
Paragvay (ispancha Paraguay Xalqaro fonetik alifbo (IPA): (audiofayl haqida), guaranicha Paraguái [paɾaˈɰuaj]), rasmiy nomi — Paragvay Respublikasi (ispancha República del Paraguay [reˈpuβlika ðel paɾaˈɣwai], guaranicha Paraguái Tavakuairetã [paɾaˈɰuaj tˌaβakwˌa͡ɪɾetˈã]) — davlat bo‘lib, Janubiy Amerikada joylashgan, dengizga chiqish yo‘liga ega emas. Janub va janubi-g‘arbda Argentina, shimoli-g‘arbda Boliviya (u ham dengizga chiqish yo‘liga ega emas), sharq va shimoli-sharqda esa Braziliya bilan chegaradosh. Janubiy Amerikaning markazida joylashgani sababli Paragvay baʼzan «Amerika yuragi» (ispancha Corazón de América).
2025-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, Paragvayda 7 million kishi yashaydi. Mamlakat poytaxti va eng yirik shahri — Asunson. Rasmiy tillar — ispan tili va guarani tili, ularning ikkalasi ham keng qo‘llanadi. Aholining aksariyat qismini metislar tashkil etadi.
Mahalliy guarani xalqi XVI asrda ispanlar kelishidan avval Paragvay hududida yashagan. Shundan so‘ng Paragvay Ispaniya mustamlakachilik imperiyasi tarkibiga kirgan. Paragvay Ispaniyadan 1811-yilda mustaqillikka erishgan.
Etimologiyasi
Hozirgi Paragvay hududini XVI asrning birinchi yarmida ispan istilochilari bosib olib, Peru vitse-qirolligi tarkibiga kiritgan, biroq XVII asrdayoq u alohida Paragvay general-gubernatorligi sifatida ajratilgan; bu nom Paragvay gidronimidan olingan. Gidronim esa mahalliy hindular tilidagi Paraguay so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, ayrim mahalliy hindular shevalarida «shoxli daryo» degan maʼnoni anglatadi.
1811-yilda Paragvay Respublikasi (ispancha República del Paraguay) eʼlon qilingan va o‘shandan beri mamlakat nomi o‘zgarmagan.
Tarixi

XVI asrgacha Paragvayda dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi guarani qabilalari hamda ovchilik va baliqchilik bilan kun kechiruvchi toba va matako qabilalari yashagan.
- 1537 — ispanlar tomonidan Asunson shahriga asos solinishi.
- 1542—1640 — Ispaniyaning Peru vitse-qirolligi tarkibida.
- 1609 — iyezuitlarning kirib kelishi.
- 1617 — Paragvay hududi Ispaniyaning Peru vitse-qirolligi tarkibida muxtoriyat oladi. Mahalliy hokimiyatni iyezuitlar ordeni amalga oshiradi. Iyezuitlar mahalliy hindulardan o‘zini himoya qilish otryadlarini tuzib, ularni braziliyalik qul ovchilariga qarshi kurashga jalb qiladi. Mahalliy hindular maxsus manzilgohlarga — reduksiyalarga — biriktiriladi. Ularni iyezuit ruhoniylari boshqaradi. Ruhoniylarning yordamchilari mahalliy hindulardan tayinlanib, korrexidor (boshqaruvchi) va alkald (oqsoqol) unvonlariga ega bo‘lgan.
- 1768 — Iyezuitlar ordeni vakillari isyonda gumon qilinib, Ispaniya hokimiyati tomonidan Paragvaydan quviladi.
- 1776 — Paragvay Rio-de-la-Plata vitse-qirolligi tarkibiga kiritildi.
- 1810—1811 — Paragvay yurishi. Janubiy Amerikaning Birlashgan provinsiyalari qo‘shinlarining Paragvayga bostirib kirishi.
