Gonduras haqida

Gonduras Respublikasi
isp. República de Honduras
Shior: «isp. Libre, Soberana e Independiente»
«Ozod, suveren va mustaqil»
Madhiya: «Tu bandera es un lampo de cielo»
Гондурас на карте мира
Gonduras dunyo xaritasida
Mustaqillik sanasi 15-sentabr1821-yil (eʼlon qilingan)
1823-yil (tan olingan) ( Ispaniyadan)
Rasmiy til ispan tili
Poytaxt Tegusigalpa
Eng yirik shahar Tegusigalpa
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Davlat tuzilishi unitar davlat
Prezident Nasri Asfura
Vitse-prezident Mariya Antoniyeta Mexiya
Hududi
 • Jami 112 090 km² (dunyoda 101-o‘rin)
Aholisi
 • Baholash (2013) ▲8 448 465 kishi (96-o‘rin)
 • Zichligi 63 kishi/km²
YIM (XQP bo‘yicha)
 • Jami (2019) 58,096 mlrd AQSH dollari (109-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 5946 AQSH dollari (137-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2019) 24,921 mlrd AQSH dollari (108-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 2551 AQSH dollari (136-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ▲ 0,645 (o‘rtacha; 139- o‘rin)
Aholi nomi gondurasliklar, gonduraslik erkak, gonduraslik ayol
Valyuta lempira (HNL, kod 340)
Internet domeni .hn
ISO kodi HN
Telefon kodi +504
Vaqt mintaqasi -6
Yo‘l harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Gonduras relyefi

Gonduras (isp. Honduras [onˈduɾas]), rasmiy nomi — Gonduras Respublikasi (isp. República de Honduras [reˈpuβlika ðe onˈduɾas]) — davlat, u Markaziy Amerikada joylashgan. Poytaxti — Tegusigalpa shahri (1880-yilgacha — Komayagua). Ilgari mamlakat Ispaniya Gondurasi deb ham atalgan; bu nom uni Britaniya Gondurasidan farqlash uchun ishlatilgan. Britaniya Gondurasi keyinchalik Beliz davlatiga aylangan. Gonduras Nikaragua bilan janubi-sharqda, Salvador bilan janubi-g‘arbda va Gvatemala bilan g‘arbda chegaradosh. Shimolda Karib dengizi, janubda esa Tinch okeani (uning Fonseka qo‘ltig‘i) suvlari bilan yuviladi. Markaziy Amerikada hududi bo‘yicha Nikaraguadan keyin, aholisi bo‘yicha esa Gvatemaladan keyin ikkinchi o‘rinda turadi.

Etimologiyasi

Ispan tilidan bevosita tarjima qilinganda honduras («onduras») «chuqurliklar» degan maʼnoni anglatadi. Rivoyatlardan biriga ko‘ra, mamlakat nomi Xristofor Kolumbning 1502-yilda Yangi Dunyoga qilgan so‘nggi, to‘rtinchi sayohatidagi so‘zlaridan kelib chiqqan. Uning kemasi kuchli bo‘ronga duch kelgan va omon qolishga muvaffaq bo‘lgach, u: «Gracias a Dios que hemos salido de esas honduras!» («Xudoga shukr, biz bu chuqurliklardan chiqib oldik!»), degan. Ushbu ibora Kabo-Grasyas-a-Dyos («Xudoga shukr») burniga, keyinchalik Grasyas-a-Dyos departamentiga va Gonduras mamlakatiga (Honduras) nom bo‘lgan. XVI asr oxirigacha faqat Kabo-Grasyas-a-Dyos burni atrofidagi ochilgan yerlarning sharqiy qismi Gonduras deb atalgan; keyinchalik bu nom butun hududga yoyilgan.

Tarixi

Qadimdan hozirgi Gonduras hududida hindu qabilalari — lenka, miskito-matagalpa, otomi-mange, mayya va xikake (ular chibcha til oilasiga mansub) yashagan, ular ibtidoiy jamoa tuzumida hayot kechirgan. Ularning asosiy mashg‘ulotlari o‘rmonni kesib-kuydirib dehqonchilik qilish, ovchilik va baliqchilik bo‘lgan.

Milodiy II asrda mayya qabilalariga mansub hindular mahalliy hindu qabilalarini unumdorligi past tog‘ yonbag‘irlariga siqib chiqardi. Mahalliy hindu qabilalaridan farqli ravishda, mayyalar yozuvga ega bo‘lgan, hunarmandchilikni bilgan, makkajo‘xori yetishtirgan, tosh inshootlar va yo‘llar qurgan hamda kuchli, harakatchan qo‘shinga ega bo‘lgan. Gonduras hududida mayya madaniyatining yirik markazlaridan biri — Kopan shahri joylashgan edi. Biroq IX asrda mayyalar nomaʼlum sabablarga ko‘ra bu mintaqadan Yukatan yarimoroliga (hozirgi Meksikaning janubiga) ko‘chib ketgan. Kopan xarobalari faqat 1839-yilda Gonduras o‘rmonlari orasidan arxeologlar tomonidan topilgan.

Mustamlakachilikdan oldingi davr

Hozirgi Gonduras hududi tarixchilar «Mesoamerika» deb ataydigan madaniy mintaqaga kirgan.

Mamlakat hududida bir qancha qadimiy madaniyatlar mavjud bo‘lgan, ulardan eng mashhuri — mayya madaniyati. Mamlakatdagi mayya madaniyatiga oid buyumlar topilgan yirik arxeologik yodgorlik — Kopan bo‘lib, u Gvatemala chegarasiga yaqin joylashgan.

