Markaziy Afrika Respublikasi

Markaziy Afrika Respublikasi
fransuzcha Republique Centrafricaine
sangocha Ködörösêse tî Bêafrîka
Shior: «Unité, Dignité, Travail»
«Birlik, qadr-qimmat, mehnat»
Madhiya: «La Renaissance»
«Uyg‘onish»
Центральноафриканская Республика на карте мира
Markaziy Afrika Respublikasi jahon xaritasida
Mustaqillik sanasi 13-avgust 1960-yil ( Fransiyadan)
Rasmiy tillar fransuz tili va sango tili
Poytaxt Bangi
Eng yirik shahar Bangi
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Prezident Fosten-Arkanj Tuadera
Bosh vazir Feliks Molua
Hudud
 • Jami 622 984 km² (dunyoda 46-o‘rin)
 • Suv yuzasining ulushi, % 0
Aholi
 • Baholash (2025) ▼ 5 513 282 kishi (118-o‘rin)
 • Zichlik 8,8 kishi/km²
YAIM (XQP bo‘yicha)
 • Jami (2020) 4,70 mlrd AQSH dollari (171-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 972 AQSH dollari (186-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2020) 2,32 mlrd AQSH dollari (162-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 480 AQSH dollari (187-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2020) ▼ 0,397 (past; 188-o‘rin o‘rin)
Pul birligi BEAC CFA franki
Bitkoin (XBT)
Internet domeni .cf
ISO kodi CF
Telefon kodi +236
Vaqt mintaqasi UTC+1
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Markaziy Afrika Respublikasi (qisqacha — MAR, fransuzcha Republique Centrafricaine (RCA) [ʁe.py.bˈlik sɑ̃tʁafʁiˈkɛn]; sangocha Ködörösêse tî Bêafrîka [kōdōrōsésè tí bé.àfríkà], ba’zan Markaziy Afrika[manba kerakmi?]) — Markaziy Afrikada joylashgan, dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan davlat.

Shimoli-sharqda Sudan, sharqda Janubiy Sudan, janubda — Kongo Demokratik Respublikasi, janubi-g‘arbda — Kongo Respublikasi, g‘arbda — Kamerun, shimolda esa — Chad bilan chegaradosh.

2025-yilda aholisi 5 513 282 kishini tashkil etgan. Poytaxti — Bangi. Davlat tillari — fransuz va sango tillari. Bu Afrikaningaholisi eng siyrak joylashgan mamlakatlaridan biri, shuningdek, dunyodagi eng kambag‘al davlatlardan biridir.

Mamlakatda 2012-yildan buyon dinlararo fuqarolar urushi davom etmoqda. U mamlakatdagi musulmon ozchilik bilan bog‘liq ziddiyatdan boshlanib, keyinchalik xristianlar va musulmonlaro‘rtasidagi ochiq urushga aylangan. Ko‘plab musulmonlar jon saqlash uchun qo‘shni davlatlarga qochishga majbur bo‘lgan.

Etimologiyasi

Mustamlaka davrida, 1903–1958-yillarda Fransiya tasarrufidagi bu hudud Ubangi-Shari (fransuzcha Oubangui-Chari) deb atalgan. Nom gidronimlardan , ya’ni Ubangidaryosidan (u Kongodaryosiga quyiladi) va Sharidaryosidan (u Chad ko‘ligaquyiladi) kelib chiqqan. Mustaqillik e’lon qilinishidan biroz oldin mamlakat geografik joylashuviga ko‘ra «Markaziy Afrika Respublikasi» deb nomlangan.

Tabiiy-geografik tavsif

MAR relyefi
Mamlakat tabiati

Mamlakat hududi 600–900 metr balandlikdagi to‘lqinsimon yassitog‘likdan iborat bo‘lib, u Kongo daryosi havzasi bilan Chad ko‘lihavzasini ajratib turadi. Uning sharqiy va g‘arbiy qismlari farqlanadi. Sharqiy qismi janubga, quyidagi daryolar tomon nishab: Mbomu (Bomu) hamda Ubangi.

Shimolda Fertit massivi joylashgan bo‘lib, u balandligi 900 metrdan yuqori bo‘lgan alohida tog‘lar va tizmalardan tashkil topgan: Aburaseyn, Dar-Shalla va Mongo (1370 m dan baland) hamda Bongo tog‘lari. Bongo Sudan va Janubiy Sudan hududlaridan ham o‘tadi. Janubda ba’zi joylarda alohida qoyali qoldiq tog‘lar qad ko‘taradi (mahalliy nomi — «kagas»).

