan avval bu hudud tarix davomida qator qadimgi davlatlarning muhim qismini tashkil etgan: Xett podsholigi, Ossuriya, Urartu, Buyuk Armaniston, Vizantiya, Gruziya (Kolxida va Iberiya), Fors davlati, Rim va boshqalar.

Sanoatlashgan mamlakat, iqtisodiyoti tez rivojlanmoqda. Mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YAIM) xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha (XQP) aholi jon boshiga — yiliga 41 887 AQSH dollari (2023). 2023-yilda Turkiyaning nominal YAIMi 1,154 trln dollarni, XQP bo‘yicha YAIMi 3,613 trln dollarni, aholi jon boshiga nominal YAIMi esa yiliga 13 383 dollarni tashkil etdi. Eng kam ish haqi Turkiyada 1-yanvar 2026-yil holatiga ko‘ra — 33 ming lira (654 yevro yoki 751$).

Aʼzo: NATO 1952-yildan, Yevropa Kengashi 1949-yildan, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti 1961-yildan; shuningdek, Yevropa Ittifoqiga aʼzolikka rasmiy nomzod mamlakat 1999-yildan beri hisoblanadi.

Etimologiya

Zamonaviy Turkiya Respublikasiga nisbatan qo‘llaniladigan «Turkiya» nomi (turk. Türkiye) eski fransuz tilidagi qadimgi fransuzcha q. frans. Turquie[aniqlashtirish zarur]so‘zidan kelib chiqqan; u esa o‘rta asrlardagi lotin shakllari — Turchia, Turquia va yunoncha shakl — yun. Τουρκία. Usmonli imperiyasi1299—1922-yillarda mavjud bo‘lgan Usmonli imperiyasini zamondoshlari odatda «Turkiya» yoki «Turk imperiyasi» deb atagan. Mamlakatning rus tilidagi «Турция» nomi esa polyak tilidagi Turcja atamasi orqali yangi lotincha so‘zdan kelib chiqqan: Turcia.

2022-yilda BMT Turkiyaning barcha rasmiy hujjatlarda respublika nomini o‘zgartirish haqidagi so‘rovini qondirdi. «Turkiya Respublikasi» (ingl. Republic of Turkey, frans. République de Turquie) endi lotin yozuvida «Türkiye» deb yoziladi (ingl. Republic of Türkiye, frans. République de Türkiye). Mamlakatning qisqa nomi endi Türkiyedeb yoziladi, Turkey, Turkei yoki Turquie.

Geografiya

Turkiya Sharqiy yarimshardajoylashgan. Uning maydoni (ichki suv havzalari bilan birga) 779 452 km². Turkiya hududining asosiy qismi — 97 % — Osiyoda, yana 3 % esa Yevropada joylashgan.

. Turkiya hududining katta o‘zagini Kichik Osiyoyarimoroli tashkil etib, u to‘liq mamlakat tarkibida. Turkiyaning Yevropadagi yerlari Rumeliyadeb ataladi. Mamlakatning geografik o‘ziga xosligi — qadimdan Yevropani Osiyo bilan, Qora dengiz atrofidagi mamlakat va xalqlarni esa O‘rta yer dengizi bo‘yi mamlakatlari bilanbog‘lab kelgan muhim yo‘llar chorrahasida joylashganidir. Hozir ham Turkiya orqali Yevropani Osiyoning ko‘plab mamlakatlari bilan bog‘lovchi avtomobil va temir yo‘l magistrallari o‘tadi.

Mamlakat hududining katta qismi Kichik Osiyo yoki Onado‘li hamda Arman tog‘ligiga, kichik qismi esa Bolqon yarimoroliga , yaʼni Qora va O‘rta yer dengizlari oralig‘iga to‘g‘ri keladi.

Turkiya hududining g‘arbdan sharqqa eng katta uzunligi — 1600 km, shimoldan janubga esa — 600 km. Uni uch tomondan dengizlar o‘rab turadi: shimoldan — Qora dengiz, g‘arbdan — Egey dengizi, janubdan — O‘rta yer dengizi. Turkiyaning Yevropa va Osiyo qismlarini Qora dengizdan Egey dengiziga o‘tuvchi suv yo‘li ajratadi. Bu tizimga Marmar dengizihamda Bosfor va Dardanellbo‘g‘ozlari kiradi. Bosforning janubiy qismi va Oltin Shox ko‘rfazi (Marmar dengizi) sohilida dunyoning eng go‘zal shaharlaridan biri va Turkiyaning aholisi eng ko‘p shahri — Istanbul (sobiq Konstantinopol) joylashgan.

Chegaralar

Turkiyaning 8 ta quruqlik va 6 ta dengiz chegarasi bor.

Quruqlikdagi chegaralar:

Dengizdagi chegaralar:

Foydali qazilmalar

Turkiya hududida 100 dan ortiq turdagi foydali qazilmalaruchraydi. Mamlakat turli metall rudalari, tog‘-kimyo va yoqilg‘i-energetika xomashyosiga boy. Jumladan, xrom, volframva mis rudalari, boratlar, marmar, toshko‘mir va boshqa foydali qazilmalar. Dunyo zaxiralarining 25 % i Turkiyaga to‘g‘ri keladigan modda — simob.

2022-yil dekabrda mamlakat janubi-sharqida Gabar tog‘i yaqinida, Shirnoq viloyatida quruqlikdagi neft koni topildi. Uning zaxiralari 150 mln barrel deb baholangan.

Iqlim

Marmaris

Turkiya iqlimi — O‘rta yer dengizi iqlimi, mo‘tadil dengiz iqlimi, kontinental va tog‘ iqlimlaridan iborat.

Turkiya asosan tog‘li mamlakat bo‘lgani uchun unda iqlim ko‘pincha balandlikka qarab o‘zgaradi. Masalan, mamlakat markaziy qismida u mo‘tadil kontinental bo‘lib, yozi issiq va quruq, qishi esa ancha sovuq. Egey va O‘rta yer dengizlari sohilida iqlim O‘rta yer dengizi iqlimi bo‘lib, qish juda yumshoq kechadi. Qora dengiz sohilida yog‘ingarchilik ko‘p, qish salqin va harorat kamdan-kam noldan pastga tushadigan dengiz iqlimi kuzatiladi. Janubi-sharqda esa subtropikiqlim mavjud bo‘lib, harorat jihatidan tropik iqlimgayaqin: cho‘l sharoiti va juda issiq yoz bilan ajralib turadi.

