Elektr invertor nima

Ko‘chma quyosh panellari invertori — Reyn daryosi bo‘yida
SMA Solar invertorlari

Invertor — o‘zgarmas tokni o‘zgaruvchan tokka aylantiruvchi, bunda kuchlanish qiymatini ham o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan qurilma. Odatda u davriy kuchlanish generatori bo‘lib, chiqish signali shakli sinusoidaga yaqin yoki pog‘onali bo‘ladi.

Kuchlanish invertorlari mustaqil qurilma sifatida ishlatilishi yoki apparaturani o‘zgaruvchan tokdagi uzluksiz elektr taʼminoti manbalari va tizimlari orqali elektr energiyasi bilan taʼminlash uchun ularning tarkibiga kiritilishi mumkin.

Invertorlarning xususiyatlari

  • Kuchlanish invertorlari axborot tizimlarining ishlashini o‘zgaruvchan tok tarmoqlari sifatiga bog‘liqlikdan xalos etish yoki hech bo‘lmaganda bu bog‘liqlikni kamaytirish imkonini beradi. Masalan, shaxsiy kompyuterlarda elektr tarmog‘i kutilmaganda uzilganda zaxira akkumulyator batareyasi va invertordan tashkil topgan uzluksiz elektr taʼminoti manbai (UPS) yordamida kompyuterlarni bajarilayotgan vazifalarni to‘g‘ri yakunlash uchun yetarli vaqt davomida ishlatib turish mumkin.

Murakkabroq va masʼuliyatli tizimlarda invertor qurilmalari tarmoq bilan parallel ravishda yoki undan mustaqil holda uzoq muddatli boshqariladigan rejimda ishlashi mumkin.

  • Invertor o‘zgaruvchan tok isteʼmolchilarini quvvatlantiradigan mustaqil manba bo‘lib xizmat qiladigan qo‘llanish sohalaridan tashqari, u o‘zgartirgichlar zanjirida oraliq bo‘g‘in vazifasini bajaradigan energiyani o‘zgartirish texnologiyalari ham keng rivojlangan. Bunday qo‘llanishlarda kuchlanish invertorlarining asosiy xususiyati — o‘zgartirish chastotasining yuqoriligidir (o‘nlab va yuzlab kilogers). Yuqori chastotada energiyani samarali o‘zgartirish uchun yanada takomillashgan elementlar bazasi (yarimo‘tkazgichli kalitlar, magnit materiallar, maxsus kontrollerlar) talab etiladi.
  • Boshqa har qanday kuch qurilmasi kabi invertor ham yuqori foydali ish koeffitsiyentiga (FIK), katta ishonchlilikka va maqbul massa-gabarit xususiyatlariga ega bo‘lishi kerak. Bundan tashqari, chiqish kuchlanishi egri chizig‘idagi yuqori tartibli garmonik tashkil etuvchilar miqdori (garmonika koeffitsiyentlari) ruxsat etilgan chegaradan oshmasligi hamda ishlash vaqtida energiya manbai klemmalarida boshqa isteʼmolchilar uchun yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan darajada pulsatsiya yuzaga keltirmasligi lozim.
  • Sof o‘lchash tizimlarida tarmoqqa ulangan invertor (grid-tie inverter) quyosh panellari, shamol generatorlari, gidroelektr stansiyalar va boshqa yashil energiya manbalaridan olinadigan energiyani umumiy elektr tarmog‘iga uzatish uchun qo‘llanadi.

Invertorning ishlashi

Kuchlanish invertorining ishlashi o‘zgarmas kuchlanish manbaini kommutatsiya qilishga, yaʼni yuklama qisqichlaridagi kuchlanish qutbliligini davriy ravishda o‘zgartirishga asoslanadi. Kommutatsiya chastotasi boshqaruv sxemasi (kontroller) ishlab chiqaradigan boshqaruv signallari bilan belgilanadi. Kontroller qo‘shimcha vazifalarni ham bajarishi mumkin:

  • kuchlanishni rostlash;
  • kalitlarning;
  • ulanish-o‘chish chastotasini sinxronlash, ularni ortiqcha yuklamadan himoyalash va boshqalar.