Mamlakat sharqidagi asosiy daryolar — Shinko va Mbari — quyi oqimida kema qatnoviga yaroqli; yuqoriroqda esa ostonalar kemalarning yurishiga to‘sqinlik qiladi. Yassitog‘likning g‘arbida Yademassivi joylashgan, u Kamerunhududida ham davom etadi. Bu yerda alohida kagas qoldiq tog‘lari hamda yoriqlar bilan chegaralangan, kenglik yo‘nalishida cho‘zilgan ko‘tarilma bloklar mavjud. Oq qumtoshli to‘lqinsimon plato quyidagi shaharlar oralig‘ida cho‘zilgan: Berberati, Buar va Boda.

Iqlim va o‘simlik qoplami shimoldan janubga qarab o‘zgaradi. Faqat janubi-g‘arbda zich nam tropik o‘rmonlarsaqlanib qolgan; shimoli-sharq tomon daryo vodiylaridagi o‘rmonlar savannaning siyrak o‘rmonlari va boshoqli o‘tloqlaribilan almashinadi. Yerlarning qariyb 36 % i o‘rmon bilan qoplangan.

Shimolda yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 1250 mm bo‘lib, yog‘inlar asosan iyul–sentabr, shuningdek, dekabr–yanvar oylarida yog‘adi. O‘rtacha yillik harorat +27 °C, janubda esa +25 °C. Janubda yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 1900 mm dan oshadi; nam mavsum iyuldan oktabrgacha davom etadi, dekabr va yanvar esa quruq oylardir.

Tarix

Qadimgi davr

Markaziy Afrika Respublikasi xalqlarining eng qadimgi tarixi kam o‘rganilgan. Okeanlardan uzoqligi va borish qiyin bo‘lgan hududlar mavjudligi sababli bu mamlakat XIX asrgacha Yevropa xaritalarida oq dog‘ bo‘lib qolgan. Quyidagi daryo havzasida olmos qazib olish chog‘ida, Ubangi daryosi atrofidan topilgan tosh davri qurollari bu yerning ko‘plab tekisliklarida qadimdan odamlar yashaganini taxmin qilishga asos beradi. XX asrning 60-yillari boshida antropolog Pyer Vidal mamlakatning janubi-g‘arbida, Lobayeyaqinida topgan balandligi 3 m bo‘lgan toshlar neolit davriga tegishli. Gbaya xalqi orasida ular «tajunu», ya’ni «tik turgan toshlar» deb ataladi. Mahalliy qabilalar dehqonchilik va baliqchilik bilan shug‘ullangan.

Qadimdan mamlakat hududi orqali Afrika xalqlarining ko‘plab migratsiya yo‘llari o‘tgan va bu yerning aholi bilan to‘lishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Bu yerlarning dastlabki aholisi, ehtimol, pigmeylarbo‘lgan. Nildaryosi manbalaridan g‘arbdagi, qora tanli xalqlaryashaydigan yerlar haqida qadimgi misrliklarbilishgan. Misr yodgorliklaridagi o‘qilgan yozuvlarda Uam ( Mobay va Kembedaryolari atrofidagi), «qora tanli past bo‘yli odamlar — pigmeylar» yashagan mamlakat haqida so‘z boradi. Qadimgi Misr geografik xaritalarida Ubangi va Uele daryolari Qora Nil deb atalgan va Oq Nil bilan bitta daryo sifatida tasvirlangan.

XV asr

Hozirgi Markaziy Afrika Respublikasi hududining bir qismi shimolda kuchli feodal davlat — Bornu (XV asrda Chadko‘lining g‘arbiy sohilida tashkil topgan) va janubdagi xristian Kongo qirolligi (XIV asrda Kongodaryosining quyi oqimida shakllangan) o‘rtasida joylashgan edi. Bu ikki davlat o‘rtasida yaqin savdo aloqalari bo‘lgan.

XV–XVI asrlar

Markaziy Afrika Respublikasi hududida qo‘zg‘olon ko‘targan qullar tomonidan tuzilgan Gaogadavlati mavjud bo‘lgan. Aholining asosiy mashg‘uloti chorvachilik edi. Gaoganing otliq qo‘shini Misr savdogarlaridan ayirboshlab olingan qurollarga ega bo‘lgan. Topilgan uy-ro‘zg‘or buyumlarida xristianlik ramzlari uchraydi, bu esa Gaogada xristianlar ham yashaganini ko‘rsatadi.