Turkiyaning iqlim mintaqalari.  Sovuq cho‘l iqlimi (BWk)  Issiq dasht iqlimi (BSh)  Sovuq dasht iqlimi (BSk)  O‘rta yer dengizi iqlimi , yozi quruq va issiq (Csa)  Yozi quruq va iliq O‘rta yer dengizi iqlimi (Csb)  Subtropik okean iqlimi , quruq faslsiz, yozi issiq (Cfa)  Okean iqlimi , quruq faslsiz, yozi iliq (Cfb)  Nam kontinental iqlim , yozi quruq va jazirama (Dsa)  Yozi quruq va iliq nam kontinental iqlim (Dsb)  Yozi quruq va sovuq nam kontinental iqlim (Dsc)  Quruq faslsiz, yozi issiq nam kontinental iqlim (Dfa)  Quruq faslsiz, yozi iliq nam kontinental iqlim (Dfb)  Subarktik iqlim , quruq faslsiz, yozi sovuq (Dfc)  Alp iqlimi (ET)

Tarix

Usmonlilargacha bo‘lgan davr

Afsonaviy devorlar — Troya
  • 25—26-avgust, 1071-yil — Manzikert jangi (Manazkert, Manzikert— tarixiy Armanistondagishahar, hozir Turkiyaning sharqidagi Mush). viloyatida joylashgan. Saljuqiy turklar , ularga Alp Arslon qo‘mondonlik qilib, vizantiyaliklarni mag‘lub etgan va Vizantiya imperatori Roman IV Diogenni.
  • asir olgan. 1077-yil — Konya (Rum, Rim) sultonligi, poytaxti Konyabo‘lgan saljuqiy turklar davlati paydo bo‘ldi. U asta-sekin Kichik Osiyoning deyarli butun hududigacha kengaydi.
  • 1243-yil — Konya sultonligi Eronning mo‘g‘ul elxonlari — Eron (Hulaguiylarigaqaram davlatga aylandi. 1307-yilga kelib Rum sultonligi kichik knyazliklarga parchalanib ketdi. Ulardan biri — Usmon beyligi, unga iqto sifatidaberilgan hudud — XIV asr boshida tashkil topgan Usmonli davlatining.
  • o‘zagiga aylandi. 1284-yil — ilk ispan yilnomasi «Estoria de Espanna» asarida qirol Alfonso X poytaxt sifatida Ekbatana shahrini Turkiya qirolligiga (Turquia) mansub deb ko‘rsatadi.
  • 1299-yilda Usmon, Ertug‘rulningo‘g‘li va vorisi, «sulton» unvonini qabul qilib, Konya sultonlarining hokimiyatini tan olishdan bosh tortdi. Uning nomidan turklar «usmonli turklar» yoki «usmonlilar» deb atala boshladi. Ularning Kichik Osiyodagi hokimiyati kengayib, mustahkamlandi, Konya sultonlari esa bunga to‘sqinlik qila olmadi.
  • 1318-yilda Hulaguiylarso‘nggi saljuqiy sultonni taxtdan ag‘darib, bu davlatni tugatdi.
  • Vizantiya imperiyasi slavyan davlatlari — Bolgariya va Serbiyagaqarshi urushlarida usmonli turklardan foydalangan. Ilgari Vizantiyaga qarashli Kichik Osiyo yerlarida usmonli sultonlar boshqa turk davlatlarini o‘z hokimiyatlari ostida birlashtira boshladi. Natijada 1326-yilda vizantiyaliklardan tortib olingan hududlarda poytaxti Bursa.