- 1811 — Rio-de-la-Plataning Ispaniyadan mustaqil ekanini eʼlon qilishi o‘zini mustaqil deb eʼlon qilgan davlat ichida ajralish tendensiyalarini kuchaytirdi. Natijada Paragvay ham Ispaniyadan, ham Argentinadan — Rio-de-la-Plata respublikasining huquqiy vorisidan — ajralib chiqdi. Paragvayning umrbod diktatori etib Xose Rodriges de Fransiya tayinlandi.
- 1844—1862 — Karlos Antonio Lopes hukmronligi.
- 1848 — mahalliy hindularning kreollar bilan teng huquqli bo‘lishi.
- 1862—1870 — Fransisko Solano Lopes hukmronligi.
- 1864—1870 — Paragvay urushi Braziliya, Argentina va Urugvayga qarshi olib borilgan bo‘lib, mamlakat uchun milliy falokatga aylandi: Paragvay hududining deyarli yarmini yo‘qotdi, aholisi 60—70 % ga kamaydi; ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, erkaklar soni 9 baravar qisqardi.
- 1887 — yirik yer egalari manfaatlarini ifodalovchi «Kolorado» partiyasining tashkil topishi.
- 1922—1923 — fuqarolar urushi.
- 1924—1928 — Xose Elixio Ayala hukmronligi.
- 1932—1935 — Chako urushi — Boliviya bilan bo‘lgan urush.
- 1940—1948 — diktatura: general Morinigo.
- 1947 — fuqarolar urushi.
- 1954—1989 — stronizm rejimi, general Alfredo Stressner diktaturasi.
- 1989-yil fevral — Stressner diktaturasining ag‘darilishi, demokratik boshqaruvga o‘tish.
Siyosiy tuzumi
Ijro etuvchi hokimiyat
Davlat va hukumat rahbari — prezident bo‘lib, aholi tomonidan bir martalik besh yillik muddatga saylanadi. Ijro etuvchi hokimiyat uning qo‘lida to‘plangan. Konstitutsiyaga ko‘ra, prezident qurolli kuchlarning bosh qo‘mondoni hisoblanadi, vazirlar mahkamasi va mahalliy maʼmuriyat rahbarlarini tayinlaydi.
2008-yilgi prezidentlik saylovida Fernando Lugo — O‘zgarishlar uchun vatanparvarlar alyansi rahbari — saylovchilarning 41 % ovozini olib g‘alaba qozondi. 22-iyun, 2012-yilda Paragvay Senati yerga ega bo‘lmagan dehqonlar qo‘zg‘olonini bostirishda harbiy kuch ishlatgani sababli Lugoga impichment eʼlon qildi. Uning o‘rnini vitse-prezident Federiko Franko egalladi. 2013-yilda prezidentlikka Orasio Kartes saylandi. Keyingi saylovlar natijasida 2018-yilda Paragvay prezidenti etib Mario Abdo Benites saylandi (15-avgustda lavozimga kirishdi). 2023-yilgi saylovda prezident etib Santyago Penya saylandi.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat
Parlament — ikki palatali kongress bo‘lib, 45 senator va 80 deputatdan iborat. Ular aholi tomonidan besh yillik muddatga saylanadi. Senatorlar umummilliy partiya ro‘yxatlari bo‘yicha, Vakillar palatasi aʼzolari esa departamentlar va poytaxt okrugidan saylanadi.
Senat Oliy sud, qurolli kuchlar, politsiya va mamlakat markaziy bankining barcha rahbarlari tayinlanishini tasdiqlaydi.
Kongress qonun loyihalarini ilgari surishi va prezident vetosini bekor qilishi mumkin.