XVII asr

Markaziy Afrika Respublikasi hududida mahalliy ubangi tilli qabilalar: Gbanziri, Buraka, Sango, Yakoma va Nzakarayashagan. Shu davrda mamlakat hududining shimoli-sharqiy chegaralari yaqinida yangi feodal davlatlar — Bagirmi, Vaday va Darfurpaydo bo‘lgan. Ularning aholisi arablarga qaram bo‘lib, majburiy islomlashtirishgauchragan. Islomni zo‘rlab joriy etishga qarshi chiqqan Sudan xalqlari ichkari hududlarga ko‘chishga majbur bo‘lgan. Shu tariqa Sara, Gbaya (Baya), Banda qabilalari Markaziy Afrika savannasida paydo bo‘lgan. Gbaya g‘arbga yo‘l olib, shimoli-sharqiy Kamerun, Kongo Demokratik Respublikasi va hozirgi MARning g‘arbiy hududlariga joylashgan. Banda sharqda Kotto daryosidan g‘arbda Sanga daryosigacha bo‘lgan hududga tarqalgan. Sara qabilalari esa MARning shimolidagi Lagone va Shari daryolari havzasiga o‘rnashgan.

Bu yerlarga Sudanlik xalqlarning kelishi bilan mahalliy qabilalar chekinib, Ubangidaryosi qirg‘oqlariga joylashishga majbur bo‘lgan. Daryoning yuqori oqimiga Chad ko‘li hududidan Azandeqabilalari kelgan. MAR hududlarida qullarni tutish Darfur va Vadaydavlatlarining asosiy boylik manbai bo‘lgan. MAR orqali, Darfurdan Misrga boradigan qadimiy karvon yo‘li o‘tgan. Bu yo‘l bilan Yaqin Sharqqa fil suyagi va qullar olib ketilgan. XVIII asr o‘rtalariga kelib, qul ovchilari bu hududlarni sezilarli darajada huvillatib qo‘ygan.

XVIII asr

Bu hududdagi muhim daryo — Shari — Auk va Azum irmoqlari joylashgan yerlarni esa gulaqabilalari egallagan. Ular baliqchilik va savdo bilan shug‘ullangan. Gula tili Shari daryosining yuqori havzasida keng tarqalgan. Biroz keyinroq, XIX asr boshida, Ubangi platosiga sharqdan dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi qabilalar kirib kelgan.

Mahalliy Sabanga qabilalari Shari va Ubangidaryolari orasidagi ulkan to‘rtburchak hududni, shuningdek, Kotto daryosining o‘rta oqimini egallagan. Kreysh qabilalari Kotto daryosining yuqori oqimi va Shinkohavzasida yashagan. Kotto daryosidan Darfurgacha bo‘lgan yerlarda ko‘plab Yulu, Kara, Binga, Shalla, Bongo va boshqa qabilalar deyarli butunlay yo‘qolib ketgan. Shu davrda gbayaxalqining ilgari Zairda yashagan va o‘zini «manja», ya’ni «dehqonlar» deb atagan qismi quyidagi havza markaziga joylashgan — Ubangi-Shari.

XIX–XX asrlar (mustaqillikka erishgunga qadar)

Mahalliy hukmdor rafiqalari bilan, 1906-yil

Yevropaliklar (fransuzlar va belgiyaliklar) bu yerga 1884–1885-yillarda kela boshlagan. 1889-yilda polkovnik M. Dolizi ekspeditsiyasi Ubangi daryosidagi ostonalarga yetib borib, Bangi qal’asiga asos solgan. 1893-yilda qal’a yaqinida ilk katolik missiyasi faoliyat boshlagan.

1894 va 1897-yillarda Fransiya hukumati tegishlicha Germaniya va Buyuk Britaniya bilan mustamlaka hududlari o‘rtasidagi chegaralarni belgilash haqida bitim tuzgan. Natijada hozirgi MARning sharqiy va g‘arbiy chegaralari belgilangan. Bu yerlarni bo‘ysundirish XX asr boshidagi qonli janglardan so‘ng yakunlangan. 1903-yilda Ubangi-Shari mustamlaka hududi rasman tashkil etilgan. 1907, 1919–1921, 1924–1927 va 1928–1931-yillarda hozirgi Markaziy Afrika Respublikasi hududida mahalliy aholining qo‘zg‘olonlari bo‘lib o‘tgan va ular o‘ta shafqatsizlik bilan bostirilgan. Ayrim hududlarda aholi soni 60–80 % ga kamaygan.