Usmonli davri

Sulton Fotih Mehmed II
Imperator Abdulmajid I (1839-1861-yillarda) u ilg‘or islohotlar — Tanzimatni 1839-yilda boshladi. Bundan tashqari, u bir saroy ham qurdirgan. Bu saroyning nomi — Dolmabog‘cha.
  • Bolqon yarimorolida XIV asr o‘rtalariga kelib bolgar va serb davlatlarida feodal tarqoqlik davri boshlandi. Bu ularning zaiflashishiga sabab bo‘lib, Kichik Osiyodagi Vizantiya yerlarini egallagan turklarning ularni bo‘ysundirishiga yordam berdi. Turklar g‘arbga siljiy boshladi. Shu paytda Vizantiyada hokimiyat uchun keskin kurash avj oldi va bu turklarga Bolqon yarimorolini zabt etish imkonini berdi. Konstantinopolniqo‘lga kirita olmagan usmonli qo‘shinlari Bolqon davlatlarini bosib olishga eʼtibor qaratdi. Og‘ir xavfga qaramay, slavyan hukmdorlari harbiy ittifoq tuza olmadi. XIV asr oxiriga kelib turklar barcha bolgar yerlarini egalladi.
  • 1362-yilda sulton Murod I boshchiligidagi turklar Yevropadagi hududlarni zabt etib, poytaxtni Adrianopol (Edirna) shahriga ko‘chirdi. Turkiyaning Yevropadagi yerlari Rumeliyadeb ataldi. Turk sultonlari hokimiyatining tayanchiga yanicharlar.
  • aylandi. Serblar va bosniyaliklar istilochilarni to‘xtatishga urindi. 1371-yilda Murod Maritsa daryosi bo‘yidagi (Chernomen yaqinidagi) jangda janubiy serb knyazlari qo‘shinini tor-mor etdi, Makedoniyaning Drama, Kavala va Sere shaharlarini egalladi hamda Samakovoda bolgarlar va serblar ustidan katta g‘alabaga erishdi. Ayrim serb va bolgar knyazlari Murodga bo‘ysunib, uning vassaliga aylanishga majbur bo‘ldi.
  • 1380-yillarda Murod g‘arbga yurishini davom ettirdi. 1385-yilda Sofiya, 1386-yilda esa Nishegallandi. Onado‘lida Murod o‘z yerlarini To‘qatgacha kengaytirdi va Orxon egallagan Anqaradagi hokimiyatini mustahkamladi. O‘g‘lining nikohi, hududlarni sotib olish va bosib olish orqali Germiyonog‘ullari, Karasiy, Tekkeog‘ullari va Hamidog‘ullari beyliklarini qo‘lga kiritdi. Karamanog‘ullari yetakchiligidagi bekliklar ittifoqi 1386-yilda Konya yaqinida mag‘lub etildi.
  • 1387 yoki 1388-yilda shimoliy serb knyazlari Usmonlilarni Plochnikda to‘xtatdi, ammo 1389-yilda Murod va uning o‘g‘li Boyazid Kosovo yaqinida g‘alaba qozondi. Murod shu jangda halok bo‘ldi.
  • 15-iyul 1389-yilda Kosovo maydonida hal qiluvchi jang bo‘lib o‘tdi. Kuchli turk qo‘shiniga son jihatidan ancha kam bo‘lgan serb va bosniya qo‘shini qarshi turdi. Slavyan rivoyatlarida bu jang Milosh Obilichningjasorati bilan bog‘lanadi: jasur serb jangchisi turk sultonini o‘ldirgan. Biroq uning o‘g‘li, bo‘lajak sulton Boyazid otasining o‘limini turk qo‘shinlaridan yashirdi va natijada slavyan qo‘shini og‘ir mag‘lubiyatga uchradi. 1389-yilda yoki 1390-yil yozida Moraviya Serbiyasida hukmronlik qilgan serbiyalik Militsa vengerlar, turklar va Vuk yerlari.
  • Usmonli imperiyasiga qaramlikni tan oldi. 25-sentabr 1396-yil — Nikopol jangi , sulton Yildirim Boyazid qo‘shini bilan venger qiroli Sigizmund boshchiligidagi salibchilar o‘rtasida, Bolgariyadagi Nikopol qalʼasi yaqinida bo‘lib o‘tdi. Jangdagi g‘alaba Usmonli imperiyasining Bolqon yarimorolidagi hukmronligini mustahkamladi.
  • 28-iyul 1402-yil — Anqara jangi. Amir Temurdanmag‘lubiyatga uchragan Boyazid I Yildirim asirga tushdi va asirlikda vafot etdi (yoki zaharlanib o‘ldi). Ammo 30 yil o‘tgach, Boyazid vorislari parchalanib ketgan mamlakatni yana birlashtirib, g‘arbga yurishlarni davom ettirdi.
  • 1453-yilda turklar Konstantinopolni (qarang: Konstantinopolning qulashi (1453)) egallab, uni yangi imperiyaning.
  • poytaxtiga aylantirdi. Yovuz Salim davrida Usmonli imperiyasi Suriya, Arabiston va Misrnizabt etdi. Turk sultoni Qohirada so‘nggi xalifani taxtdan tushirib, o‘zi xalifa bo‘ldi.
Usmonli imperiyasi qudratining cho‘qqisida (taxminan 1680)
XVII—XIX asrlarda Usmonli imperiyasining tanazzuli
  • XIX asrda imperiyaning chekka hududlarida ajralib chiqish kayfiyati kuchaydi. U G‘arbning texnologik ustunligi oldida tobora ko‘proq hududlarini yo‘qota boshladi. Zaiflashgan Usmonli imperiyasi Germaniyadanyordam olishga urindi, biroq bu uni Birinchi jahon urushigatortdi va urush To‘rtlar ittifoqining.
  • mag‘lubiyati bilan yakunlandi. 1908-yil — Yosh turklar inqilobi, sulton Abdulhamid II taxtdan ag‘darildi.
  • 30-oktabr 1914-yil Usmonli imperiyasi o‘zining Birinchi jahon urushiga kirishinirasman eʼlon qildi. Aslida u bir kun oldin Rossiyaning Qora dengiz portlarini o‘qqa tutib, urushga kirgan edi.
  • 24-aprel 1915-yilda Istanbulda arman ziyolilari hamda diniy, iqtisodiy va siyosiy elita vakillari ommaviy hibsga olindi. Bu sana armanlar genotsidining Boshlanishi deb hisoblanadi. Turkiya hokimiyatining harakatlari oqibatida 1915–1918-yillarda, turli baholarga ko‘ra, 1,5 mln dan 2 mln dan ortiq arman halok bo‘lgan. Turkiya Respublikasi va rasmiy turk tarixshunosligi hanuzgacha rad etib kelgan hodisa — armanlar genotsididir
  • 30-oktabr 1918-yilda Mudros sulh bitimi, undan keyin Sevr tinchlik shartnomasi (10-avgust 1920-yil) tuzildi. Shartnoma barcha imzolagan tomonlar tomonidan ratifikatsiya qilinmagani sababli kuchga kirmadi (faqat Gretsiyaratifikatsiya qilgan). Unga ko‘ra, Usmonli imperiyasi bo‘linishi, Kichik Osiyodagi eng yirik shaharlardan biri —SmirnaGretsiyaga berilishi kerak edi. Yunon qo‘shini 15-may 1919-yilda shaharni egalladi, shundan keyin Mustaqillik urushiboshlandi. Mustafo Kamol boshchiligidagi turk millatchilari tinchlik shartnomasini tan olmadi va qurolli kuch bilan yunonlarni mamlakatdan quvib chiqardi. 18-sentabr 1922-yilga kelib Turkiya bosqinchilardan ozod qilindi. 1923-yilgi Lozanna tinchlik shartnomasi (24-iyul) bilan Turkiyaning yangi chegaralari tan olindi.

Zamonaviy Turkiya

Mustafo Kamol Otaturk
Panorama: Istanbul, Turkiyaning eng yirik shahri

Aholi

Gavjum Istiqlol ko‘chasi Istanbulda
Aholining yosh-jins piramidasi , Turkiya, 2020-yil

2024-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Turkiyada 85 372 377 kishi yashaydi. Mamlakatning asosiy aholisi — turklar. Usmonli imperiyasi davrida ular o‘zlarini «usmonlilar» deb atashgan (turk. Osmanlı).

1927-yilgi birinchi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, Turkiya Respublikasida 13 464 564 kishi yashagan. Ulardan, 2 323 359 — kurdlar, shuningdek, cherkeslar, bosniyaliklar, arablar, islomni qabul qilgan yunonlar, armanlar va boshqalar bor edi.