Ishlash tamoyiliga ko‘ra invertorlar quyidagilarga bo‘linadi:

Invertorlarni texnik jihatdan amalga oshirish usullari va ularning ishlash xususiyatlari

  1. Invertor kalitlari boshqariladigan (boshqaruv signali bilan ulanadigan va o‘chiriladigan) hamda tokni ikki yo‘nalishda o‘tkazish xususiyatiga ega bo‘lishi kerak. Odatda, bunday kalitlar tranzistorlarga teskari yo‘nalishdagi diodlarni parallel ulash orqali olinadi. Biroq maydoniy tranzistorlar bundan mustasno, chunki ularda bunday diod yarimo‘tkazgich tuzilmasining ichki elementi hisoblanadi.
  2. Invertorlarning chiqish kuchlanishini rostlash yarim to‘lqin impulsi maydonini o‘zgartirish orqali amalga oshiriladi. Eng oddiy rostlash yarim to‘lqin impulsining davomiyligini (kengligini) o‘zgartirish bilan bajariladi. Bu usul impuls kengligi modulyatsiyasi (PWM) usulining eng sodda ko‘rinishidir.
  3. Chiqish kuchlanishi yarim to‘lqinlari simmetriyasining buzilishi asosiy chastotadan past chastotali qo‘shimcha o‘zgartirish mahsulotlarini yuzaga keltiradi. Jumladan, kuchlanishning o‘zgarmas tashkil etuvchisi paydo bo‘lishi mumkin; bu transformatorli zanjirlar uchun yo‘l qo‘yilmaydigan holatdir.
  4. Invertorning boshqariladigan ishlash rejimlarini taʼminlash uchun uning kalitlari va ularni boshqarish algoritmi kuch zanjiri tuzilmalarining to‘g‘ri, qisqa tutashgan va teskari deb ataladigan holatlar orasida ketma-ket almashinishini taʼminlashi kerak.
  5. Isteʼmolchining oniy quvvati p(t) ikki baravar chastotada pulsatsiyalanadi. Birlamchi quvvat manbai pulsatsiyalanuvchi, hatto yo‘nalishini o‘zgartiradigan isteʼmol toklarida ham ishlay olishi kerak. Birlamchi tokning o‘zgaruvchan tashkil etuvchilari quvvat manbai qisqichlaridagi xalaqitlar darajasini belgilaydi.

Kuchlanish invertorlarining namunaviy sxemalari

Transformatorsiz ko‘priksimon invertor
Transformatorning o‘rta nuqtali chiqishiga ega kuchlanish invertori
Transformatorli ko‘priksimon kuchlanish invertori

Invertorlarni qurish uchun juda ko‘p sxema variantlari mavjud. Tarixan dastlab mexanik invertorlar paydo bo‘lgan. Yarimo‘tkazgich texnologiyalari rivojlanishi bilan ularning o‘rnini yarimo‘tkazgich elementlariga asoslangan, texnologik jihatdan takomillashgan invertorlar va raqamli kuchlanish invertorlari egalladi. Shunga qaramay, odatda kuchlanish invertorlarining uchta asosiy sxemasi ajratiladi:

  • Transformatorsiz ko‘priksimon kuchlanish invertori
Qo‘llanish sohasi: quvvati 500 VA dan yuqori bo‘lgan uzluksiz elektr taʼminoti qurilmalari, kuchlanishi yuqori (220…360 V) qurilmalar.
  • Transformatorning o‘rta nuqtali chiqishiga ega sxema
Qo‘llanish sohasi: quvvati (250…500 VA) bo‘lgan kompyuterlar uchun uzluksiz elektr taʼminoti qurilmalari, past kuchlanishli (12…24 V) tizimlar va ko‘chma radioaloqa tizimlari uchun kuchlanish o‘zgartirgichlari.
  • Transformatorli ko‘priksimon sxema
Qo‘llanish sohasi: quvvat diapazoni keng — bir necha kVA dan o‘nlab kVA gacha — bo‘lgan masʼul isteʼmolchilar uchun uzluksiz elektr taʼminoti qurilmalari.