1920-yillar boshidan fransuz mustamlakachilari mamlakatda yangi qishloq xo‘jaligi ekinlari — paxta va qahvani joriy etgan. Oltin va olmos konlari ochilgan. Mahalliy afrikaliklar orasidan burjuaziya shakllangan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin birinchi siyosiy partiya tuzilgan va Ubangi-Sharidan Fransiya parlamentiga ilk deputat saylangan. Bu — Bartelmi Bogandabo‘lib, u Markaziy Afrika Respublikasining asoschisi hisoblanadi. U zamonaviy MAR bayrog‘i va Markaziy Afrika Respublikasi madhiyasimatnining ham muallifidir. Mustamlaka davrining so‘nggi saylovlari va mustaqillikka erishilishidan atigi 8 kun avval Boganda aviahalokatda halok bo‘lgan.

Mustaqillik davri

13-avgust 1960-yilda Markaziy Afrika Respublikasi mustaqil davlat deb e’lon qilindi. Birinchi prezident David Dakobo‘ldi. Markaziy Afrika Respublikasida bir partiyali tizimo‘rnatildi: MESAN (Qora Afrikaning ijtimoiy taraqqiyot harakati) mamlakatdagi yagona siyosiy partiya deb e’lon qilindi.

Bokassa va uning imperiyasi (1965–1979)

Markaziy Afrika imperatori deb o‘zini e’lon qilgan Jan-Bedel Bokassa

1-yanvar 1966-yilda harbiy to‘ntarish yuz berdi. MAR armiyasi bosh shtabi boshlig‘i, polkovnik Jan-Bedel Bokassamamlakat prezidenti, hukumat rahbari va MESAN raisiga aylandi. MAR parlamenti tarqatib yuborildi va konstitutsiya bekor qilindi. Bokassa hukmronligi davri nihoyatda katta korrupsiya va turli bahsli qarorlar bilan ajralib turdi. Masalan, 1976-yil dekabrda Bokassa o‘zini imperator deb toj kiydirdi va mamlakatni Markaziy Afrika imperiyasi (MAI). deb qayta nomladi. Toj kiyish marosimi 25 mln AQSH dollariga tushgan..

1970-yillar oxirida MARda iqtisodiy ahvol keskin yomonlashdi. 1979-yil aprelida hukumatga qarshi namoyishlar boshlanib, politsiya bilan to‘qnashuvlar yuz berdi.

1979-yil sentabrda «Barrakuda» operatsiyasi davomida Bokassani fransuz desantchilari hokimiyatdan ag‘darishdi. Shundan so‘ng mamlakatga yana David Dakorahbarlik qildi. Operatsiya rasman uning taklifiga binoan o‘tkazilgan edi. Respublika boshqaruvi tiklandi.

Kolingba hukmronligi

Dako o‘z navbatida 1-sentabr 1981-yilda MAR qurolli kuchlari bosh shtabi boshlig‘i, general Andre Kolingbatomonidan qonsiz to‘ntarish natijasida lavozimidan chetlatildi. Kolingba 1990-yillar boshida G‘arb bosimi ostida hokimiyatni «demokratik» saylangan rahbariyatga topshirdi.

Biroq bu mamlakatga osoyishtalik olib kelmadi. 1984-yil noyabrdan boshlab mamlakat shimolida muxolifat bilan qurolli to‘qnashuvlar haqida xabarlar kela boshladi. Ijtimoiy noroziliklar va iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi fonida bir necha davlat to‘ntarishlari hamda ularga qarshi to‘ntarishlar sodir bo‘ldi.

Patasse hukmronligi (1993–2003)

Anj-Feliks Patasse 1993-yilda prezident Kolingba tuzumi BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar bosimi ostida o‘tkazgan demokratik saylovlarda g‘olib chiqib, MARning demokratik yo‘l bilan saylangan ilk prezidentiga aylandi. 1999-yilgi saylovlarda Patasse qayta prezident etib saylandi.

