Paragvay haqida

Paragvay Respublikasi
ispancha República del Paraguay
guaranicha Paraguái Tavakuairetã
Shior: «Paz y justicia»
«Tinchlik va adolat»
Madhiya: «Paraguayos, República o Muerte»
Парагвай на карте мира
Paragvayning dunyo xaritasidagi o‘rni
Mustaqillik sanasi 15-may 1811-yil ( Ispaniyadan)
Rasmiy tillar ispan tili va guarani tili
Poytaxti Asunson
Eng yirik shaharlari Asunson, Syudad-del-Este, San-Lorenso, Luke
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Prezident Pedro Alyana
Vitse-prezident lavozim bo‘sh
Hududi
 • Jami 406 752 km² (dunyoda 58-o‘rin)
 • suv yuzasi ulushi, % 2,3
Aholisi
 • Baholangan soni ↗6 811 297 kishi (104-o‘rin)
 • Zichligi 17,2 kishi/km²
YAIM (xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha)
 • Jami (2019) 101,075 mlrd AQSH dollari (88-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 14 131 AQSH dollari (96-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2019) 44,557 mlrd AQSH dollari (94-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 6229 AQSH dollari (94-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,731 (yuqori; 102- o‘rin)
Pul birligi Paragvay guaranisi (PYG, kod 600)
Internet domeni .py
ISO kodi PY
Telefon kodi +595
Vaqt mintaqasi -3
Yo‘l harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Paragvay xaritasi

Paragvay (ispancha Paraguay Xalqaro fonetik alifbo (IPA): [paɾaˈɣwaj] (audiofayl haqida), guaranicha Paraguái [paɾaˈɰuaj]), rasmiy nomi — Paragvay Respublikasi (ispancha República del Paraguay [reˈpuβlika ðel paɾaˈɣwai], guaranicha Paraguái Tavakuairetã [paɾaˈɰuaj tˌaβakwˌa͡ɪɾetˈã]) — davlat bo‘lib, Janubiy Amerikada joylashgan, dengizga chiqish yo‘liga ega emas. Janub va janubi-g‘arbda Argentina, shimoli-g‘arbda Boliviya (u ham dengizga chiqish yo‘liga ega emas), sharq va shimoli-sharqda esa Braziliya bilan chegaradosh. Janubiy Amerikaning markazida joylashgani sababli Paragvay baʼzan «Amerika yuragi» (ispancha Corazón de América).

2025-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, Paragvayda 7 million kishi yashaydi. Mamlakat poytaxti va eng yirik shahri — Asunson. Rasmiy tillar — ispan tili va guarani tili, ularning ikkalasi ham keng qo‘llanadi. Aholining aksariyat qismini metislar tashkil etadi.

Mahalliy guarani xalqi XVI asrda ispanlar kelishidan avval Paragvay hududida yashagan. Shundan so‘ng Paragvay Ispaniya mustamlakachilik imperiyasi tarkibiga kirgan. Paragvay Ispaniyadan 1811-yilda mustaqillikka erishgan.

Etimologiyasi

Hozirgi Paragvay hududini XVI asrning birinchi yarmida ispan istilochilari bosib olib, Peru vitse-qirolligi tarkibiga kiritgan, biroq XVII asrdayoq u alohida Paragvay general-gubernatorligi sifatida ajratilgan; bu nom Paragvay gidronimidan olingan. Gidronim esa mahalliy hindular tilidagi Paraguay so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, ayrim mahalliy hindular shevalarida «shoxli daryo» degan maʼnoni anglatadi.

1811-yilda Paragvay Respublikasi (ispancha República del Paraguay) eʼlon qilingan va o‘shandan beri mamlakat nomi o‘zgarmagan.

Tarixi

Paragvay prezidenti Xose Patrisio Guggiyari

XVI asrgacha Paragvayda dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi guarani qabilalari hamda ovchilik va baliqchilik bilan kun kechiruvchi toba va matako qabilalari yashagan.

Siyosiy tuzumi

Ijro etuvchi hokimiyat

Davlat va hukumat rahbari — prezident bo‘lib, aholi tomonidan bir martalik besh yillik muddatga saylanadi. Ijro etuvchi hokimiyat uning qo‘lida to‘plangan. Konstitutsiyaga ko‘ra, prezident qurolli kuchlarning bosh qo‘mondoni hisoblanadi, vazirlar mahkamasi va mahalliy maʼmuriyat rahbarlarini tayinlaydi.