Invertorlarning tuzilish tamoyili

  • Chiqish kuchlanishi to‘g‘ri to‘rtburchak shaklli invertorlar
Birlamchi manbaning o‘zgarmas kuchlanishini o‘zgaruvchan kuchlanishga aylantirish uchun kalitlar guruhi davriy ravishda kommutatsiya qilinadi. Bu yuklama qisqichlarida ishorasi almashinadigan kuchlanish hosil qilish va zanjirdagi reaktiv energiya aylanishini boshqariladigan rejimda ushlab turish imkonini beradi. Bunday rejimlarda chiqish kuchlanishining boshqaruv omiliga mutanosibligi taʼminlanadi. Kommutatsiya modulining (invertor kuch kalitlari modulining) tuzilishi va boshqaruv signallarini hosil qilish algoritmiga qarab, bu omil kalitlarni boshqarish impulslarining nisbiy davomiyligi yoki qarama-qarshi fazadagi kalitlar guruhlari boshqaruv signallarining fazaviy siljishi bo‘lishi mumkin. Reaktiv energiya aylanishi boshqarilmaydigan rejimlarda yuklamaning reaktiv tashkil etuvchilari bilan bog‘liq isteʼmolchi reaksiyasi kuchlanishning shakli va chiqish qiymatiga taʼsir ko‘rsatadi.
  • Chiqish kuchlanishi pog‘onali egri chiziq shaklida bo‘lgan invertorlar
Bunday invertorning tuzilish tamoyili quyidagicha: dastlabki yuqori chastotali o‘zgartirish yordamida shakli bir qutbli sinusoida egri chizig‘iga yaqin bo‘lgan bir qutbli pog‘onali kuchlanish hosil qilinadi. Uning davri invertor chiqish kuchlanishi o‘zgarish davrining yarmiga teng bo‘ladi. So‘ng, odatda, ko‘priksimon invertor yordamida bir qutbli pog‘onali kuchlanish egri chiziqlari qutbliligi almashinadigan o‘zgaruvchan chiqish kuchlanishiga aylantiriladi.
  • Chiqish kuchlanishi sinusoidal shaklli invertorlar
Bunday invertorning tuzilish tamoyili shundan iboratki, dastlab yuqori chastotali o‘zgartirish orqali o‘zgarmas tokning kuchlanishini oladilar; uning qiymati invertorning sinusoidal chiqish kuchlanishi amplituda qiymatiga yaqin bo‘ladi. So‘ng bu o‘zgarmas kuchlanish, odatda, ko‘priksimon invertor yordamida, uning tranzistorlarini boshqarishning tegishli tamoyillarini (yaʼni «ko‘p martalik impuls kengligi modulyatsiyasi» usulini) qo‘llash hisobiga shakli sinusoidaga yaqin bo‘lgan o‘zgaruvchan kuchlanishga aylantiriladi. Ushbu «ko‘p martalik» PWM usulining mohiyati shundaki, invertor chiqish kuchlanishining har bir yarim davri davomida ko‘priksimon invertordagi tegishli juft tranzistor impuls kengligi bo‘yicha boshqarilib, yuqori chastotada ko‘p marta ulanib-o‘chiriladi. Bunda yuqori chastotali kommutatsiya impulslarining davomiyligi sinusoidal qonun bo‘yicha o‘zgaradi. Keyin yuqori chastotali past chastotalarni o‘tkazuvchi filtr yordamida invertor chiqish kuchlanishining sinusoidal tashkil etuvchisi ajratib olinadi.
Bir qutbli o‘zgarmas kuchlanish manbai qo‘llanganda (0 va Ud sathlari mavjud, bunda Ud — invertorni taʼminlaydigan o‘zgarmas tok kuchlanishi) faza kuchlanishi birinchi garmonikasining taʼsir etuvchi qiymati:
Ueff(1)=0.45Ud.
Ikki qutbli o‘zgarmas kuchlanish manbai qo‘llanganda (0, -Ud/2 va Ud/2 sathlari mavjud) faza kuchlanishi birinchi garmonikasining amplituda qiymati:
Um(1)=0.5Ud
mos ravishda, taʼsir etuvchi qiymati quyidagicha bo‘ladi:
Ueff(1)=0.35Ud.
  • O‘z-o‘zidan qo‘zg‘aladigan kuchlanish invertorlari
O‘z-o‘zidan qo‘zg‘aladigan invertorlar (avtogeneratorlar) o‘zgarmas tok energiyasini o‘zgartiradigan eng sodda qurilmalar qatoriga kiradi. Texnik yechimlarining nisbatan soddaligi va energiya samaradorligining yetarlicha yuqoriligi ularning kam quvvatli quvvat manbalarida, sanoat avtomatikasi tizimlarida va to‘g‘ri to‘rtburchak shaklli signallarni generatsiya qilishda keng qo‘llanishiga olib kelgan. Bu, ayniqsa, energiyani uzatish jarayonini boshqarish talab etilmaydigan sohalarga xosdir. Bunday invertorlarda barqaror avtotebranish rejimini taʼminlaydigan musbat teskari aloqa ishlatiladi. Tranzistorlarning kommutatsiyasi transformator magnit o‘tkazgichi materialining to‘yinishiga bog‘liq holda sodir bo‘ladi. Tranzistorlarni transformator magnit o‘tkazgichini to‘yintirish orqali kommutatsiya qilish usulining kamchiligi — foydali ish koeffitsiyentining pastligidir, chunki tranzistorlardagi yo‘qotishlar katta bo‘ladi. Shu sababli bunday invertorlar 10 kGs dan oshmaydigan chastotalarda va 10 Vt gacha chiqish quvvatida qo‘llanadi. O‘z-o‘zidan qo‘zg‘aladigan har qanday invertorda yuklama sezilarli ortib ketganda yoki qisqa tutashuv yuz berganda avtotebranishlar to‘xtaydi (barcha tranzistorlar yopiq holatga o‘tadi).