2013-yil aprel saylovlari natijalariga ko‘ra, deputatlar palatasida 5 ta partiya vakillari bor edi:
- Milliy respublikachilar uyushmasi (Kolorado) ANR — 44 deputat (o‘ng qanot)
- Haqiqiy liberal-radikal partiya PLRA — 27 deputat (markazchi)
- Axloqli fuqarolar milliy ittifoqi UNACE — 2 deputat (o‘ng qanot)
- Keng front — 1 deputat (chap qanot)
- Milliy birlik partiyasi — 2 deputat (markaziy chap qanot)
- Olg‘a, mamlakat — 2 deputat (markaziy chap qanot)
- Sevimli Vatan PPQ — 1 deputat (markaziy o‘ng qanot)
- Taraqqiyparvar demokratik partiya — 0 deputat (markaziy chap qanot)
Geografik maʼlumotlar
Paragvay Respublikasi Janubiy Amerikaning markaziy qismida joylashgan. U dengizga chiqish yo‘liga ega emas. Paragvay shimoli-sharq va sharqda Braziliya, janubi-sharq, janub va janubi-g‘arbda Argentina, shimoli-g‘arb va shimolda esa Boliviya bilan chegaradosh. Mamlakatni Paragvay daryosi ikkita noteng qismga ajratadi. Daryoning g‘arbida Gran-Chako hududi joylashgan bo‘lib, bu yarim cho‘l o‘lka mamlakat maydonining qariyb 60 % ini egallaydi. Sharqda, Paragvay va Parana daryolari oralig‘ida aholining asosiy qismi yashaydigan unumdor tekisliklar va subtropik o‘rmonlar mavjud. Mamlakatning umumiy maydoni 406 752 km².
Maʼmuriy bo‘linishi

| № | Departament (okrug) | Maʼmuriy markazi |
| 1 | Alto-Paragvay | Fuerte-Olimpo |
| 2 | Alto-Parana | Syudad-del-Este |
| 3 | Amambay | Pedro-Xuan-Kabalyero |
| 4 | Poytaxt okrugi | Asunson |
| 5 | Bokeron | Filadelfiya |
| 6 | Kaaguasu | Koronel-Ovyedo |
| 7 | Kaasapa | Kaasapa |
| 8 | Kanendiyu | Salto-del-Guayra |
| 9 | Sentral | Aregua |
| 10 | Konsepson | Konsepson |
| 11 | Kordilyera | Kaakupe |
| 12 | Guayra | Vilyarrika |
| 13 | Itapua | Enkarnason |
| 14 | Misiones | San-Xuan-Bautista |
| 15 | Nyeembuku | Pilar |
| 16 | Paraguari | Paraguari |
| 17 | Presidente-Aes | Poso-Kolorado |
| 18 | San-Pedro | San-Pedro |
Iqtisodiyoti


Paragvay — agrar mamlakat, dunyodagi eng yirik soya ishlab chiqaruvchilardan biri (dunyoda 6-o‘rin).
2009-yilda aholi jon boshiga YAIM 4,1 ming AQSH dollarini tashkil etgan (dunyoda 154-o‘rin). Eng kam ish haqi 1-iyul 2018-yildan boshlab 9088/18-sonli (22-iyun 2018-yilda o‘sha paytdagi prezident Orasio Kartes tomonidan imzolangan) farmonga ko‘ra, ₲ 2 122 562 (taxminan $350.68) etib belgilangan. 1-iyul 2025-yildan boshlab Paragvayda eng kam ish haqi ₲ 2 899 048 ($429.22).
Qishloq xo‘jaligi (YAIMning 22 % i, band aholining 31 % i) — paxta, shakarqamish, soya, makkajo‘xori, bug‘doy, tamaki, kassava (tapioka), mevalar, sabzavotlar; go‘sht-sut yo‘nalishidagi chorvachilik, cho‘chqachilik, parrandachilik; yog‘och tayyorlash.
Sanoat (YAIMning 18 % i, band aholining 17 % i) — shakar, sement, to‘qimachilik mahsulotlari, ichimliklar, yog‘och mahsulotlari; gidroenergetika.
Xizmat ko‘rsatish sohasi — YAIMning 60 % i, band aholining 52 % i.