2008-yilgi prezidentlik saylovida Fernando Lugo — O‘zgarishlar uchun vatanparvarlar alyansi rahbari — saylovchilarning 41 % ovozini olib g‘alaba qozondi. 22-iyun, 2012-yilda Paragvay Senati yerga ega bo‘lmagan dehqonlar qo‘zg‘olonini bostirishda harbiy kuch ishlatgani sababli Lugoga impichment eʼlon qildi. Uning o‘rnini vitse-prezident Federiko Franko egalladi. 2013-yilda prezidentlikka Orasio Kartes saylandi. Keyingi saylovlar natijasida 2018-yilda Paragvay prezidenti etib Mario Abdo Benites saylandi (15-avgustda lavozimga kirishdi). 2023-yilgi saylovda prezident etib Santyago Penya saylandi.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Parlament — ikki palatali kongress bo‘lib, 45 senator va 80 deputatdan iborat. Ular aholi tomonidan besh yillik muddatga saylanadi. Senatorlar umummilliy partiya ro‘yxatlari bo‘yicha, Vakillar palatasi aʼzolari esa departamentlar va poytaxt okrugidan saylanadi.

Senat Oliy sud, qurolli kuchlar, politsiya va mamlakat markaziy bankining barcha rahbarlari tayinlanishini tasdiqlaydi.

Kongress qonun loyihalarini ilgari surishi va prezident vetosini bekor qilishi mumkin.

2013-yil aprel saylovlari natijalariga ko‘ra, deputatlar palatasida 5 ta partiya vakillari bor edi:

  • Milliy respublikachilar uyushmasi (Kolorado) ANR — 44 deputat (o‘ng qanot)
  • Haqiqiy liberal-radikal partiya PLRA — 27 deputat (markazchi)
  • Axloqli fuqarolar milliy ittifoqi UNACE — 2 deputat (o‘ng qanot)
  • Keng front — 1 deputat (chap qanot)
  • Milliy birlik partiyasi — 2 deputat (markaziy chap qanot)
  • Olg‘a, mamlakat — 2 deputat (markaziy chap qanot)
  • Sevimli Vatan PPQ — 1 deputat (markaziy o‘ng qanot)
  • Taraqqiyparvar demokratik partiya — 0 deputat (markaziy chap qanot)

Geografik maʼlumotlar

Paragvay Respublikasi Janubiy Amerikaning markaziy qismida joylashgan. U dengizga chiqish yo‘liga ega emas. Paragvay shimoli-sharq va sharqda Braziliya, janubi-sharq, janub va janubi-g‘arbda Argentina, shimoli-g‘arb va shimolda esa Boliviya bilan chegaradosh. Mamlakatni Paragvay daryosi ikkita noteng qismga ajratadi. Daryoning g‘arbida Gran-Chako hududi joylashgan bo‘lib, bu yarim cho‘l o‘lka mamlakat maydonining qariyb 60 % ini egallaydi. Sharqda, Paragvay va Parana daryolari oralig‘ida aholining asosiy qismi yashaydigan unumdor tekisliklar va subtropik o‘rmonlar mavjud. Mamlakatning umumiy maydoni 406 752 km².

Maʼmuriy bo‘linishi

Paragvayning maʼmuriy bo‘linishi
№Departament (okrug)Maʼmuriy markazi
1Alto-ParagvayFuerte-Olimpo
2Alto-ParanaSyudad-del-Este
3AmambayPedro-Xuan-Kabalyero
4Poytaxt okrugi   Asunson
5BokeronFiladelfiya
6KaaguasuKoronel-Ovyedo
7KaasapaKaasapa
8KanendiyuSalto-del-Guayra
9SentralAregua
10KonsepsonKonsepson
11KordilyeraKaakupe
12GuayraVilyarrika
13ItapuaEnkarnason
14MisionesSan-Xuan-Bautista
15NyeembukuPilar
16ParaguariParaguari
17Presidente-AesPoso-Kolorado
18San-PedroSan-Pedro

Iqtisodiyoti

1 Paragvay reali 1865-yil
200 Paragvay pesolari 1920-yil

Paragvay — agrar mamlakat, dunyodagi eng yirik soya ishlab chiqaruvchilardan biri (dunyoda 6-o‘rin).