Bir fazali invertorlar

Avtomobil invertori. Avtomobilning bort tarmog‘idagi o‘zgarmas kuchlanishni (12 V) maishiy elektr tarmog‘ining o‘zgaruvchan kuchlanishiga (220 V) aylantiradi
220 V li maishiy elektr tarmog‘ining sinusoidasi. O‘zgaruvchan tarmoq kuchlanishini to‘g‘rilagichdan keyingi sig‘imli filtrlarga ega ko‘plab impulsli o‘zgartirgichlar sababli yarim to‘lqinlarning uchlari kesilgan
Akkumulyatordan ishlayotgan uzluksiz elektr taʼminoti manbaidan olingan modifikatsiyalangan sinusoida

Invertorlarning bir necha guruhi mavjud:

qo‘llanadi. Aksariyat maishiy elektr jihozlarida signal shakli soddalashtirilgan o‘zgaruvchan kuchlanishdan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi. Sinusoida elektr dvigatellar yoki transformatorlar mavjud bo‘lgan jihozlar, ayrim telekommunikatsiya, o‘lchash va laboratoriya asboblari, tibbiy uskunalar hamda professional audioapparaturalar uchun muhimdir. Invertor eng yuqori quvvat isteʼmoli va standart kuchlanishning 220 V, 50 Gs qiymatlaridan kelib chiqib tanlanadi.

Invertorning uchta ishlash rejimi mavjud:

  • Uzoq muddatli ishlash rejimi. Bu rejim invertorning nominal quvvatiga mos keladi.
  • Ortiqcha yuklama rejimi. Bu rejimda invertorlarning aksariyat modellari bir necha o‘n daqiqa davomida (30 gacha) quvvatni nominal qiymatining 1,2—1,5 baravarigacha yetkaza oladi.
  • Ishga tushirish rejimi. Bu rejimda invertor elektr dvigatellar va sig‘imli yuklamalarni ishga tushirish uchun bir necha millisekund davomida oshirilgan oniy quvvatni bera oladi.

Aksariyat invertor modellari bir necha soniya davomida nominal quvvatning 1,5—2 baravarini bera oladi. Kuchli qisqa muddatli ortiqcha yuklama, masalan, sovutkich ishga tushirilganda yuzaga keladi.