Mustamlaka davri

1502-yilda Gondurasning shimoliy qirg‘og‘ini Xristofor Kolumb kashf etdi, 22 yildan so‘ng mamlakatni keng miqyosda zabt etish boshlandi. Konkistadorlar otryadi oltin va kumush izlash uchun Meksika ni zabt etgan Kortes tomonidan yuborilgan. Otryad 1524-yilda Gondurasda Ispaniya qirolining hukmronligini o‘rnatdi. O‘sha vaqtda konkistadorlar topilgan kumush konlari yaqinida bir necha aholi manzilgohini, jumladan Tegusigalpani ham barpo etgan. Bu shahar uch asrdan so‘ng hozirgi Gonduras poytaxtiga aylandi.

1536-yilda hindular Lempira boshchiligida ispan mustamlakachilariga qarshi urush boshladi, biroq bu kurash hindular mag‘lubiyati bilan tugadi. Lempira fitna oqibatida halok bo‘ldi, uning otryadi esa tez orada tor-mor etilib, tarqab ketdi.

XVI asr o‘rtalaridan Gonduras Gvatemala general-kapitanligi tarkibiga kirdi. Gondurasda feodal munosabatlar shakllana boshladi va bu jarayonda ispanlarning yirik yer egaliklari asosiy o‘rinni egalladi. XVIII asr boshlariga kelib iqtisodiyotning asosini kumush qazib olish tashkil etar, asosiy konlar esa bo‘lajak poytaxt — Tegusigalpa atrofida joylashgan edi. Mahalliy hindular plantatsiyalar, oltin va kumush konlaridagi og‘ir mehnat tufayli qirilib borardi. Hindular qo‘zg‘olonlari shafqatsiz bostirilgan. XVII—XVIII asrlarda ispan mustamlakachilari Afrikadan qora tanli qullar olib kelishni ko‘paytirdi. Shu davrda qo‘shni metislar — ispanlar va hindular avlodlari ham Gvatemaladan.

XVI—XVII asrlarda Karib dengizida ingliz, fransuz va golland qaroqchilari faol bo‘lgan. Ular Gondurasning shimoliy qirg‘og‘iga bir necha bor hujum qilgan. Mashhur kapitan Kidd talon-toroj qilingan xazinalarni Gonduras yaqinidagi orollarda yashirgan, degan taxminlar mavjud. Shu davrda Gondurasning shimoliy qirg‘og‘ida yangi oq tanli ko‘chmanchilar — qochqin mahkum bo‘lgan inglizlar ham paydo bo‘ldi.

XIX asr

XIX asr boshlarida Gonduras Ispaniya mustamlakalarining umumamerika ozodlik harakati doirasidagi kurash maydoniga aylandi va 15-sentabr 1821-yilda Ispaniyadan mustaqilligini eʼlon qildi. Shu davrda siyosiy partiyalar — yirik yer egalari manfaatini himoya qilgan konservatorlar hamda shakllanayotgan burjuaziya manfaatini ifodalagan liberallar partiyasi tashkil topa boshladi. Ular o‘rtasidagi kurashda konservatorlar g‘alaba qilib, 1821-yilda Gondurasning Meksika imperiyasiga qo‘shilishiga erishdi.

Fransisko Morasan Kesada: Markaziy Amerikaning Birlashgan provinsiyalari prezidenti

1823-yilda Gonduras Markaziy Amerikaning Birlashgan provinsiyalari tarkibiga kirdi. Biroq federatsiyada ham federativ boshqaruvni, tabaqaviy imtiyozlarni tugatish va yer islohotini yoqlagan liberallar bilan yirik yer egalari va ruhoniylarning imtiyozlarini saqlash, markazlashgan davlat barpo etish tarafdori bo‘lgan konservatorlar o‘rtasida kurash davom etdi.

Federatsiya tashkil topganidan keyin boshlangan fuqarolar urushida Gondurasda tug‘ilgan liberal Fransisko Morasan muhim rol o‘ynadi va general bo‘ldi. 1829-yilda uning qo‘mondonligidagi qo‘shin Gvatemala shahrini egalladi. Federal konstitutsiya tiklandi va 1830-yilda Morasan Markaziy Amerika federatsiyasining prezidenti etib saylandi.

Fransisko Morasanga o‘rnatilgan yodgorlik Tegusigalpaning Markaziy maydonida

Tinimsiz ichki nizolar federatsiyaning parchalanishiga olib keldi. 1838-yilda Gonduras (Markaziy Amerikaning boshqa respublikalari kabi) mustaqillik deklaratsiyasini eʼlon qildi, 1839-yil yanvarda esa Gondurasning birinchi konstitutsiyasi qabul qilindi.

O‘zini hanuz Markaziy Amerika federatsiyasining rahbari deb hisoblagan general Morasan avval Salvadorda, keyin Kosta-Rikada mustahkam o‘rnashib, butun Markaziy Amerika ustidan hokimiyatni harbiy kuch bilan tiklashga urindi. 1842-yilda u gondurasliklar tomonidan asir olinib, otib tashlandi.

Keyingi o‘n yilliklarda Gonduras tarixida Markaziy Amerikadagi qo‘shni davlatlar bilan doimiy harbiy mojarolar, ichki fuqarolar urushlari (masalan, 1845-yildan 1876-yilgacha Gondurasda 12 ta fuqarolar urushi bo‘lgan), shuningdek konservatorlar va liberallar o‘rtasidagi keskin kurash sababli harbiy to‘ntarishlar va qarshi to‘ntarishlar muntazam yuz berdi.

XIX asr oxiridan Gondurasga xorijiy investitsiyalar kirib kela boshladi: Britaniya sarmoyasi asosan moliya sohasiga, AQSH kompaniyalariniki esa yirik banan plantatsiyalarini barpo etish, temiryo‘l va avtomobil yo‘llarini qurish hamda dengiz portlarini kengaytirishga yo‘naltirildi.