2009-yilda aholi jon boshiga YAIM 4,1 ming AQSH dollarini tashkil etgan (dunyoda 154-o‘rin). Eng kam ish haqi 1-iyul 2018-yildan boshlab 9088/18-sonli (22-iyun 2018-yilda o‘sha paytdagi prezident Orasio Kartes tomonidan imzolangan) farmonga ko‘ra, ₲ 2 122 562 (taxminan $350.68) etib belgilangan. 1-iyul 2025-yildan boshlab Paragvayda eng kam ish haqi ₲ 2 899 048 ($429.22).

Qishloq xo‘jaligi (YAIMning 22 % i, band aholining 31 % i) — paxta, shakarqamish, soya, makkajo‘xori, bug‘doy, tamaki, kassava (tapioka), mevalar, sabzavotlar; go‘sht-sut yo‘nalishidagi chorvachilik, cho‘chqachilik, parrandachilik; yog‘och tayyorlash.

Sanoat (YAIMning 18 % i, band aholining 17 % i) — shakar, sement, to‘qimachilik mahsulotlari, ichimliklar, yog‘och mahsulotlari; gidroenergetika.

Xizmat ko‘rsatish sohasi — YAIMning 60 % i, band aholining 52 % i.

2012-yil oxirida Paragvay prezidenti Federiko Franko yarim cho‘l Chako hududida neft koni topilganini maʼlum qildi. Bu Paragvayning boshqa mamlakatlarga energetik qaramligi davri tugashi mumkinligini anglatadi.

2018-yilda Paragvayda qimor o‘yinlarini tartibga soluvchi organ Amambay Hotel Casino faoliyati uchun litsenziya berdi. Bu Lotin Amerikasidagi ilk qonuniy qimor muassasasiga aylanishi aytilgan. Tanlov shartlariga ko‘ra, Pedro-Xuan-Kabalyero shahridagi kazino daromadining 20 % ini davlat byudjetiga to‘laydi.

Tashqi savdo

Asosiy eksport tovarlari (8,68 mlrd AQSH dollari, 2016-yilda) — soya va soya mahsulotlari (umumiy hajmning 35 % igacha), elektr energiyasi (umumiy hajmning 24 % i), go‘sht (asosan mol go‘shti), guruch, makkajo‘xori, bug‘doy, yog‘och, teri va hayvon terilari, oltin.

Paragvay mahsulotlarining asosiy xaridorlari (2016-yilda) — Braziliya — 34 % (2,99 mlrd AQSH dollari), Argentina — 9,3 % (0,810 mlrd AQSH dollari), Rossiya — 7,5 % (0,654 mlrd AQSH dollari), Chili — 6,2 % (0,540 mlrd AQSH dollari) va Italiya — 3,7 % (0,323 mlrd AQSH dollari).

Asosiy import tovarlari (9,7 mlrd AQSH dollari, 2016-yilda) — neft mahsulotlari, mashinalar va uskunalar, pestitsidlar va boshqa kimyoviy moddalar, metall prokati, oziq-ovqat mahsulotlari.

Asosiy import yetkazib beruvchilari (2016-yilda) — Xitoy — 27 % (2,65 mlrd AQSH dollari), Braziliya — 24 % (2,3 mlrd AQSH dollari), Argentina — 12 % (1,15 mlrd AQSH dollari), AQSH — 7,6 % (0,733 mlrd AQSH dollari) va Chili — 4,3 % (0,414 mlrd AQSH dollari)

Tashqi siyosati

Paragvayning 35 ta elchixonasi dunyoning turli mamlakatlarida faoliyat yuritadi.

Aholisi

Aholi soni
196019611962196319641965196619671968196919701971
1 907 041↗1 958 047↗2 010 626↗2 064 802↗2 120 601↗2 178 003↗2 237 190↗2 298 083↗2 360 108↗2 422 485↗2 484 736↗2 546 729
197219731974197519761977197819791980198119821983
↗2 608 887↗2 671 997↗2 737 152↗2 805 232↗2 876 352↗2 950 552↗3 028 542↗3 111 140↗3 198 848↗3 291 955↗3 390 101↗3 492 295
198419851986198719881989199019911992199319941995
↗3 597 135↗3 703 512↗3 811 042↗3 919 708↗4 029 203↗4 139 286↗4 249 747↗4 360 358↗4 470 934↗4 581 390↗4 691 695↗4 801 834
199619971998199920002001200220032004200520062007
↗4 911 701↗5 021 271↗5 130 723↗5 240 321↗5 350 253↗5 460 621↗5 571 371↗5 682 350↗5 793 330↗5 904 170↗6 014 781↗6 125 285
20082009201020112012201220132017
↗6 236 005↗6 347 383↗6 459 721↗6 573 097↗6 672 633↗6 687 361↗6 802 295↗6 811 297