Mamlakatda jami 12 marta aholi ro‘yxatga olingan. 1927-yildan beri Turkiya aholisi 4,4 baravar, faqat 1950–1985-yillarda esa 2,5 baravar ko‘paygan. 2009-yilda Turkiya aholisi 72,6 mln kishi, zichligi — 88 kishi/km², shaharliklar ulushi — 75,5 %, 15 yoshdan oshgan savodli aholi ulushi — 88,1 % edi. Aholining asosiy shaharlarda to‘planishi ortmoqda: 1990-yilda Istanbul va Anqara mamlakat aholisining 18,4 % ini, 2010-yilda esa 24,5 % ini tashkil qilgan. Shu bilan birga, mamlakat sharqida, ayniqsa shimoli-sharqda aholi kamaymoqda. Shimoli-sharqiy Onado‘li aholisi 1990-yilda 235 ming, 2009-yilda esa 220 ming kishi bo‘lgan.

Turkiya hududida aholi juda notekis joylashgan. Eng zich aholi yashaydigan joylar — Marmar va Qora dengiz sohillari, shuningdek, Egey dengizi bo‘yidagi hududlar. Aholisi eng ko‘p shahar — Istanbul, eng kam aholi yashaydigan hudud esa Hakkari.

Til

Turkiyaning rasmiy tili — turk tili; u turkiy til bo‘lib, yozuvilotin alifbosiga asoslangan. Shuningdek, arman, yunon va boshqa tillar tarqalgan. Ilgari, Usmonli imperiyasidavrida, zodagonlar usmonli turk tilidanfoydalangan, hozir bu til amalda qo‘llanilmaydi.

Xalqlar

Turklar

Turklar — Turkiyaning asosiy xalqi. Ular turkiy tillarning o‘g‘uz guruhiga mansub tilda gaplashadi, turkiy tillar oilasiga kiradi va islomgaeʼtiqod qiladi. Turklarning ajdodlari — o‘g‘uzlarXI asr o‘rtalarida hozirgi Turkiyaning markaziy qismiga O‘g‘uz davlatidan, hozirgi Qozog‘istonhududidan kirib kelgan. 29-may 1453-yilda turklar Konstantinopolni (hozirgi Istanbul) yunonlardan tortib oldi.

1927-yilda Turkiyada 13 464 564 kishi yashagan va ularning ko‘pchiligi turklar bo‘lgan. 2006-yil maʼlumotlariga ko‘ra, jami 73 mln kishidan 55 mln 484 ming nafari o‘zini turk deb hisoblagan.

AQSH Markaziy razvedka boshqarmasi (MRB) maʼlumotlariga ko‘ra, 2016-yilda turklar Turkiya aholisining 70—75 % ini tashkil qilgan.

Eʼtiqodiga ko‘ra turklar musulmonlar (ko‘pchiligi sunniy, hanafiy mazhabivakillari, ozchilik esa alaviylardir).

Kurdlar

Kurdlar — Turkiyaning tub eroniy tillarda so‘zlashuvchi xalqi bo‘lib, ular asosan islomga eʼtiqod qiladilar.

1927-yilgi ro‘yxatga olishda Turkiyada 2 323 359 kurd (jami 13 464 564 aholi orasida) qayd etilgan.

Turkiyada ko‘p o‘n yillar davomida aholini turklashtirish siyosati olib borilgan. Shu bois etnik guruhlar sonini, hatto taxminan bo‘lsa ham, hisoblash qiyin. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, Turkiyadagi kurdlar mamlakat aholisining 10–23 % ini tashkil qiladi, ularning soni esa 8,13 mln ( Ethnologue 2014-yil maʼlumotiga ko‘ra). Kurdlar butun mamlakat bo‘ylab ko‘p yashaydi, ayniqsa sharqda ular aholining mutlaq ko‘pchiligini tashkil qiladi.

MRB maʼlumotlariga ko‘ra, 2016-yilda kurdlar Turkiya aholisining 27 % ini tashkil etgan.

Kavkaz xalqlari

Mamlakatda Shimoliy Kavkazdan ko‘chib kelganlar ko‘p (asosan, Kavkaz urushidan keyin vatanidan ko‘chirilgan tog‘liklar avlodlari). Ular umumiy «cherkeslar» nomi bilan ataladi; aksariyatini adigeylar, shuningdek, abazinlar, abxazlar, no‘g‘aylar, qorachoylar va bolqorlar, , Dog‘iston xalqlari,, ingushlar, osetinlar, chechenlarham kiradi. Ularning umumiy soni taxminan 3 mln kishidir.

Aya Sofiya

Ozarbayjonlar

Turkiyada 700 000–800 000 ozarbayjon yashaydi. Ular jamiyatga yaxshi qo‘shilib ketgan, bunga asosan madaniy va til jihatidan onado‘li turklariga yaqinligi sabab bo‘lgan. Shunga qaramay, diniy eʼtiqod borasida sezilarli farqlar bor (ozarbayjonlarning aksariyati shialar, Onado‘li turklarining aksariyati esa sunniylar).

Qrim tatarlari

Mamlakatda ko‘plab Qrim tatarlari yashaydi (taxminan 500 mingdan 6 mlngacha). Ularning asosiy qismi Qrimning Rossiya imperiyasiga qo‘shib olinishidankeyin Turkiyaga ko‘chib kelgan. XVIII—XX asrlar davomida ham ko‘chish davom etgan.

Armanlar

Armanlar (arm. Թուրքահայեր) — tub xalq bo‘lib, Turkiyaning tarixiy G‘arbiy Armanistonhududida istiqomat qilgan. XX asr boshida ular mamlakat aholisining taxminan 20 % ini tashkil qilib, asosan sharqiy viloyatlarda Usmonli imperiyasiningasosiy aholisini tashkil etgan. Ammo armanlar genotsididan keyin deyarli barchasi o‘ldirilgan, quvilgan yoki islomlashtirilgan va assimilyatsiya qilingan. Bugun Turkiyada 50–70 ming arman xristian, asosan Istanbuldayashaydi. Musulmon armanlar soni taxminan 400 000. Ayrim maʼlumotlarga ko‘ra, mamlakatda rasmiy statistikadan tashqari 10 milliongacha yashirin armanlaryashashi mumkin. Arman diasporasining (taxminan 10 million kishi) ko‘pchiligi hamda Armaniston Respublikasi aholisining kamida yarmi hozirgi Turkiya hududidan qochganlarning avlodlaridir.