XX asr

Birinchi jahon urushida Gonduras Antanta tomonida qatnashib, 1918-yilda Germaniyaga urush eʼlon qildi va ittifoqchilarni taʼminot hamda ayrim ko‘ngillilar bilan qo‘llab-quvvatladi. Ikkinchi jahon urushida esa gitlerchilarga qarshi koalitsiya tomonida qatnashdi va Germaniya, Italiya hamda Yaponiyaga urush eʼlon qildi; urushdagi asosiy hissasi yaqin dengizlarni harbiy-havo kuchlari yordamida patrul qilishdan iborat bo‘ldi.

1954-yil mayida banan plantatsiyasi ishchilarining umumiy ish tashlashi yuz berdi. Natijada «Yunayted Frut Kompani» ishchilar talablarini qondirishga majbur bo‘ldi. 1954-yilgi prezidentlik saylovida liberal R. Vilyeda Morales g‘alaba qozondi, biroq saylov natijalari haqiqiy emas deb topildi va vitse-prezident X. Losano Dias vaqtincha prezident bo‘ldi. Mamlakatda tartibsizliklar davom etdi. 1956-yil oktabrida harbiy doiralar davlat to‘ntarishi amalga oshirdi va bir yil davomida hokimiyat harbiy xunta qo‘lida bo‘ldi.

1957-yil dekabrdagi saylovlarda Vilyeda Morales yana g‘alaba qozondi. Uning hukumati katta qiyinchilik bilan bitta temiryo‘lni milliylashtirish, Mehnat kodeksini joriy etish va agrar islohot haqidagi qonunni tayyorlashga erishdi. Ammo 1960-yildayoq demokratik nashrlarni taqiqlovchi farmon qabul qilindi, 1961-yilda inqilobiy Kuba hukumati bilan diplomatik aloqalar uzildi. 1963-yil oktabrida Vilyeda hukumati harbiy to‘ntarish natijasida ag‘darildi. To‘ntarishga Gonduras qurolli kuchlari qo‘mondoni, polkovnik Osvaldo Lopes Arelyano boshchilik qilgan.

1965-yil fevralda harbiy xunta Milliy taʼsis assambleyasiga saylov o‘tkazdi. Konservatorlar g‘alaba qozondi. 1965-yil martida assambleya Lopes Arelyanoni prezident deb eʼlon qildi. U demokratik tashkilotlarga qarshi qatag‘onlar o‘tkazdi, siyosiy partiyalar faoliyatini (hukmron va Liberal partiyalardan tashqari) taqiqladi hamda matbuotga senzura joriy etdi.

Manuel Selaya Rosales — Gondurasning sobiq prezidenti, 28-iyun 2009-yilda sud qarori bilan hokimiyatdan chetlatilgan

1969-yil iyulda Gonduras va Salvador o‘rtasida futbol urushi nomi bilan mashhur qurolli mojaro boshlandi. Mojaro oqibatlari Arelyanoni tuzumni biroz erkinlashtirishga majbur etdi. 1971-yil yanvarida Liberal va Milliyatchi (Konservativ) partiyalar mamlakatda ikki partiyali tizimni saqlab qolish haqidagi bitimni tuzdilar. 1971-yil iyunda konservator Ramon E. Krus prezidentlik lavozimini egalladi.

1981-yil noyabrda Gonduras fuqaroviy boshqaruvga qaytdi, biroq harbiylarning siyosatga kuchli taʼsiri saqlanib qoldi. Mamlakatda konstitutsiya 20-yanvar 1982-yildan amal qiladi.

1993-yilda Karlos Roberto Reyna, 1998-yilda Karlos Roberto Flores, 2001-yilda Rikardo Maduro, 2005-yilda esa Manuel Selaya Rosales (Liberal partiya nomzodi) prezident bo‘ldi.

Mamlakat Rossiya Federatsiyasi bilan diplomatik aloqalarga ega (ular SSSR bilan 13-sentabr 1990-yilda o‘rnatilgan).

2009-yildagi siyosiy inqiroz

28-iyun 2009-yilda prezident Manuel Selaya prezidentning ikkinchi muddatga qayta saylanishi mumkinligi yuzasidan umumxalq referendumini o‘tkazishni rejalashtirgan edi. Bunday referendumni tashkil etish prezident vakolatlaridan tashqarida bo‘lib, mamlakatning o‘ziga xos konstitutsiyasi hatto prezidentning qayta saylanish niyatini bildirishini ham taqiqlardi.

Selaya tarafdorlarining fikricha, masala ikkinchi muddat emas, balki referendumga qo‘yilgan savol haqida edi: fuqarolar 29-noyabrdagi umumiy saylovlarda saylov uchastkalariga yana bir quti qo‘yilishiga rozimi? Bu orqali saylovchilar mamlakatning yangi konstitutsiyasini ishlab chiqadigan Taʼsis assambleyasini chaqirish bo‘yicha o‘z fikrini bildirishi mumkin edi. Referendumni qo‘llash uchun 500 ming imzo to‘plangan.

Markaziy saylov komissiyasi referendum uchun tayyorlangan byulletenlar va boshqa materiallarni musodara qildi. Shundan so‘ng Selaya tarafdorlari olomoniga shaxsan boshchilik qilib, musodara qilingan materiallar saqlangan aviabazaga bostirib kirdi. Maqsad ularni qo‘lga kiritish va har qanday yo‘l bilan referendum o‘tkazilishini taʼminlash edi. Bundan bir hafta oldin Manuel Selaya referendumni o‘tkazishga yordam berishdan bosh tortgan mudofaa vaziri, qurolli kuchlar shtabi boshlig‘i, harbiy-havo, quruqlik qo‘shinlari va dengiz piyodalari qo‘mondonlarini lavozimidan bo‘shatgan edi.