2012-yil oxirida Paragvay prezidenti Federiko Franko yarim cho‘l Chako hududida neft koni topilganini maʼlum qildi. Bu Paragvayning boshqa mamlakatlarga energetik qaramligi davri tugashi mumkinligini anglatadi.
2018-yilda Paragvayda qimor o‘yinlarini tartibga soluvchi organ Amambay Hotel Casino faoliyati uchun litsenziya berdi. Bu Lotin Amerikasidagi ilk qonuniy qimor muassasasiga aylanishi aytilgan. Tanlov shartlariga ko‘ra, Pedro-Xuan-Kabalyero shahridagi kazino daromadining 20 % ini davlat byudjetiga to‘laydi.
Tashqi savdo
Asosiy eksport tovarlari (8,68 mlrd AQSH dollari, 2016-yilda) — soya va soya mahsulotlari (umumiy hajmning 35 % igacha), elektr energiyasi (umumiy hajmning 24 % i), go‘sht (asosan mol go‘shti), guruch, makkajo‘xori, bug‘doy, yog‘och, teri va hayvon terilari, oltin.
Paragvay mahsulotlarining asosiy xaridorlari (2016-yilda) — Braziliya — 34 % (2,99 mlrd AQSH dollari), Argentina — 9,3 % (0,810 mlrd AQSH dollari), Rossiya — 7,5 % (0,654 mlrd AQSH dollari), Chili — 6,2 % (0,540 mlrd AQSH dollari) va Italiya — 3,7 % (0,323 mlrd AQSH dollari).
Asosiy import tovarlari (9,7 mlrd AQSH dollari, 2016-yilda) — neft mahsulotlari, mashinalar va uskunalar, pestitsidlar va boshqa kimyoviy moddalar, metall prokati, oziq-ovqat mahsulotlari.
Asosiy import yetkazib beruvchilari (2016-yilda) — Xitoy — 27 % (2,65 mlrd AQSH dollari), Braziliya — 24 % (2,3 mlrd AQSH dollari), Argentina — 12 % (1,15 mlrd AQSH dollari), AQSH — 7,6 % (0,733 mlrd AQSH dollari) va Chili — 4,3 % (0,414 mlrd AQSH dollari)
Tashqi siyosati
Paragvayning 35 ta elchixonasi dunyoning turli mamlakatlarida faoliyat yuritadi.
Aholisi
| 1960 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 907 041 | ↗1 958 047 | ↗2 010 626 | ↗2 064 802 | ↗2 120 601 | ↗2 178 003 | ↗2 237 190 | ↗2 298 083 | ↗2 360 108 | ↗2 422 485 | ↗2 484 736 | ↗2 546 729 |
| 1972 | 1973 | 1974 | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 |
| ↗2 608 887 | ↗2 671 997 | ↗2 737 152 | ↗2 805 232 | ↗2 876 352 | ↗2 950 552 | ↗3 028 542 | ↗3 111 140 | ↗3 198 848 | ↗3 291 955 | ↗3 390 101 | ↗3 492 295 |
| 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 |
| ↗3 597 135 | ↗3 703 512 | ↗3 811 042 | ↗3 919 708 | ↗4 029 203 | ↗4 139 286 | ↗4 249 747 | ↗4 360 358 | ↗4 470 934 | ↗4 581 390 | ↗4 691 695 | ↗4 801 834 |
| 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| ↗4 911 701 | ↗5 021 271 | ↗5 130 723 | ↗5 240 321 | ↗5 350 253 | ↗5 460 621 | ↗5 571 371 | ↗5 682 350 | ↗5 793 330 | ↗5 904 170 | ↗6 014 781 | ↗6 125 285 |
| 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2012 | 2013 | 2017 | ||||
| ↗6 236 005 | ↗6 347 383 | ↗6 459 721 | ↗6 573 097 | ↗6 672 633 | ↗6 687 361 | ↗6 802 295 | ↗6 811 297 |

Aholi soni — 7,0 mln kishi (2010-yil iyul holatiga baho).