Biroq uning birinchi prezidentlik muddati (1993–1999) davrida, 1996–1997-yillarda uchta harbiy isyon ko‘tarildi. «Shimolliklar» (jumladan Patasse) va «janubliklar» (jumladan uning salafi Andre Kolingba) o‘rtasidagi ziddiyat ham keskinlashdi. 2003-yil martda fuqarolar urushi davomida Patasse hokimiyatdan ag‘darildi. Isyonchilarga Fransua Bozize.

Fuqarolar urushlari

2007-yildagi isyonchi
2014-yildagi MAR qochqinlari

Mamlakat osoyishtaligiga eng katta xavf shimoldagi siyosiy tuzilmaga aylanishga intilayotgan turli qurolli to‘dalardir. 2012–2013-yillarda MARda hukumat va armiyaga qarshi jang qilgan «Seleka» isyonchilar koalitsiyasi faoliyat yuritgan. MAR qo‘shinlariga xalqaro kuchlar (FOMUK) yordam bergan. 2013-yil martgacha hokimiyatda 2001–2003-yillardagi fuqarolar urushida g‘alaba qozongan guruh yetakchisi bo‘lgan shaxs turardi: Fransua Bozize. 24-mart 2013-yil oqshomida isyonchilar mamlakat poytaxtiga kirib keldi. Ularning rahbari Mishel Jotodiya o‘zini prezident deb e’lon qildi, Bozize esa Kamerunga qochdi. Jotodiya tez orada saylov o‘tkazishni va’da qilib, 1-aprelda muvaqqat hukumat tuzilganini e’lon qildi. 2014-yil yanvarda u iste’foga chiqdi.

5-dekabr 2013-yilda BMT Xavfsizlik Kengashimamlakatdagi vaziyatni hisobga olib, o‘zining 7072-yig‘ilishida 2127 (2013)-rezolyutsiyani qabul qildi va MARga nisbatan BMT sanksiyalarini qo‘lladi. Bu sanksiyalar MARga nisbatan joriy etildi va 2127 (2013)-rezolyutsiyaga binoan tuzilgan Xavfsizlik Kengashi qo‘mitasi belgilagan shaxslarning safarlarini taqiqlash, qurol embargosi, sanksiyaga tushgan musodara qilingan buyumlarni majburiy yo‘q qilish hamda sanksiya ro‘yxatiga kiritilgan jismoniy yoki yuridik shaxslarga bevosita yoki bilvosita tegishli yoxud ular nazoratidagi, tegishli davlatlar hududidagi barcha mablag‘lar, boshqa moliyaviy aktivlar va iqtisodiy resurslarni muzlatishni o‘z ichiga oladi.

2016-yil fevraldagi prezidentlik saylovida poytaxt universiteti rektori Fosten-Arkanj Tuaderag‘alaba qozondi. 2018-yil boshidan prezident xavfsizligini Rossiyadankelgan maxsus bo‘linmalar ta’minlay boshladi. Shu paytda armiya Rossiya qurol-yarog‘i va harbiy kiyimlari bilan qayta jihozlana boshladi.

2021-yil mart o‘rtalarida, mahalliy deputat Rosni Dekalve Chengabaning so‘zlariga ko‘ra, Sudandan kelgan jangarilar MAR hududiga bostirib kirgan. Sudanning Darfur mintaqasidan kelgan qurolli odamlar Tirungulu shahrini egallagan. Shahar joylashgan shimoliy mintaqa — Vakaga.

«Vagner» guruhi va Rossiya bilan munosabatlar

2018-yil martda mahalliy harbiy xizmatchilarni tayyorlash uchun MARga Rossiyadan besh nafar harbiy va 170 nafar fuqarolik instruktori yuborildi. Rossiya, shuningdek, MARda konchilik konlarini izlashga doir konsessiyalarni amalga oshirishni boshladi. Rasmiy harbiylardan tashqari, MARda Rossiyaning «Vagner» xususiy harbiy kompaniyasi yollanma jangchilari ham faol bo‘lgan. Kompaniya faoliyatini boshqargan shaxs — Yevgeniy Prigojin.

21-avgust 2018-yilda «Armiya-2018» xalqaro harbiy-texnik forumi doirasida Rossiya mudofaa vaziri Sergey Shoygu va MAR milliy mudofaa va armiyani tiklash vaziri Mari-Noel Koyyara Rossiya bilan MAR o‘rtasidagi harbiy hamkorlik bitimini imzoladi. MAR mudofaa vaziri Rossiyaning mojaroni siyosiy yo‘l bilan hal etishdagi «alohida roli»ni ta’kidlab, MARda quyidagi obyektni joylashtirish ehtimolini ham istisno etmadi: Rossiya harbiy bazasi.