Mamlakat Oliy sudi harbiy rahbariyatning ishdan bo‘shatilishi va referendumni noqonuniy deb topdi. Prezidentning xatti-harakatlarini Gonduras Oliy sudi «davlat boshqaruvi tartibiga qarshi jinoyat», «mansab vakolatlarini suiisteʼmol qilish» va «davlatga xiyonat» deb baholadi. 26-iyun 2009-yilda Oliy sud harbiylarga uni hibsga olish uchun order berdi. Shundan keyin qo‘shinlar poytaxt atrofida jamlana boshladi.

28-iyun 2009-yil tongida prezident Selaya tashabbusi bilan boshlangan davlat to‘ntarishining oldi olindi. Gonduras qurolli kuchlari bo‘linmalari prezident qarorgohini qurshab oldi. Sobiq prezidentning aytishicha, uni hibsga olib yaqin atrofdagi aviabazaga olib borishgan. U yerdan u qo‘shni Kosta-Rika.
davlatiga chiqarib yuborildi. O‘sha kuni Gonduras Kongressi Milliy Kongress (parlament) raisi Roberto Michelettini mamlakatning vaqtincha prezidenti etib tayinladi. Michelettining vaqtinchalik prezidentlik muddati 27-yanvar 2010-yilda lavozimga kirishadigan yangi prezidentni saylash bo‘yicha navbatdagi umumiy saylovlarga qadar belgilandi.

BMT Selayani so‘zsiz qo‘llab-quvvatlab, uni prezidentlikka qaytarishni talab qildi. Amerika davlatlari tashkiloti Gonduras rahbariyatiga ultimatum qo‘ydi: agar Selaya lavozimiga qaytarilmasa, mamlakat tashkilot safidan chiqariladi. Shunga qaramay, 4-iyul 2009-yilda Gonduras hukumati ADTdan chiqishini o‘zi eʼlon qildi.

29-noyabr 2009-yildagi prezidentlik saylovida Porfirio Lobo Milliy partiya vakili sifatida 56,5 % dan ortiq ovoz olib g‘alaba qozondi. Gonduras konstitutsiyasini noqonuniy o‘zgartirishga urinish bilan bog‘liq voqealarning barcha ishtirokchilariga keyinchalik siyosiy amnistiya berilganiga qaramay, yangi saylangan prezidentning Selayani oqlashga qaratilgan muntazam saʼy-harakatlari muvaffaqiyatsiz tugadi, chunki sobiq prezident korrupsiyada ayblangan edi.

Roberto Michelettiga kelsak, Gonduras Kongressi uni milliy qahramon deb eʼlon qildi va parlamentning umrbod aʼzosi etib tayinladi.

2-may 2011-yilda mamlakat sudi Selayaga qo‘yilgan barcha ayblovlarni olib tashladi. Xususan, sud firibgarlik va hujjatlarni qalbakilashtirish ayblovlarini ularning fuqarolik huquqi bilan noo‘rin tutashtirilganini taʼkidlab bekor qildi. 29-may kuni Manuel Selaya vataniga qaytdi. 2011-yil iyulida Haqiqat va yarashuv komissiyasi sobiq prezidentni hokimiyatdan chetlatish holatlarini tekshirib, unga nisbatan harbiy to‘ntarish sodir etilganini tan oldi.

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografiyasi

Gonduras xaritasi

Gonduras Markaziy Amerikada joylashgan bo‘lib, Markaziy Amerika bo‘yinining shimoliy qismini egallaydi. Janubda Nikaragua, g‘arbda Gvatemala, janubi-g‘arbda esa Salvador bilan chegaradosh. Shimol va sharqda uning qirg‘oqlarini Karib dengizi hamda uning Gonduras qo‘ltig‘i suvlari yuvadi; janubi-g‘arbda esa Fonseka qo‘ltig‘i orqali Tinch okeaniga chiqadi. Mamlakat tarkibiga Karib dengizi va Fonseka qo‘ltig‘idagi ko‘plab orollar, jumladan shimoli-sharqdagi olis Sisne orollari ham kiradi.

Hududining katta qismini balandligi 2870 m gacha yetadigan tog‘lik tashkil etadi. U asosan arxey davrining kristalli va metamorfik jinslaridan, janubda esa kaynozoy lavalaridan tarkib topgan.

Gonduras sharqdan g‘arbga cho‘zilgan tog‘ tizmalari kesib o‘tadigan keng yassitog‘likda joylashgan. Ushbu tizmalar: Montesilyos, Komayagua va Opalaka. Mamlakatning eng baland nuqtasi — Serro-Las-Minas tog‘i (2870 m). Gonduras hududining 80 % ini tog‘lar egallaydi, pasttekisliklar esa asosan qirg‘oq bo‘ylab uchraydi. Chuqur tektonik vodiy shimoldan janubga qarab, Ulua daryosining boshlanishidan Fonseka qo‘ltig‘igacha tog‘ massivlarini ajratib turadi. Uning Karib sohilidan qo‘ltiqqacha bo‘lgan uzunligi 280 km, vodiyning ikki okean havzalarini ajratuvchi eng baland tub nuqtasi esa dengiz sathidan 940 m balandlikda joylashgan. Gondurasning yana ikki yirik daryosi — Patuka va Aguan.

Mamlakatning eng katta ko‘li — Yoxoa.

Karib dengizi sohilida San-Pedro-Sula tekisliklari va Moskit qirg‘og‘i (asosan botqoqlik) joylashgan. Shimoliy sohilda banan plantatsiyalari bor. Tinch okeani sohilida ham tekislik mavjud. Shimoli-sharqdagi pasttekislikda changalzorlar — La Moskitiya joylashgan bo‘lib, ular YUNESKOning jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Shuningdek, bu yerda milliy bog‘ — Rio-Platano; mamlakatda jami 17 ta milliy bog‘ bor.