Ossuriyaliklar

Ossuriyaliklar — Turkiyaning tub, somiy tillarda so‘zlashuvchi va xristianlikkaeʼtiqod qilgan xalqidir. XX asr boshlarida hozirgi Turkiyaning janubi-sharqida, Suriya va Iroq chegaralarida yuz minglab ossuriyaliklar yashagan. Ulardan 500 000 dan ortig‘i Turkiya hokimiyati uyushtirgan ossuriyaliklar genotsididavomida o‘ldirilgan.

Yunonlar

Yunonlar — Turkiyaning tub, xristianlikkaeʼtiqod qilgan xalqi. Ular tarixiy Vizantiyaning, hozirgi Turkiya hududida yunonlar genotsidi boshlanguniga qadar jips yashagan. Bu genotsid XX asr boshida yuz bergan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, Birinchi jahon urushi boshlanishidan oldin hozirgi Turkiya hududida 2,7 mln gacha yunon yashagan. Yunonlar Egey dengizining Onado‘li sohilidagi aholining 60 % ini (jumladan, Izmirshahrida), Qora dengiz sohilida esa ko‘pchilikni, shuningdek, Istanbul (yunoncha «Konstantinopol») aholisining salmoqli qismini tashkil etgan. Kichik Osiyo yarimorolida XX asr boshida yunonlar ulushi taxminan 20 % bo‘lgan. Yunonlar genotsidida ularning 1 500 000 nafargachasi o‘ldirilgan, qolganlari deportatsiya qilingan. Hozirgi Turkiyada ham sezilarli miqdorda musulmon yunonlar.

Din

Turkiyada din davlatdan qonun bilan ajratilgan va har bir aholining eʼtiqod erkinligi kafolatlangan. Aholining ko‘pchiligi islomning sunniylik yo‘nalishiga, xususan, hanafiy mazhabiga va moturidiylikkaeʼtiqod qiladi. Islomiy birodarliklar — tariqatlarham juda rivojlangan. Ayniqsa, Naqshbandiya va Mavlaviyatariqatlari keng tarqalgan. Shofeʼiy mazhabivakillari ham bor, asosan kurdlarorasida. Mamlakatda 78 000 ta masjid faoliyat yuritadi.

Turli xristian yo‘nalishlariga mansub 321 jamoa va 36 yahudiy sinagogasi ro‘yxatga olingan. Xristian jamoalari orasida 90 ta pravoslav Konstantinopol patriarxatiga qarashli jamoa (75 tasi Istanbulda, 8 tasi Go‘kcheada orolida, 6 tasi Hatay ilida, 1 tasi Bo‘zjaada orolida), 55 ta arman-grigorian jamoasi (45 tasi Istanbulda, 7 tasi Hatayda va 1 tadan Mardin, Diyorbakir, Kayserishaharlarida), ossuriyalik nestorianlar, pravoslav bolgarlar, arablar va arman katoliklarning 60 jamoasi, turli protestant yo‘nalishlarining 52 jamoasi bor. Bundan tashqari, sharqdagi ayrim kurdlar sinkretik dinga eʼtiqod qilib, yazidiylar deb ataladi.

Shaharlar

Istanbul
Turkiya shaharlari aholi soniga mutanosib holda, 2012-yil

2014-yil holatiga ko‘ra, Turkiyada aholisi 1 mln kishidan ortiq bo‘lgan to‘qqizta shahar mavjud.

Aholi punktiAholi
Istanbul 15 460 512
Anqara 4 630 735
Izmir 3 401 994
Bursa 2 100 000
Adana 1 636 229
G‘oziantep 1 438 373
Konya 1 107 886
Antaliya 1 073 794
Kayseri 1 004 276
Diyorbakir 920 366
Mersin 915 703
Eskishehir 659 924

Xarita

Aholi soniga ko‘ra shaharlar:

  1. красный маркер — 10 000 000 kishidan boshlab
  2. оранжевый маркер — 2 000 000 dan 5 999 999 kishigacha
  3. жёлтый маркер — 1 000 000 dan 1 999 999 kishigacha
  4. зелёный маркер — 800 000 dan 999 999 kishigacha
  5. синий маркер — 500 000 dan 799 999 kishigacha
  6. фиолетовый маркер — 300 000 dan 499 999 kishigacha

Maʼmuriy bo‘linishi

Turkiyaning mintaqaviy bo‘linishi

Turkiya 81 ta ilga (viloyatga; ilgari «viloyat» atamasi ishlatilgan) bo‘lingan. Har bir il (turk. il) tumanlarga —ilche, turk. ilçe— bo‘linadi. 2007-yil holatiga ko‘ra, jami 923 ta tuman mavjud. Ilning maʼmuriy markazi uning markaziy tumanida (markaz ilche, turk. merkez ilçe). Ko‘p tumanlar, biroq hammasi emas, kichik maʼmuriy birliklar — bujaklarga bo‘linadi.

Statistika yuritish maqsadida Turkiya illari norasmiy ravishda yettita geografik mintaqaga birlashtirilgan (bu maʼmuriy bo‘linish hisoblanmaydi):

  1. Egey mintaqasi (turk. Ege Bölgesi)
  2. Qora dengiz mintaqasi (turk. Karadeniz Bölgesi)
  3. Markaziy Onado‘li mintaqasi (turk. İç Anadolu Bölgesi)
  4. Sharqiy Onado‘li mintaqasi (turk. Doğu Anadolu Bölgesi)
  5. Marmar dengizi mintaqasi (turk. Marmara Bölgesi)
  6. O‘rta yer dengizi mintaqasi (turk. Akdeniz Bölgesi)
  7. Janubi-sharqiy Onado‘li mintaqasi (turk. Güney Doğu Anadolu Bölgesi)

Ilni siyosiy jihatdan hukumat tayinlaydigan gubernator (turk. vali) boshqaradi. Gubernator qarorgohi «viloyat» (turk. vilayet) deb ataladi va viloyatni bildiruvchi eski atama shundan kelib chiqqan.