Quvvati 150 Vt bo‘lgan invertor avtomobil bort elektr tarmog‘idan deyarli istalgan noutbukni quvvatlantirish uchun yetarlidir. Mobil telefonlarni, audioqurilmalar va fotoapparatlarni quvvatlantirish hamda zaryadlash uchun 7,5 Vt kifoya.

Uch fazali invertorlar

«Larionov-yulduz» sxemasi bo‘yicha qurilgan tiristorli (GTO) tortish o‘zgartirgichi

Uch fazali invertorlar, odatda, elektr dvigatellar uchun uch fazali tok hosil qilishda, masalan, uch fazali asinxron dvigatelni quvvatlantirishda qo‘llanadi. Bunda dvigatel chulg‘amlari bevosita invertor chiqishlariga ulanadi.

Yuqori quvvatli uch fazali invertorlar tortish o‘zgartirgichlarida, elektr yuritmalarda lokomotivlar, teploxodlar, trolleybuslar (masalan, AKSM-321), tramvaylar, prokat stanlari, burg‘ilash minoralari, shuningdek, induktorlarda (induksion qizdirish qurilmalari) qo‘llanadi.

Rasmda tiristorli tortish o‘zgartirgichining «Larionov-yulduz» sxemasi ko‘rsatilgan. Nazariy jihatdan Larionov sxemasining boshqa — «Larionov-uchburchak» turi ham mavjud, biroq uning tavsiflari (ekvivalent ichki aktiv qarshilik, misdagi yo‘qotishlar va boshqalar) farq qiladi.

Ko‘p sathli invertorlarning qo‘llanishi

(a) ikki sathli, (b) uch sathli va (c) n ta sathli invertorning bir faza qismi

Ko‘p sathli invertorlar kuch yarimo‘tkazgichlari va kuchlanish manbai sifatidagi kondensatorlardan tuzilgan matritsani o‘z ichiga oladi; ularning chiqishida pog‘onali shakldagi kuchlanish hosil bo‘ladi. Kalitlarni kommutatsiya qilish orqali kondensatorlar kuchlanishlari qo‘shilib, chiqishda yuqori kuchlanishga erishiladi. Bunda kuch yarimo‘tkazgichlari faqat pastroq kuchlanishga bardosh berishi kerak bo‘ladi. O‘ngdagi rasmda sathlari soni turlicha bo‘lgan invertorlarning bir faza qismi prinsipial sxemasi ko‘rsatilgan. Bu sxemalarda kuch yarimo‘tkazgichlari bir necha holatga ega ideal kalitlar bilan ifodalangan.

Ikki sathli invertor kondensatorning manfiy chiqishiga nisbatan ikkita qiymatli (sathli) chiqish kuchlanishini hosil qiladi [rasm (a)], uch sathli invertor esa uchta kuchlanish sathini hosil qiladi va hokazo.

Faraz qilaylik, m invertorning manfiy chiqishiga nisbatan faza kuchlanishi pog‘onalari sonini bildiradi. U holda yuklamaning ikki fazasi orasidagi kuchlanish pog‘onalari soni k k=2m+1 va yulduz shaklida ulangan uch fazali yuklamaning faza kuchlanishi pog‘onalari soni p quyidagi bog‘lanish bilan ifodalanadi:

p=2k−1.

Ko‘p sathli invertorlarning uch xil topologiyasi mavjud: diod bilan fiksatsiyalangan (neytral nuqtasi fiksatsiyalangan); kondensator bilan fiksatsiyalangan (suzuvchi kondensatorli); hamda alohida o‘zgarmas tok manbalariga ega kaskadli ko‘p elementli topologiya. Bundan tashqari, ko‘p sathli invertorlar uchun bir nechta modulyatsiya va boshqaruv strategiyalari ishlab chiqilgan yoki moslashtirilgan. Ular orasida ko‘p sathli sinusoidal impuls kengligi modulyatsiyasi (PWM), garmonikalarni tanlab bartaraf etish va fazoviy vektorli impuls kengligi modulyatsiyasi (SVM) bor.