Relyef

Eng baland nuqta: Serro-Las-Minas — 2870 m.

Eng past nuqta: Atlantika/Tinch okeani — 0 m.

Tabiiy boyliklar: o‘rmon, oltin, kumush, mis, qo‘rg‘oshin, rux, temir rudasi, surma, ko‘mir, baliq va gidroenergiya;

Mamlakat yerlaridan foydalanish:

  • haydaladigan yerlar — 15 %;
  • doimiy ekinlar ekilgan yerlar — 3 %;
  • doimiy yaylovlar — 14 %;
  • qo‘riqxonalar va o‘rmonlar — 54 %;
  • boshqa maqsadlarda foydalaniladigan yerlar — 14 %.

Iqlim

Mamlakat iqlimitropik passat iqlimi bo‘lib, tog‘larning shamolga qaragan (shimoliy va sharqiy) hamda pana yonbag‘irlarida yog‘in miqdori keskin farq qiladi. Haroratning mavsumiy o‘zgarishi uncha katta emas. Pasttekisliklarda o‘rtacha oylik harorat +22 °C dan +26 °C gacha, tog‘liklarda esa +10 °C dan +22 °C gacha bo‘ladi.

Karib dengizi sohili va mamlakatning 800 metrgacha balandlikdagi boshqa hududlari «tierra caliente» deb ataladigan issiq mintaqaga kiradi, mamlakatning asosiy qismi esa mo‘tadil issiq «tierra templada» mintaqasida joylashgan. Ichki hududlarda va janubda yog‘in ancha kam tushadi, yomg‘irli mavsum may—oktabr oylariga to‘g‘ri keladi. Tinch okeani sohilida eng nam oylar sentabrdan yanvargacha davom etadi. Mamlakat bo‘yicha yiliga o‘rtacha 3000 mm gacha yog‘in tushadi.

Vayronkor tropik dovullar tez-tez yuz beradi. Bunga misol — «Mitch» dovuli bo‘lib, u 1998-yilda ekinlarning deyarli 80 % ini nobud qilgan, taxminan sakkiz ming kishining o‘limiga sabab bo‘lgan va aholining qariyb 20 % ini boshpanasiz qoldirgan.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Karib dengizining issiq va nam qirg‘oq pasttekisliklari hamda ularga tutash tog‘ yonbag‘irlari ilgari qalin nam tropik o‘rmonlar bilan qoplangan edi, hozir ularning bir qismi yo‘q qilingan. Yuqoriroqda, harorat pastroq tog‘larda eman va qarag‘ay o‘rmonlari o‘sadi; Gondurasning g‘arbiy, kamroq darajada markaziy qismidagi tog‘ o‘rmonlarida Gvatemala pixtasi uchraydi. Tegusigalpa atrofi hamda janubiy va sharqiy qurg‘oqchil ichki mintaqalar o‘tloqli savanna va siyrak past bo‘yli o‘rmonlar bilan qoplangan. Qimmatbaho daraxt turlari ham bor, ayniqsa deyarli o‘tib bo‘lmaydigan keng changalzor — La Moskitiya tekisligida ( Rio-Platano milliy bog‘i) va atrofdagi tog‘ yonbag‘irlarida ular ko‘p uchraydi.

Mamlakat bo‘ylab ko‘plab yovvoyi hayvonlar yashaydi; ayrimlari hududlarning kam aholi yashashi tufayli saqlanib qolgan. Bu yerda Markaziy Amerikaga xos oddiy hamda noyob turlar, jumladan ayiqlar, turli xil bug‘ular, maymunlar, yovvoyi cho‘chqalar va pekarilar, tapirlar, bo‘rsiqlar, koyotlar, bo‘rilar, tulkilar, yaguarlar, pumalar, silovsinlar, otselotlar, noyob qora panteralar va boshqa ko‘plab kichikroq mushuksimonlar uchraydi. Sudralib yuruvchilardan alligatorlar, timsohlar, iguanalar va ilonlar, jumladan zaharli ilonlar (o‘ta xavfli kaysaka va kaskavela ham shular jumlasidan), shuningdek chumolixo‘rlar, koatalar, yalqovlar, zirhlilar va kinkajular yashaydi. Boy qushlar dunyosi tarkibiga yovvoyi kurkalar, qirg‘ovullar, to‘tiqushlar, jumladan ara to‘tiqushlari, qarqaralar, tukanlar va boshqa ko‘plab turlar kiradi.

Davlat tuzumi

1982-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, Gonduras unitar prezidentlik respublikasidir. Unda hokimiyatlar bo‘linishi prinsipi eʼlon qilingan.

Ijro etuvchi hokimiyat davlat boshlig‘i — aholi tomonidan faqat bir martalik 4 yillik muddatga saylanadigan prezidentga tegishli. Prezident hukumatni ham boshqaradi. Hukumat tarkibiga davlat vazirlari kiradi. Shuningdek, uchta vitse-prezident mavjud.

Qonun chiqaruvchi organ — Milliy kongress bo‘lib, u 128 nafar deputatdan iborat. Deputatlar aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi.

Sud hokimiyati 9 nafar aʼzo va 7 nafar o‘rinbosardan iborat Oliy sud, shuningdek mahalliy sudlar orqali amalga oshiriladi. Oliy sud raisi va aʼzolarini Milliy kongress saylaydi.

Tadqiqot markazi Economist Intelligence Unit maʼlumotiga ko‘ra, 2018-yilda mamlakat demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.