Mahalliy xo‘jalikni umumxalq ovoz berish yo‘li bilan saylanadigan munitsipalitet rahbari (turk. büyükşehir belediyesi başkanı) boshqaradi. Tumanlar ham o‘z munitsipalitetlariga (turk. belediye) ega bo‘lib, ularga merlar (turk. belediye başkanı)

) boshchilik qiladi. Odatda, illar maʼmuriy markazlari bilan bir xil nomlanadi; markazlar «markaz» yoki «markaziy tuman» (turk. merkez) deb ham ataladi. Istisnolar: Hatay (maʼmuriy markazi — Antakya), ), Kojaeli (maʼmuriy markazi — Izmit) va Sakarya (maʼmuriy markazi — Adapazari).

). 1926-yilda Turkiya 57 ta ilga bo‘lingan. 1939-yilda Hatay qo‘shilgan, 1947-yilda esa Artvin, Tunjeli, Karako‘z (hozirgi Bingo‘l), Bitlis va Hakkari, 1953-yilda Ushak, 1954-yilda Sakarya va Adiyaman, 1957-yilda esa Nevshehirillari tashkil etilgan. 1957–1989-yillarda illar soni o‘zgarmay, 67 ta bo‘lib qolgan. 1989-yilda Qiriqqalʼa, Karaman, Bayburt va Aksaray, 1990-yilda Batman va Shirnoq, 1991-yilda Bartin, 1994-yilda Ig‘dir va Ardahan, 1995-yilda Yalova, Karabyuk va Kilis, 1997-yilda Usmoniya, 1999-yilda Duzje.

Davlat tuzilishi

Davlat ramzlari

Turkiya bayrog‘i

Turkiya bayrog‘i — markazida oq yarimoy va yulduz tasvirlangan qizil to‘g‘ri to‘rtburchak mato. Bayroq enining bo‘yiga nisbati 2:3.

Turkiyaning rasman tasdiqlangan gerbi mavjud emas.

Siyosiy tuzum

Shuningdek qarang: Turkiya siyosiy partiyalari

Qonun chiqaruvchi hokimiyat bir palatali parlament — Buyuk millat majlisiga (Büyük Millet Meclisi) tegishli. Majlis 600 deputatdan iborat bo‘lib, deputatlar 5 yilga (2007-yilgacha — 7 yilga) proporsional vakillik tizimida umumiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berish yo‘li bilan saylanadi. Partiyalar uchun eng kam saylov chegarasi 10 %.

Davlat rahbari — Respublika Prezidenti (Cumhurbaşkanı). Ijro etuvchi hokimiyat Prezident kabinetiga tegishli bo‘lib, unga Prezident boshchilik qiladi. 2017-yilgi konstitutsiyaviy islohotgacha ijro hokimiyati Vazirlar Kengashiga (Bakanlar Kurulu) tegishli bo‘lib, uning rahbari bosh vazir (Başbakan).

Turkiyadagi norozilik namoyishlari , 2013-yil

21-oktabr 2007-yilda Turkiyada amaldagi konstitutsiyagao‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha referendum o‘tkazildi. O‘zgartirishlar prezidentni saylash tartibi va vakolat muddati bilan bog‘liq edi. 1982-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, davlat rahbari — prezidentni parlament saylar edi. Prezident 7 yilga saylangan va qayta saylana olmagan. U vakillik vazifalarini bajargan.

O‘zgartirishlarga ko‘ra, davlat rahbari 5 yilga umumxalq ovozi bilan saylanadi va yana bir muddatga qayta saylanishi mumkin. Parlament saylovlari har 4 yilda o‘tkaziladi.

Mamlakatda hukmron konservativ partiya — Adolat va taraqqiyot partiyasi.

12-sentabr 2010-yilda navbatdagi referendum o‘tkazildi. Konstitutsiyaga kiritiladigan o‘zgartirishlarni 58 % qo‘llab-quvvatladi, 42 % qarshi ovoz berdi. Bu o‘zgarishlar mamlakatda demokratlashuvni chuqurlashtirishga qaratilgan edi. Xususan, armiyaning siyosiy va ijtimoiy hayotga taʼsiri yana ham cheklangan: harbiy tribunallar roli sezilarli kamaytirildi, 1980-yilgi harbiy to‘ntarish tashkilotchilarining sud daxlsizligi bekor qilindi. Bundan tashqari, Turkiya Konstitutsiyaviy sudi aʼzolari 11 nafardan 17 nafarga ko‘paytirildi.

16-aprel 2017-yilda Turkiyada referendum o‘tkazildi. Unda qabul qilingan konstitutsiyaviy o‘zgartirishlar natijasida Turkiya prezidentlik respublikasigaaylandi. Parlament o‘rinlari soni oshirildi, bosh vazir lavozimi tugatildi. Vazirlar Kengashi o‘rniga ijroiya organ — Prezident kabineti tashkil qilindi.

Ijro va qonun chiqaruvchi hokimiyat ustidan konstitutsiyaviy nazoratni Konstitutsiyaviy sud (Anayasa Mahkemesi) amalga oshiradi. U prezident va quyi sud instansiyalari kollegiyalari tomonidan ovoz berish va maslahatlashuvlar orqali tayinlanadigan 11 doimiy va 4 o‘zgaruvchan aʼzodan iborat. 2007-yil oktabrdan uning raisi Hoshim Qilich bo‘lgan.

Tadqiqot markazi Economist Intelligence Unit maʼlumotiga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.

Tashqi siyosat

Antaliyadagi G-20 sammiti, 2015

2000-yilda Turkiya Respublikasi Yevropa Ittifoqigaaʼzolikka rasmiy nomzod maqomini oldi. U NATOga 1952-yildan beri aʼzo.

Amerikalik tadqiqotchi F. Xill Turkiya muhim mintaqaviy o‘yinchi ekanini, ayrim Yevroatlantika tashkilotlariga kirishiga qaramay, o‘zini G‘arbdan mustaqil deb hisoblashini taʼkidlaydi. Turkiya chegaralari va qo‘shni hududlardagi muammolarni istisno etib, atrofida keng taʼsir, iqtisodiy va siyosiy hamkorlik mintaqasini shakllantirishga urinmoqda. U katta iqtisodiy salohiyatga ega bo‘lib, sobiq Usmonli hududining yetakchisiga aylanishga intiladi.