2020-yil dekabr oxirida prezidentlik va parlament saylovlari arafasida noqonuniy qurolli guruhlar yana faollashgani sababli, MAR hukumati iltimosiga binoan milliy armiya harbiylarini o‘qitish uchun mamlakatga 300 nafar rossiyalik instruktor keldi. Rossiya tomoni BMT Xavfsizlik Kengashining MARga nisbatan sanksiyalar bo‘yicha 2127-qo‘mitasini bundan xabardor qildi.

2021-yil mart oxirigacha MAR armiyasi Rossiya instruktorlari va Ruanda ittifoqchilarining yordami bilan 30 dan ortiq shaharni ozod qilishga muvaffaq bo‘lgan. Rossiya Tashqi ishlar vazirligining 19-aprel 2021-yildagi ma’lumotiga ko‘ra, MARda 500 dan ortiq rossiyalik instruktor bo‘lgan. O‘sha yilning aprel o‘rtalarida Rossiyaning MAR iqtisodiyotiga qariyb 11 mlrd dollar sarmoya kiritish rejalari e’lon qilingan.

2021-yil oxirida BMT Xavfsizlik Kengashi MARga nisbatan sanksiyalarni uzaytirib, shartlarini o‘zgartirgan: MAR qurolli kuchlariga qurol yetkazib berish embargosi bekor qilingan, biroq mojaroning boshqa tomonlariga qurol yetkazish taqiqi saqlab qolingan. Musodara qilingan buyumlarni majburiy yo‘q qilish, aktivlarni muzlatish va ayrim shaxslarning safarlariga cheklovlar shartlari ham o‘zgartirilgan.

30-iyul 2024-yilda BMT Xavfsizlik Kengashi MARga nisbatan qurol embargosini bekor qilish haqidagi rezolyutsiyani bir ovozdan qabul qilgan.

11-iyul 2026-yilda The Wall Street Journal gazetasi yuqori oqimi chekka va borish qiyin hududlardan o‘tadigan Ubangidaryosi bo‘yida Rossiya hukumatidan mustaqil faoliyat yurituvchi «Vagner» XHKning 500 nafargacha a’zosi qolganini xabar berdi. Ma’lum qilinishicha, ularga Yevgeniy Prigojinning o‘g‘li Pavel Prigojinva u MAR hukumatining kuch ishlatar tuzilmalari bilan muhim aloqalarni saqlab qolgan, faoliyatini kengaytirib, opioid turidagi Tramadol dori vositasining kontrabandasini ham nazoratga olgan. Bu dori nomi — Tramadol.

Ma’muriy bo‘linishi

Markaziy Afrika Respublikasi — unitar davlat. MAR hududi 17 ta prefekturaga bo‘lingan.

Poytaxt Bangi prefekturaga tenglashtirilgan alohida ma’muriy birlik sifatida ajratilgan.

Markaziy Afrika Respublikasining prefekturalarga bo‘linishi
Префектуры Центральноафриканской Республики
Markaziy Afrika Respublikasi prefekturalari
№ Prefektura Prefektura
(fransuzcha)
Ma’muriy markaz Maydon,
(km²)
Aholi,
(2003) kishi
Zichlik,
kishi/km²
1 Bamingi-Bangoran Bamingui-Bangoran Ndele 58 200 43 229 0,74
2 Bangi Bangui Bangi 67 622 771 9295,09
3 Vakaga Vakaga Birao 46 500 52 255 1,12
4 Yuqori Kotto Haute-Kotto Bria 86 650 90 316 1,04
5 Yuqori Mbomu Haut-Mbomou Obo 55 530 57 602 1,04
6 Kemo Kémo Sibyu 17 204 118 420 6,88
7 Lobaye Lobaye Mbayki 19 235 246 875 12,83
8 Mambere-Kadey Mambéré-Kadéï Berberati 30 203 364 795 12,08
9 Mbomu Mbomou Bangasu 61 150 164 009 2,68
10 Nana-Grebizi Nana-Grebizi Kaga-Bandoro 19 996 117 816 5,89
11 Nana-Mambere Nana-Mambéré Buar 26 600 233 666 8,78
12 Quyi Kotto Basse-Kotto Mobaye 17 604 249 150 14,15
13 Ombella-Mpoko Ombella-Mpoko Bimbo 31 835 356 725 11,21
14 Sanga-Mbaere Sangha-Mbaéré Nola 19 412 101 074 5,21
15 Uaka Ouaka Bambari 49 900 276 710 5,55
16 Uam Ouham Bosangoa 50 250 369 220 7,35
17 Uam-Pende Ouham-Pendé Bozum 32 100 430 506 13,41
Jami 622 436 3 895 139 6,26

Aholi

MAR aholisining yosh va jins piramidasi 2020-yil holatiga ko‘ra

Aholi soni — 5 513 282 kishi (2025-yil).