Siyosiy partiyalar

Natijalarga ko‘ra, parlament saylovlari 2021-yil noyabrida bo‘lib o‘tgan:

Tashqi siyosati

Milliy ramzlar

Maʼmuriy-hududiy bo‘linishi

1971-yildan Gonduras hududi 18 ta departament va 1 ta markaziy okrugga bo‘lingan. Har bir departamentga gubernator rahbarlik qiladi; unga jami 298 ta munitsipalitet rahbarlari bo‘ysunadi. Ular mamlakatning 3731 ta aholi punkti va 27 969 ta qishlog‘i ishlarini boshqaradi. Mamlakat poytaxti Tegusigalpa va daryoning narigi qirg‘og‘idagi Komayaguela chekka hududidan tashkil topgan Markaziy federal okrug maxsus qonunlar asosida boshqariladi.

Departamentlar

Xaritadagi raqam Departament Maʼmuriy markazi Maydoni,
km²
Aholisi,
(2006) kishi
Zichligi,
kishi/km²
1 Atlantida La-Seyba 4253 400 787 94,24
2 Choluteka Choluteka 4211 395 000 93,80
3 Kolon Truxilyo 8875 230 000 25,92
4 Komayagua Komayagua 5196 400 000 76,98
5 Kopan Santa-Rosa-de-Kopan 3203 300 000 93,66
6 Kortes San-Pedro-Sula 3954 1 300 000 328,78
7 El-Paraiso Yuskaran 7218 331 351 45,91
8 Fransisko-Morasan Tegusigalpa 7946 1 350 000 169,90
9 Grasyas-a-Dyos Puerto-Lempira 16 630 60 000 3,61
10 Intibuka La-Esperansa 3072 180 000 58,59
11 Islas-de-la-Baiya Roatan 261 35 000 134,10
12 La-Pas La-Pas 2331 150 000 64,35
13 Lempira Grasyas 4290 250 000 58,28
14 Okotepeke Okotepeke 1680 102 176 60,82
15 Olancho Xutikalpa 24 351 450 000 18,48
16 Santa-Barbara Santa-Barbara 5115 327 343 64,00
17 Valye Nakaome 1565 141 811 90,61
18 Yoro Yoro 7939 440 231 55,45
Jami112 0907 693 92668,64

Markaziy okrug

Okrug (Fransisko-Morasan departamenti tarkibida) Markazi Maydoni,
km²
Aholisi,
(2006) kishi
Zichligi,
kishi/km²
Markaziy Tegusigalpa 1648 850 227 515,91

Eng yirik shaharlar

San-Pedro-Sula
Tegusigalpa
Yuskaran

Tegusigalpa

Gonduras poytaxti Tegusigalpa — mamlakatning markaziy qismidagi eng yirik shahar. Aholisi (shahar atrofi — Komayagua bilan birga) 1 682 725 kishi (2006).

San-Pedro-Sula

Mamlakatdagi ahamiyati bo‘yicha ikkinchi shahar — San-Pedro-Sula (aholisi: 491 ming kishi). Shaharga dastlab San-Pedro-Port-Kabalos nomi bilan Pedro de Alvarado tomonidan 27-iyun 1536-yilda asos solingan. Shaharda taxminan bir million kishi yashaydi, u mamlakatning sanoat poytaxti sifatida tanilgan. Banan yetishtirishning keng yoyilishi va temiryo‘l qurilishi San-Pedro-Sulaning jadal yuksalishiga sabab bo‘ldi. Natijada mamlakatning turli hududlari, Markaziy Amerika va hatto Yaqin Sharqdan ko‘plab muhojirlar kela boshladi. Hozir shahar zamonaviy shahar uchun zarur bo‘lgan infratuzilmaga ega.

La-Seyba

Mamlakatdagi ahamiyati bo‘yicha uchinchi shahar — La-Seyba. Shaharga 23-avgust 1877-yilda asos solingan va hozir u Atlantida departamentining markazidir. San-Pedro-Sula singari, La-Seybaning rivojlanishi XIX asr oxiridagi banan plantatsiyalari bilan bog‘liq. Hozir bu shahar mamlakatning eng muhim sayyohlik markazlaridan biridir.

Puerto-Kortes

Gondurasning yana bir yirik shahri — Puerto-Kortes. Mamlakatning Karib dengizi sohilida tashkil topgan bu port eng zamonaviy uskunalarga ega va Markaziy Amerikadagi eng yaxshi jihozlangan portlardan biri hisoblanadi. Geografik joylashuvi tufayli Puerto-Kortes dunyodagi eng xavfsiz portlardan biriga aylangan. Unga xavfsizlik sertifikatini quyidagi mamlakatning Xavfsizlik departamenti bergan: AQSH.

Komayagua

Shahar — Komayagua — mamlakatning qoq markazida, dengiz sathidan 1650 metr balandlikda joylashgan. Shaharga 1537-yilda kapitan Alonso de Kaseres asos solgan. U o‘nlab yillar davomida mustamlaka davri meʼmorchiligi belgilarini saqlab qolgan. Bir vaqtlar Komayagua Gonduras poytaxti bo‘lgan va bu mamlakat tarixining muhim qismidir. Shaharda 60 mingdan ortiq kishi yashaydi, ularning asosiy mashg‘ulotlari chorvachilik va dehqonchilik.

Choluteka

Gonduras janubidagi eng muhim shahar — Choluteka. U ayni paytda Choluteka departamentining maʼmuriy markazi hamdir. Shaharga 1522-yilda asos solingan, ammo u shahar maqomini ancha keyin — 1845-yilda olgan. Shahar nomi «choluteka» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu so‘z chollolan xalqining nomini bildiradi. Cholutekada 100 mingdan ortiq kishi yashaydi; ular asosan dehqonchilik va qo‘shni mamlakat — Nikaragua.