Rossiya–Turkiya diplomatik munosabatlari 1701-yilda Istanbulda Rossiya podsholigi elchixonasi ochilganida o‘rnatilgan. Biroq ikki davlat aloqalari besh asrdan ko‘proq tarixga ega: tarixchilar munosabatlar boshlanishini knyaz Ivan III 30-avgust 1492-yilda Usmonli sultoni Boyazid II ga yo‘llagan savdo haqidagi maktubdan hisoblaydi.

Turkiya va Yevropa Ittifoqi

Turkiya 2005-yildan beri Yevropa Ittifoqiga kirish bo‘yicha rasmiy muzokaralar olib bormoqda
Shimoliy Kipr Turk Respublikasi

Hozirda Turkiya Yevropa Ittifoqi bilan mazkur siyosiy-iqtisodiy tuzilmaga aʼzo bo‘lish haqida muzokaralar olib bormoqda.

1963-yilda Turkiya YI ning o‘tmishdoshi — Yevropa iqtisodiy hamjamiyati — bilan shartnomaimzoladi. Unda mamlakatning ittifoqqa kirish huquqi tan olingan edi. 1978—1979-yillarda Turkiya Gretsiyabilan birga Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga aʼzo bo‘lishga taklif qilingan, ammo rad etgan. 1980-yilgi harbiy to‘ntarishdan keyin Yevropa Anqara bilan aloqalarni to‘xtatdi va muzokaralar faqat 1983-yildan keyin tiklandi. 1987-yilda Turkiya YI ga kirish uchun rasman ariza berdi.

Biroq 1997-yilgi sammitda YI Turkiyani aʼzolikka nomzod deb tan olishdan bosh tortdi. Bu maqomni mamlakat faqat 2000-yilda , jumladan, inson huquqlarini himoya qilish qonunchiligini isloh qilish sharti bilan oldi. 2002-yil avgustda Turkiya parlamenti islohotlar dasturini tasdiqladi. Oktabrda esa 2004 Yevropa komissiyasi Turkiyaning YI ga aʼzoligi bo‘yicha muzokaralarni boshlashni tavsiya etdi.

Turkiya bilan Yevropa munosabatlarini Turkiyaning Kiprnitan olmasligi murakkablashtiradi. Kipr 2004-yil mayida qo‘shilgan tashkilot — Yevropa Ittifoqi. Kipr mojarosiTurkiyaning YI ga kirishiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy sabablar qatoriga kiradi va 1974-yildanberi hal qilinmagan. 1974-yilda Turkiya bosib olgan orolning shimoliy qismininazorat qilishda davom etmoqda. Turkiya hukumati hanuz orolning janubidagi yunonlar qismi hukumatining qonuniyligini tan olmaydi. Kurdlar masalasi ham Yevropaga integratsiyada muhim masaladir. Yevropa kurdlarga kengroq mintaqaviy vakolat va muxtoriyat berishni, ularning huquqlarini Yevropa standartlari asosida himoya qilishni talab etadi. YI ning Turkiyani aʼzo sifatida qabul qilmasligiga yana bir sabab —[qaysi shart?]Fransiya tomonidan qo‘yilgan va Turkiya hukumati bajarishdan bosh tortayotgan shart, yaʼniUsmonli imperiyasida 1915-yilgi armanlar genotsidini tan olish talabidir..

20-mart 2021-yilda Turkiya ayollar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha Istanbul konvensiyasidan chiqdi.

Turkiyaning YI ga kirishi bilan bir qatorda, Turkiya va YI o‘rtasida viza rejimini yengillashtirish masalasi ham ko‘rib chiqilmoqda. Biometrik pasportga ega Turkiya fuqarolariga Shengen hududiga 90 kungacha, uzluksiz 180 kunlik davr ichida vizasiz kirish imkonini berish muhokamada. Yevropa Ittifoqi ushbu tartib uchun Turkiyaga bir necha shartni, jumladan, shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish talabini qo‘ygan.

Ichki siyosat

Teraktdan keyingi yurish — Suruchdagi terakt

Turkiya ichki siyosatidagi asosiy muammolardan biri — kurdlarning mustaqillik uchun kurashi. Turklar orasida G‘arb bu kurashni mintaqadagi aniqlangan neft zaxiralaridan (xalqaro kelishuvlar sabab hozir o‘zlashtirilmayotgan) mustaqil davlat tashkil topgach foydalanish maqsadida qo‘llab-quvvatlaydi, degan fikr tarqalgan. Mazkur davlat — Kurdiston.

Iqtisodiyot

Mamlakat iqtisodiyotida sanoatning ulushi taxminan 28 %, qishloq xo‘jaliginiki — 15 %, qurilishniki — 6 %, xizmat ko‘rsatish sohasiniki — 51 %.

2018-yilda Turkiya iqtisodiy salohiyat bo‘yicha dunyoda 18-o‘rinda edi.

1-yanvar 2010-yildan yangi turk lirasi (TRY, YTL), 100 kurushga (Ykr) teng bo‘lgan pul birligi, muomaladan chiqarildi va uning o‘rniga turk lirasi (TL) xuddi shu nominalda joriy etildi. Eski pullar 31-dekabr 2009-yilgacha to‘lov uchun qabul qilingan. Banknotlarni keyingi 10 yil ichida mamlakat Markaziy banki va Ziraat banklarida, tangalarni esa faqat 2010-yil oxirigacha almashtirish mumkin bo‘lgan.

1-yanvar 2023-yildan Turkiyada eng kam ish haqi 10008 turk lirasi (brutto) (€499,31) va 8506,80 turk lirasi (netto) (€424,41) bo‘ldi. Xalqaro mehnat tashkiloti maʼlumotlariga ko‘ra, Turkiyada erkaklar va ayollar mehnatiga haq to‘lash o‘rtasidagi tafovut saqlanib qolgan. 2023-yilda bu tafovut 4068 turk lirasi (€184,32) bo‘lgan: ayollar yiliga 46208 turk lirasi (€2093,68), erkaklar esa 50297 turk lirasi (€2278,96) ishlagan. 1-iyul 2023-yildan eng kam ish haqi 13414,50 turk lirasi (brutto) (€471,58) va 11402,32 turk lirasi (netto) (€400,82) bo‘ldi. 1-yanvar 2024-yildan bu ko‘rsatkich 20002,50 turk lirasi (brutto) (€610,88) va 17002,12 turk lirasi (netto) (€519,32), 1-yanvar 2025-yildan 26005,50 turk lirasi (brutto) (€713,20) va 22104,67 turk lirasi (netto) (€606,22), 1-yanvar 2026-yildan 33029,59 turk lirasi (brutto) (€654,98) va 28075,14 turk lirasi (netto) (€556,73) ni tashkil etdi.