Ko‘p sathli invertorlarning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:

  1. Juda kam buzilishli chiqish kuchlanishini hosil qila oladi va dv/dt qiymatini kamaytiradi.
  2. Kirishdan juda kam buzilgan tokni isteʼmol qiladi.
  3. Umumiy rejim (CM) kuchlanishini kamroq hosil qiladi, shu bilan dvigatel podshipniklariga tushadigan zo‘riqishni kamaytiradi. Bundan tashqari, murakkab modulyatsiya usullari yordamida CM kuchlanishlarini butunlay bartaraf etish mumkin.
  4. Kalitlarning pastroq kommutatsiya chastotasida ishlay oladi.

Kaskadli ko‘p sathli invertorlarning sxemalari

Invertor zanjirining tuzilishi va unga mos signal to‘lqin shakli.

Bu yerda ko‘rsatilgan o‘zgartirgichlarning turli sxemalari alohida o‘zgarmas tok manbalariga ega bir fazali invertorlarni ketma-ket ulashga asoslanadi. O‘ngdagi rasmda har bir fazasida to‘rtta yacheykasi bo‘lgan to‘qqiz sathli invertorning bitta faza qismi uchun quvvat zanjiri tasvirlangan. Hosil bo‘ladigan faza kuchlanishi turli qismlar yaratadigan kuchlanishlarni qo‘shish orqali sintezlanadi.

Har bir bir fazali to‘liq ko‘priksimon invertor chiqishda uch xil kuchlanish hosil qiladi: + Vdc, 0 va — Vdc. Bunga to‘rtta kuch kaliti yordamida kondensatorlarni o‘zgaruvchan tok tomoniga ketma-ket ulash orqali erishiladi. Natijada chiqishdagi o‘zgaruvchan tok kuchlanishi −4 Vdc dan 4 Vdc gacha o‘zgaradi va to‘qqiz sathli pog‘onali signal hosil bo‘ladi. Bu signal filtrlar ishlatilmasa ham sinusoidal shaklga juda yaqin bo‘ladi.

Elektromexanik invertorlar

Adabiyotlar

  • Bushuyev V. M., Deminskiy V. A., Zaxarov L. F., Kozlyayev Yu. D., Kolkanov M. F. Telekommunikatsiya qurilmalari va tizimlarining elektr taʼminoti. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2009. — 384 bet. — ISBN 978-5-9912-0077-6.
  • Kitayev V. Ye., Bokunyayev A. A., Kolkanov M. F. Aloqa qurilmalarining elektr taʼminoti. — Moskva: Svyaz, 1975. — 328 bet.
  • Irving M., Gottlib. Elektr taʼminoti manbalari. Invertorlar, konvertorlar, chiziqli va impulsli stabilizatorlar. = Quvvat manbalari, impulsli stabilizatorlar, invertorlar va konvertorlar. — 2-nashr. — Moskva: Postmarket, 2002. — 544 bet. — ISBN 5-901095-05-7.
  • Raymond Mek. Impulsli elektr taʼminoti manbalari. Loyihalashning nazariy asoslari va amaliy qo‘llash bo‘yicha qo‘llanma = Impulsli elektr taʼminoti manbalarining ishlashini tushuntirish. — Moskva: Dodeka-XXI, 2008. — 272 bet. — ISBN 978-5-94120-172-3.
  • Ugryumov Ye. P. Evolyutsion modellashtirish nazariyasi va amaliyoti. — 2-nashr. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2005. — B. 800. — ISBN 5-94157-397-9.
  • Veresov G. P. Maishiy radioelektron apparatlarning elektr taʼminoti. — Moskva: Radio i svyaz, 1983. — 128 bet. — 60 000 nusxa. — [Arxivlangan 27 iyul, 2009 yili.]
  • Kostikov V. G., Parfyonov Ye. M., Shaxnov V. A. Elektron vositalarning elektr taʼminoti manbalari. Sxemotexnika va konstruksiyalash: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — 2. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2001. — 344 bet. — 3000 nusxa. — ISBN 5-93517-052-3.

Havolalar