Yosh-jins piramidasi — Paragvay aholisi, 2020-yil

Aholi soni — 7,0 mln kishi (2010-yil iyul holatiga baho).

Yillik o‘sish — 1,3 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — bir ayolga 2,16 tug‘ilish).

O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — erkaklarda 73 yil, ayollarda 79 yil.

Aholining inson immunitet tanqisligi virusi bilan zararlanish darajasi — 0,6 % (2007-yilgi baho).

Shahar aholisi — 60 % (2008-yilda).

Savodxonlik — 94 % (2003-yilgi baho).

Etnik va irqiy tarkib (taxminiy baho) — metislar 95 %, boshqalar 5 %. Paragvayning rasmiy statistikasida etnik yoki irqiy mansublik hisobga olinmaydi.

Tillar — ispan tili va guarani tili, ularning ikkalasi ham rasmiy. Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlaridan farqli o‘laroq, Paragvayda millatlararo muloqotda tub aholi tili — guarani keng qo‘llanadi. Aholining 37 % i asosan guarani tilida so‘zlashadi, 50 % i ispan va guarani tillarini birdek biladi, 7 % i esa asosan ispan tilida so‘zlashadi. Aholining oz qismi portugal va nemis tillarini biladi.

Dinlar — katoliklar 89,6 %, protestantlar 6,2 %, boshqa nasroniylar 1,1 %, boshqa din vakillari va dini aniqlanmaganlar 1,9 %, ateistlar 1,1 % (2002-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra). Protestantlar orasida Xudo assambleyalari, baptistlar, lyuteranlar, mennonitlar.

Madaniyati

Paragvayning yirik madaniyat arboblaridan biri — Xosefina Pla (1903—1999) — shoira, roman va hikoyalar muallifi, shuningdek, badiiy kulolchilik bilan shug‘ullangan. Paragvayning mashhur yozuvchilaridan biri — Servantes mukofoti sovrindori Augusto Roa Bastos (1917—2005).

Klassik gitarachi va bastakor Agustin Pio Barrios (Mangore) (1885—1944) — Yevropada shuhrat qozongan ilk yirik janubiy amerikalik gitarachi, klassik gitara uchun uch yuzdan ortiq asar muallifi.

Milliy musiqa asbobi — Paragvay arfasi.

Milliy bayramlar

  • 1-mart — Qahramonlar kuni
  • 15-may — Mustaqillik kuni
  • 12-iyun — Tinchlik kuni

Diqqatga sazovor joylar

Paragvayning asosiy meʼmoriy-tarixiy yodgorligi — La-Santisima-Trinidad-de-Parana iyezuitlar missiyasi.

Tabiiy diqqatga sazovor joylar orasida Serro-Kora, Nyakunday, Defensores-del-Chako, Ipoa, Ipakaray, Ibikuy va boshqa milliy bog‘lar bor.

Adabiyotlar

  • Paragvay, respublika // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86  jildda (82  jild va 4  qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Xorijiy mamlakatlar geografik nomlari lug‘ati / A. M. Komkov. — Moskva: Nedra, 1986. — 459 b.
  • V. V. Pinchuk Lotin Amerikasida ikki yuz kun. — Simferopol: IP Brovko, 2017. — 210 (+20, rangli ilova) b. — ISBN 978-5-9909912-0-0.
  • WEBER, Wagner Enis (2004), Paraguay: un milagro americano, Asunción, PY: El Lector.
  • El Sinceramiento de la economía paraguaya, Asunción, PY: El Lector (2005).
  • Itaipu: o renascer de uma nação [Itaipu: el renascer de una nación] (en portugués), Asunción: Enfoque Económico (2005).
  • Enfoque Económico (revista) (1-25), Asunción, PY, (2008).

Havolalar