El-Progreso

Maʼmuriy jihatdan Yoro departamentiga qarashli El-Progreso shahri bor. Uning ahamiyati qulay strategik joylashuvi va so‘nggi yillardagi savdo rivojlanishi bilan bog‘liq. Shahar sayohatchilar, sayyohlar va savdogarlar uchun Gondurasning muhim shaharlari o‘rtasidagi bog‘lovchi nuqta bo‘lib kelgan. Uning iqtisodiyoti dehqonchilik, chorvachilik, shuningdek gazlamalar ishlab chiqarish va savdosiga asoslanadi.

Yuskaran

Gonduras poytaxti Tegusigalpadan 65 km uzoqlikda Yuskaran shahri joylashgan. XVIII—XIX asrlarda bu shahar dastlab Ispaniya tojining, mustaqillikdan keyin esa Amerika konchilik kompaniyalarining asosiy tog‘-kon sanoati markazi bo‘lgan. 1979-yilda Gonduras hukumati uni milliy yodgorlik deb eʼlon qilgan. Hozirgacha 200 dan ortiq mustamlaka davri uylari saqlanib qolgan; ular Yuskaranning tarixiy o‘tmishidan darak beradi. Yuskaranda qand lavlagidan aguardyente yoki oddiygina «guaro» deb ataladigan, «olovli suv» maʼnosidagi spirtli ichimlik tayyorlanadi.

Ras

Truxilyo

San-Pedro-Sula

Aholisi

Aholining yosh-jins piramidasi (Gonduras, 2020-yil)
Gondurasning etnik-irqiy tarkibi
Etnik guruhlar foiz
Metislar
  
90 %
Hindular
  
7 %
Qora tanlilar va mulatlar
  
1,2 %
Oq tanlilar
  
1 %
Garifuna
  
0,8 %

Aholi sonining o‘zgarishi — 1,534 mln (1950); 7,4 mln (2007); 8,0 mln (2010-yil iyulidagi baho).

Yillik o‘sish — 1,9 % (tug‘ilish ko‘rsatkichi — har bir ayolga 3,2 bola tug‘ilishi).

O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — erkaklarda 69 yil, ayollarda 72 yil.

Shahar aholisi — 48 %.

Aholining OIV bilan zararlanish — 0,7 % (2007-yilgi baho).

Tillar — ispan tili (rasmiy), hindular tillaridan ham foydalaniladi.

Diniy tarkibi (2013) — 47 % katoliklar, 41 % protestantlar, boshqalar 3 %. Aholining 8 % i o‘zini dindor emas deb ko‘rsatgan, 1 % i savolga javob bermagan. 1995-yildan 2013-yilgacha katoliklar ulushi 30 % ga (77 % dan 47 % gacha) kamaygan — bu Lotin Amerikasi mamlakatlari ichida rekord darajadagi kamayishdir.

Savodxonlik — 80 % (2001-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra).

Xalq taʼlimi

San-Ramon maktabining o‘quvchi qizlari. Choluteka

Siyosiy beqarorlik va transport yo‘llarining yetishmasligi taʼlimning yoyilishini sekinlashtirdi. 1995-yilgi rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra, katta yoshdagi aholining taxminan 27 % i savodsiz edi. 7 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun bepul va majburiy taʼlim joriy etilgan bo‘lsa-da, ularning ko‘pchiligi tirikchilik qilish uchun maktabni tark etishga majbur. Maktabga qatnash qatʼiy majburiy emas. Tegishli yosh toifasidagi o‘smirlarning 31 % i o‘rta maktablarda o‘qiydi. Tegusigalpadagi Gonduras milliy avtonom universiteti 1847-yildan buyon faoliyat yuritadi; 1996-yilda unda taxminan 40 000 talaba tahsil olgan. Samoranoda Panamerika qishloq xo‘jaligi maktabi ochilgan — u tropik dehqonchilik bo‘yicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy taʼlim muassasasidir. 1978-yilda Tegusigalpada xususiy universitet ochilgan.

Iqtisodiyoti

Gonduras — Lotin Amerikasining iqtisodiy jihatdan ancha sust rivojlangan mamlakati bo‘lib, uning iqtisodiyoti AQSH (Gondurasning eng yirik savdo hamkori) iqtisodiyotiga va asosiy eksport tovarlari, avvalo banan hamda qahvaning jahon narxlari o‘zgarishiga bog‘liq. Qahva mamlakat jami eksportining taxminan 20 % ini tashkil etadi. 2009-yilda Gonduras YIMi 33,1 mlrd dollar (aholi jon boshiga 4200 dollar — dunyoda 142-o‘rin) deb baholangan. 2008-yilda aholining 59 % i rasman belgilangan qashshoqlik chegarasidan pastda yashagan. Ishsizlik darajasi (2009-yilda) — 6 %.

1998—2001-yillarda bir qator vayronkor dovullar va suv toshqinlari oqibatida Gonduras juda katta moddiy zarar ko‘rdi. Shu sababli Markaziy Amerika bo‘yicha maslahat guruhi qarorlariga muvofiq bir qator donor davlatlar Gondurasga yiliga 300 milliondan 600 million dollargacha muntazam iqtisodiy yordam ko‘rsata boshladi. 2006-yilda yordam hajmi 490 million dollar deb baholangan.

Gonduras iqtisodiyotining asosini eksportga mo‘ljallangan banan, qahva, shakar, tropik mevalar, palma yog‘i, tamaki mahsulotlari, mol go‘shti va muzlatilgan dengiz mahsulotlari (asosan krevetkalar) ishlab chiqarishga ixtisoslashgan agrosanoat tarmoqlari, shuningdek ularni qayta ishlovchi korxonalar tashkil etadi. Ularda iqtisodiy faol aholining yarmidan ko‘pi band. Mehnatga layoqatli aholining qolgan qismi yog‘och tayyorlash, mebel, uy-ro‘zg‘or buyumlari hamda qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalarida ishlaydi.