Yillik o‘sish — 1,3 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — bir ayolga 2,16 tug‘ilish).
O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — erkaklarda 73 yil, ayollarda 79 yil.
Aholining inson immunitet tanqisligi virusi bilan zararlanish darajasi — 0,6 % (2007-yilgi baho).
Shahar aholisi — 60 % (2008-yilda).
Savodxonlik — 94 % (2003-yilgi baho).
Etnik va irqiy tarkib (taxminiy baho) — metislar 95 %, boshqalar 5 %. Paragvayning rasmiy statistikasida etnik yoki irqiy mansublik hisobga olinmaydi.
Tillar — ispan tili va guarani tili, ularning ikkalasi ham rasmiy. Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlaridan farqli o‘laroq, Paragvayda millatlararo muloqotda tub aholi tili — guarani keng qo‘llanadi. Aholining 37 % i asosan guarani tilida so‘zlashadi, 50 % i ispan va guarani tillarini birdek biladi, 7 % i esa asosan ispan tilida so‘zlashadi. Aholining oz qismi portugal va nemis tillarini biladi.
Dinlar — katoliklar 89,6 %, protestantlar 6,2 %, boshqa nasroniylar 1,1 %, boshqa din vakillari va dini aniqlanmaganlar 1,9 %, ateistlar 1,1 % (2002-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra). Protestantlar orasida Xudo assambleyalari, baptistlar, lyuteranlar, mennonitlar.
Madaniyati
Paragvayning yirik madaniyat arboblaridan biri — Xosefina Pla (1903—1999) — shoira, roman va hikoyalar muallifi, shuningdek, badiiy kulolchilik bilan shug‘ullangan. Paragvayning mashhur yozuvchilaridan biri — Servantes mukofoti sovrindori Augusto Roa Bastos (1917—2005).
Klassik gitarachi va bastakor Agustin Pio Barrios (Mangore) (1885—1944) — Yevropada shuhrat qozongan ilk yirik janubiy amerikalik gitarachi, klassik gitara uchun uch yuzdan ortiq asar muallifi.
Milliy musiqa asbobi — Paragvay arfasi.
Milliy bayramlar
- 1-mart — Qahramonlar kuni
- 15-may — Mustaqillik kuni
- 12-iyun — Tinchlik kuni
Diqqatga sazovor joylar
Paragvayning asosiy meʼmoriy-tarixiy yodgorligi — La-Santisima-Trinidad-de-Parana iyezuitlar missiyasi.
Tabiiy diqqatga sazovor joylar orasida Serro-Kora, Nyakunday, Defensores-del-Chako, Ipoa, Ipakaray, Ibikuy va boshqa milliy bog‘lar bor.
Adabiyotlar
- Paragvay, respublika // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Xorijiy mamlakatlar geografik nomlari lug‘ati / A. M. Komkov. — Moskva: Nedra, 1986. — 459 b.
- V. V. Pinchuk Lotin Amerikasida ikki yuz kun. — Simferopol: IP Brovko, 2017. — 210 (+20, rangli ilova) b. — ISBN 978-5-9909912-0-0.
- WEBER, Wagner Enis (2004), Paraguay: un milagro americano, Asunción, PY: El Lector.
- El Sinceramiento de la economía paraguaya, Asunción, PY: El Lector (2005).
- Itaipu: o renascer de uma nação [Itaipu: el renascer de una nación] (en portugués), Asunción: Enfoque Económico (2005).
- Enfoque Económico (revista) (1-25), Asunción, PY, (2008).
Havolalar
- Paragvay prezidentining rasmiy sayti (ispan tilida)
- Paragvay hukumati sayti (ispan tilida)
- Paragvay. Jahon banki statistikasi (ingliz tilida)
- Paragvay sayyohlik portali (ispan tilida). Arxivlangan: asl manbadan 2-dekabr kuni, 2008-yilda.