Sanoat

Umumiy sanoat ishlab chiqarishida eng katta ulush qayta ishlash sanoatiga (qurilishni ham qo‘shib hisoblaganda 84 %) to‘g‘ri keladi. To‘qimachilik, charm, oziq-ovqat, kimyo, farmatsevtika, energetika, metallurgiya, kemasozlik, avtomobilsozlik va maishiy elektr jihozlari ishlab chiqarish rivojlangan. Eng jadal o‘sayotgan sohalar orasida avtomobilsozlik (+9,6 % 2005-yilda) va kimyo sanoati (+7,2 % 2005-yilda) bor.

Energetika

Qazilma energiya manbalari:

Turkiyadagi neft zaxiralari 2021-yil boshida 366 mln barrel deb baholangan. Gaz zaxiralari juda kam: 2020-yil boshida 0,134 trln kub fut, 2021-yilda esa 3,794 mlrd m3.

Tasdiqlangan ko‘mir zaxiralari 11525 mln tonna deb baholanadi. Advanced Energy Technologies maʼlumotlariga ko‘ra, shaxtalardagi metandanfoydalanish salohiyati ko‘mir qazib olishdagi metan chiqindilari va 2020-yildagi zaxiralarga asoslangan hisoblash uslubida 8,8–35,7 mlrd kub m ni tashkil qiladi.

Turkiyada boshqa qazilma zaxiralari ham mavjud, jumladan, uglevodorodlar: slanes gazi — 23,6 trln kub fut, qattiq slanes nefti — 4,7 mlrd barrel va kerogen nefti — 1 985 mln barrel.

Transport

Istanbul (yangi aeroport)

Mamlakatda ichki va xalqaro yo‘nalishlarda xizmat ko‘rsatuvchi bir qancha aviakompaniya faoliyat yuritadi. Turistlar ko‘pligi sababli Turkiyada avtobus tarmog‘i va metrodan (1996-yildan) iborat rivojlangan jamoat transporti tizimi mavjud.

Shuningdek, bir nechta port, temir yo‘l tarmog‘i (jumladan, bitta tezyurar yo‘nalish), xomashyoni tashish uchun neft va gaz quvurlari mavjud.

Turkiya kosmik agentligi (TKA)

13-dekabr 2018-yilda Turkiya prezidenti Toyyib Erdo‘g‘on rasman Turkiya kosmik agentligini (TKA) tashkil etdi. U davlat budjetidan moliyalashtiriladi.

Turizm

Sels kutubxonasi

Turkiyada sayyohlik xizmatlari va infratuzilmasi yaxshi rivojlangan. Bunga dengiz bo‘yidagi kurortlarhamda diqqatga sazovor joylarning xilma-xilligi sababdir.

Tashqi savdo

2017-yilda Turkiya tashqi savdo hajmi bo‘yicha 27-o‘rinda edi. Eksport 166 mlrd $, import 214 mlrd $, tashqi savdo salbiy saldosi esa 48,6 mlrd $ ga baholangan.

Eksport tarkibida tayyor mahsulotlar ustun: mashinalar, transport vositalari va uskunalar (33 % gacha), yengil sanoat mahsulotlari, jumladan, kiyim va poyabzal (18,2 %), metallar va qotishmalar, shu jumladan po‘lat va prokat (11,6 %), kimyo mahsulotlari, jumladan, shina va plastmassalar (8,8 %). Oltin, zargarlik buyumlari va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (meva, yong‘oq, don, tamaki) ham eksport qilinadi. Asosiy xaridorlar: Germaniya — 10 %, Buyuk Britaniya — 6,1 %, Italiya — 5,6 %, BAA — 5,5 %, Iroq — 5,4 % va AQSH — 5,3 %; Rossiyaning ulushi — 1,9 %.

Mamlakat asosan mashinalar, elektronika va ehtiyot qismlar (22,6 %), metallar va qotishmalar (13,5 %), transport vositalari (11 %), oltin (8 %), shuningdek, qishloq xo‘jaligi va kimyo xomashyosini import qiladi. Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy — 11 %, Germaniya — 10 %, Rossiya — 6,2 %, Italiya — 5,3 %, AQSH — 5,3 %.

2017-yil holatiga ko‘ra, mamlakat tashqi qarz hajmi bo‘yicha dunyoda 29-o‘rinni egallaydi; qarz miqdori 429,6 mlrd $.

Madaniyat

«Ikki musiqachi» (chapda) va «Toshbaqalarni o‘rgatuvchi» (o‘ngda), rassom Usmon Hamdi Bey, Pera muzeyi
Pista solingan baqlava , G‘oziantepdan

Oshxona

Musiqa

Milliy cholg‘ular: tanbur, kamancha, ud, santur, qonun, rubob, darbuka.

Sport

Futbol

Eng ommabop sport turi — futbol.

Qurolli kuchlar

Otokar «Kobra» Kobulda
Turkiyaning ANKA droni

Turkiya qurolli kuchlari (turk. Türk Silahlı Kuvvetleri) — Turkiya Respublikasining erkinligi, mustaqilligi va hududiy yaxlitligini himoya qilishga mo‘ljallangan qo‘shinlar majmuasi. 2025-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Turkiya armiyasida 481 ming kishi xizmat qilgan.

Galereya

Panoramalar

Usmonli davrining oxirlarida Galata minorasi kuzatuv maydonchasidan panoramali manzara
Sultonahmad masjidining ichki ko‘rinishi
Pamukkaledagi ko‘l va tog‘ manzarasi
Kappadokiya — yumshoq vulqon jinslarining asrlar davomida shamol va yomg‘ir taʼsirida yemirilishi natijasida paydo bo‘lgan mintaqa. Bu hudud noyob geologik, tarixiy va madaniy xususiyatlarga ega ko‘plab diqqatga sazovor joylari tufayli mashhur sayyohlik maskanidir.

Adabiyot

Havolalar