Anʼanaviy ravishda Gondurasda iqtisodiyotning ikki turi yonma-yon mavjud. Ulardan biri markaziy tog‘likdagi mustamlaka davrida aholi joylashgan hududlarga, ikkinchisi esa Amerika banan kompaniyalari eksport plantatsiyalari atrofida o‘z anklavlarini yaratgan Karib sohiliga xos. Dehqonchilik hududlarida Amerika kompaniyalari plantatsiyalari eng zamonaviy ishlab chiqarish usullarini qo‘llaydi; plantatsiyalarga xizmat ko‘rsatish va mahsulotlarni tashish uchun temiryo‘l hamda avtomobil yo‘llari tarmog‘i qurilgan. Mamlakat tog‘ligi iqtisodiy jihatdan ajralgan va sustligicha qolmoqda. Markaziy tog‘ hududlari iqtisodiyotining asosi tog‘-kon sanoati va natural dehqonchilikdir; mustamlaka davridan beri mavjud yirik mulklar asosan chorvachilikka ixtisoslashgan.

Milliy valyuta — Gonduras lempirasi. U 1931-yilda muomalaga kiritilgan va hindu qabilasi sardori sharafiga nomlangan.

Gondurasda eng kam ish haqi miqdori tarmoq va ishchilar soniga qarab farq qiladi. 1-yanvar 2020-yildan u 6762,70 lempiradan (275,37 $) 12357,84 lempiragacha (503,20 $). Gondurasda 1-yanvar 2020-yildan oylik ish haqi 17123,50 lempiradan (697,26 $) kam bo‘lsa, daromad solig‘i undirilmaydi.

Qishloq xo‘jaligi

So‘nggi yillarda davlat ko‘magi (soliq imtiyozlari, maqsadli kreditlar va qo‘shni davlatlardan arzon oziq-ovqat mahsulotlarini noqonuniy olib kirishga qarshi kurash) tufayli, asosan, ichki isteʼmolga mo‘ljallangan guruch, makkajo‘xori, loviya, sabzavotlar, grechixa hamda go‘sht-sut mahsulotlari ishlab chiqaradigan qishloq xo‘jaligi tarmoqlari jadalroq rivojlana boshladi. 2017-yil holatiga ko‘ra, Gonduras qahva ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha dunyoda oltinchi o‘rinni egallagan.

Sanoati

Qo‘rg‘oshin va rux konsentratlari ishlab chiqaradigan bir qancha korxonalar mavjud. Tog‘-kon boyitish sanoatining asosini, asosan, kumush, , oltin va surma rudalarini qazib oladigan xorijiy korporatsiyalar bo‘linmalari tashkil etadi. Karib dengizi shelfida neft jadal qidirilmoqda. So‘nggi yigirma yilda mamlakat shimolida «erkin iqtisodiy zonalar» jadal rivojlandi. Bu yerda to‘qimachilik mahsulotlari, poyabzal, idish-tovoq, elektrotexnika buyumlari hamda oziq-ovqat sanoatining turli mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi 80 dan ortiq fabrika va sex joylashgan.

Tashqi savdo

2017-yilgi eksport — 8,17 mlrd dollar.

Asosiy eksport tovarlari — qahva, krevetka, omar, sigara, banan, oltin, palma yog‘i, mevalar va yog‘och.

Asosiy xaridorlar — AQSH — 34,5 %, Germaniya — 8,9 %, Belgiya — 7,7 %, Salvador — 7,3 %, Niderlandiya — 7,2 %, Gvatemala — 5,2 %, Nikaragua — 4,8 %.

2017-yilgi import — 10,87 mlrd dollar.

Asosiy import tovarlari — avtomobillar, turli transport vositalari, kimyo mahsulotlari, yoqilg‘i va oziq-ovqat mahsulotlari.

Asosiy yetkazib beruvchilar — AQSH — 40,3 %, Gvatemala — 10,5 %, Xitoy — 8,5 %, Meksika — 6,2 %, Salvador — 5,7 %, Panama — 4,4 %, Kosta-Rika — 4,2 %.

Qurolli kuchlar

Gonduras qurolli kuchlari harbiy xizmatga chaqirish asosida shakllantiriladi. Harbiy xizmat muddati 2 yil (24 oy). Harbiy byudjet 99 410 ming dollar (2005). Mamlakatning muntazam qurolli kuchlari 8300 kishidan, zaxira kuchlari 60 000 kishidan iborat. Harbiylashtirilgan tuzilmalar (milliy xavfsizlik kuchlari) — 6000 kishi. Safarbarlik resurslari — 1,59 mln kishi, shundan harbiy xizmatga yaroqlilar — 869 ming kishi.

Ommaviy axborot vositalari

Davlat teleradiokompaniyasi — TNH bo‘lib, uning tarkibida shu nomdagi telekanal faoliyat yuritadi. Davlat radiokompaniyasi — Radio Nacional de Honduras bo‘lib, u ham shu nomdagi radiokanalni o‘z ichiga oladi.

Jinoyatchilik

Gondurasda faoliyat yuritayotgan meksikalik narkokartellar tranzit yo‘nalishlari ustidan nazorat uchun kurashmoqda. Bu yo‘nalishlar orqali kokain Kolumbiyadan AQSHga tashiladi.

Diqqatga sazovor joylar

Gondurasning asosiy diqqatga sazovor joylari — mayya sivilizatsiyasi qurgan tosh inshootlar xarobalari. Kopan — mamlakatning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lib, unda piramidalar, marosim ibodatxonalari va stelalar qoldiqlari saqlangan. Poytaxtda arxeologik topilmalarning noyob ekspozitsiyasiga ega Milliy muzey joylashgan.

Madaniyatda

Havolalar