Yillik o‘sish — 2,09 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 4,14 ta tug‘ilish, chaqaloqlar o‘limi — 80,6 ta har 1000 chaqaloqqa).

O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi erkaklarda 53 yosh, ayollarda 56 yosh.

Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish darajasi — 3,6 % (2018-yil bahosi).

Savodxonlik — 37,4 % (2018-yil bahosi).

Etnik tarkib

Aholining qariyb 90 % ini quyidagi til oilasiga mansub qabilalar tashkil qiladi — niger-kongo: gbaya (28,8 %) — kelib chiqishi Nigeriya, banda (22,9 %) — kelib chiqishi Sudan (Darfur), ngbandi (ayrim vakillari yashaydigan mamlakat — Kongo), zande, mbum, maka va boshqalar.

Junglidagi aholi manzilgohi

Qabilalar ichida markaziy sudan guruhiga mansub eng yirigi — sara (7,9 %); uning vakillari quyidagi sivilizatsiya vorislari hisoblanadi: Sao sivilizatsiyasi.

Tillar

Fransuz tili va sango tili — MARning rasmiy tillaridir. Boshqa mahalliy tillar ham ishlatiladi. Uagadugu universiteti ma’lumotlariga ko‘ra (uning joylashgan shahri — Uagadugu — Burkina-Fasomamlakatining poytaxti), MARda 120 tilda gaplashiladi, shulardan 92 tasi mamlakat tashqarisida ishlatilmaydi.

Universitetlarda ingliz, xitoy, ispan va rus tillari o‘qitiladi. 2021-yilda e’lon qilinishicha, adabiy rus tili 2022–2023-o‘quv yilidan boshlab MAR oliy ta’lim muassasalarida bakalavriatdasturlaridan majburiy fan sifatida o‘qitilishi kerak. Rus tili ispan tilining o‘rnini egallab, fransuz tili bilan birga majburiy o‘rganiladigan tilga aylanishi lozim.

MARda eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarga ta’lim berishda Amerika imo-ishora tili, uni eshitish va nutqida nuqsoni bo‘lgan amerikalik missioner Endryu Foster joriy etgan.

Diniy tarkib

2018-yildagi mahalliy xristianlar

Taxminan 90 % — 5,5 million kishilik respublika aholisi tarkibidagi xristianlarulushi. Ularning 50 % dan ortig‘i — protestantlarbo‘lib, ular orasida baptistlar (Baptistlar qo‘mitasi) va lyuteranlar (Markaziy Afrika cherkovi) bor; yana 29 % qismi — katoliklar.

Mamlakatdagi musulmonlarsoni dinlararo mojaro 2013-yil martda boshlanishidan oldin qariyb 750 ming (15 %) bo‘lgan. Ko‘plari jon saqlash uchun qo‘shni mamlakatlarga qochgan, jumladan: Chad va Kamerun.

Davlat tuzumi va siyosat

Amaldagi Konstitutsiyagako‘ra, Markaziy Afrika Respublikasi — prezidentlik respublikasi. Davlat rahbari — aholi tomonidan 5 yilga saylanadigan prezident (ketma-ket ko‘pi bilan ikki muddat).

Hukumat rahbari — bosh vazirbo‘lib, u respublika prezidenti tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi. Bosh vazir vakolat muddati cheklanmagan. Uni tayinlash va hukumat tuzish uchun qonun chiqaruvchi organning ishtiroki shart emas. Hukumat vazirlari bosh vazir tavsiyasiga ko‘ra prezident tomonidan tayinlanadi.

Milliy assambleya — bir palatali qonun chiqaruvchi (vakillik) organ, 105 deputatdan iborat bo‘lib, ular aholi tomonidan bir mandatli okruglarda bevosita 5 yil muddatga saylanadi. Saylovlar majoritar saylov tizimida mutlaq ko‘pchilik ovoz asosidao‘tkaziladi. 2020–2021-yillardagi umumiy saylovlar natijasiga ko‘ra, Milliy assambleyada 28 partiya va 56 mustaqil deputat bor. 5 partiya (har biri 7–13 deputat) o‘z fraksiyalariga ega, 23 deputat esa kichik partiyalar vakillaridir.

Tashqi siyosat

Qurolli kuchlar

Markaziy Afrika Respublikasi qurolli kuchlarining tarkibi quyidagicha[manba kerakmi?]:

  • quruqlik qo‘shinlari — taxminan 2000 kishi; qurollanishida ayrim zirhli texnikalar, artilleriya tizimlari va o‘qotar qurollar mavjud;
  • daryo desant kuchlari (quruqlik qo‘shinlari tarkibida) — soni noma’lum; bir nechta yarim qattiq korpusli puflama katerlari mavjud;
  • respublika gvardiyasi — taxminan 1000 kishi; qurolli kuchlar tarkibiga kiradi, ammo Ichki ishlar vazirligi tizimiga bo‘ysunadi; o‘qotar qurollarga ega;
  • milliy politsiya — soni noma’lum;
  • harbiy-havo kuchlari (fransuzcha Force Aérienne Centrafricaine) — taxminan 150 kishi; qurollanishida yengil transport samolyotlari va ko‘p maqsadli vertolyotlar mavjud;
  • ittifoqchi kontingent — mamlakatda osoyishtalikni saqlash hamda yangi fuqarolar urushining oldini olish uchun joylashtirilgan qo‘shinlar.

Iqtisodiyot

Bangidagi yuk mashinalari
Bolalarga ta’lim berish

MAR sezilarli tabiiy boyliklarga — olmos, uran, oltin, neft konlari, o‘rmon va gidroenergetika resurslariga ega. Shunga qaramay, dunyodagi eng kambag‘al mamlakatlardan biri bo‘lib qolmoqda. 2020-yilda xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha YAIM 4,7 mlrd AQSH dollari (aholi jon boshiga 972 dollar) bo‘lgan. Mamlakat quyidagi xalqaro birlashmaga a’zo: AKT davlatlari.

Iqtisodiyotning asosi — qishloq xo‘jaligi va yog‘och tayyorlash (YAIMning 55 % i). Paxta, qahva, tamaki, maniok, yams, tariq, makkajo‘xori va banan yetishtiriladi.

Sanoat (YAIMning 20 % i) — oltin va olmos qazib olish, taxta tilish korxonalari, pivo zavodlari va poyabzal ustaxonalari.

Tashqi savdo

Markaziy Afrika Respublikasi hududidan ikkita transafrika avtomobil yo‘li:

2016-yil holatiga ko‘ra, MAR eksporti 166 mln AQSH dollarini tashkil etgan; asosiy mahsulotlar: yog‘och materiallari va taxtalar, mevalar, paxta va olmos.

Nisbatan muvaffaqiyatli 2017-yilda eksport 197 mln dollar, import 418 mln dollar bo‘lgan; umumiy savdo aylanmasi 615 mln dollarni tashkil etgan.

Asosiy xaridorlar: Fransiya — 24 % (40,7 mln AQSH dollari), Belarus — 20 % (32,9 mln AQSH dollari), Xitoy — 17 % (28,8 mln AQSH dollari), Burundi — 7,6 % (12,6 mln AQSH dollari).

Import — 455 mln AQSH dollari: oziq-ovqat, to‘qimachilik mahsulotlari, neft mahsulotlari, sanoat mahsulotlari, avtomobillar, dori vositalari.

Asosiy yetkazib beruvchilar: Fransiya — 18 % (83,8 mln AQSH dollari), Yaponiya — 8,9 % (40,5 mln AQSH dollari), AQSH — 8,9 % (40,3 mln AQSH dollari), Xitoy — 8,7 % (39,4 mln AQSH dollari), Italiya — 6,2 % (28,4 mln AQSH dollari).

OAV

Davlat teleradiokompaniyasi — ORTCA (l’Office de Radiodiffusion et Télévision Centrafricaine — «Markaziy Afrika radioeshittirish va televideniye boshqarmasi») tarkibiga Radio Centrafrique radiostansiyasi (1958-yilda ishga tushirilgan) va TVCA (Télévision Centrafricaine «Markaziy Afrika televideniyesi» (1974-yilda ishga tushirilgan) telekanali kiradi.

Adabiyotlar

Havolalar