
Boshga taqiladigan displey (ingl. Head-mounted display yoki ingl. HMD), shuningdek, virtual reallik shlemi va virtual reallik ko‘zoynagi — foydalanuvchini virtual reallik olamiga qisman olib kirib, boshqaruvchi qurilma (kompyuter) belgilagan makonda ko‘rish va eshitish orqali o‘sha yerda bo‘lish hissini yuzaga keltiradigan qurilma. U boshga taqiladigan, videoekran va akustik tizim bilan jihozlangan konstruksiyadir. Boshga taqiladigan displey har bir ko‘z uchun bittadan, jami ikkita tasvir ko‘rsatib, hajmli tasvir hosil qiladi. Bundan tashqari, u giroskopik yoki infraqizil datchik yordamida boshning holatini aniqlashi mumkin.
2000–2010-yillarda virtual reallik uchun boshga taqiladigan displeylar sezilarli darajada arzonlashdi[manba 1220 kundan beri ko‘rsatilmagan] va ular yaqin orada kompyuter o‘yinlari uchun joystik yoki sichqoncha kabi zarur jihozga aylanishi kutilmoqda. Hozir bozorda poyga kompyuter o‘yinlari uchun mo‘ljallangan sifatli rul narxidan oshmaydigan bir qancha hamyonbop videoko‘zoynak modellari mavjud. Byudjet modellarining asosiy kamchiliklari — o‘rnatilgan bosh holatini kuzatuvchi trekerning yo‘qligi va videoekranlar aniqligining pastligidir; 2000-yillarda ishlab chiqarilgan ayrim arzon boshga taqiladigan displeylar har ikkala ko‘zga bir xil tasvir uzatadi va hajmli tasvir illyuziyasini hosil qila olmaydi.
Umumiy ma’lumot
Odatdagi virtual reallik shlemlari (ko‘zoynaklari) linzalar, ba’zan esa ko‘zgular bilan birga bitta yoki ikkita displeydan foydalanadi. Displey sifatida miniatyura elektron-nurli qurilmalar, suyuq kristalli displeylar, LCoS-proyektorlar, organik yorug‘lik diodlari ishlatilishi mumkin. Ba’zan bir nechta mikrodispley yordamida ko‘rish maydoni kengaytiriladi. Ayrim tizimlarda (Google Cardboard, Samsung Gear VR) oddiy smartfonning displeyidan foydalaniladi.
Boshga taqiladigan displeylar ko‘pincha sun’iy tasvirni haqiqiy manzara bilan birlashtira olishiga qarab ikki turga ajratiladi:
- displeylarning aksariyati faqat sun’iy (virtual) tasvirni ko‘rsata oladi.
- ayrim displeylar haqiqiy va virtual tasvirlarni birlashtirib, kengaytirilgan reallik yoki aralash reallikni ta’minlaydi. Tasvirlar yarimshaffof ko‘zgular (to‘g‘ridan-to‘g‘ri optik ko‘rish — Optical See-Through) yordamida yoki haqiqiy manzarani videokameralarda tasvirga olib, undan yakuniy tasvir yaratish orqali birlashtirilishi mumkin (video orqali ko‘rish — Video See-Through).
Qo‘llanilishi
Boshga taqiladigan displeylardan harbiylar va davlat idoralari, shuningdek, fuqarolik hamda tijorat sohalarida, jumladan tibbiyot, videoo‘yinlar, sport va boshqa yo‘nalishlarda foydalaniladi.
Aviatsiya va davlat xizmatlari
Shlemga o‘rnatiladigan displeylar (shlem displeyi[ingl.]) harbiy vertolyot va samolyot uchuvchilari tomonidan ishlatilishi mumkin. Jumladan, ular yorug‘lik kam bo‘lgan sharoitda atrofdagi manzarani ko‘rsatishga xizmat qilishi mumkin.
Harbiy xizmatchilar, politsiyachilar va o‘t o‘chiruvchilar shlemga o‘rnatiladigan displeylardan taktik ma’lumotlar yoki infraqizil tasvirlarni ko‘rish uchun foydalanishlari mumkin.
DARPA kengaytirilgan reallik sohasidagi tadqiqotlarni, xususan, Persistent Close Air Support (PCAS) dasturini moliyalashtirishni davom ettirmoqda.
- AQSH Harbiy-havo kuchlarining 74-ekspeditsion qiruvchi eskadrilyasida parvoz uskunalari bo‘yicha texnik bo‘lib xizmat qiluvchi katta oddiy askar Diyeri Dyojust Bagram aerodromida Scorpion shlemga o‘rnatilgan integratsiyalashgan mo‘ljalga olish tizimini sinovdan o‘tkazmoqda
Muhandislik, ilm-fan va tibbiyotdagi qo‘llanilishi
Virtual reallik displeylaridan avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari bilan ishlashda hamda murakkab tizimlarni ta’mirlashda ma’lumotlarni stereoskopik ko‘rsatish uchun foydalanish mumkin. Jarrohlikda ular tomografiya tasvirlarini o‘rganishda qo‘llanadi (kompyuter tomografiyasi, magnit-rezonans tomografiyasi).
Videoo‘yinlar va ko‘ngilochar mashg‘ulotlar
Virtual reallik uchun mo‘ljallangan arzon boshga taqiladigan displeylar uch o‘lchamli videoo‘yinlarda ishlatiladi. Arzon videoko‘zoynaklar orqali filmlarni tomosha qilish mumkin.
Dastlabki maishiy boshga taqiladigan displeylardan biri Forte VFX-1 bo‘lib, u CES ko‘rgazmasida 1994-yilda namoyish etilgan. VFX-1 stereoskopik displey, bosh holatini uch o‘q bo‘yicha kuzatish tizimi va stereonaushniklar bilan jihozlangan edi.
Sakkizinchi avlod o‘yin konsollari — Xbox One va Play Station 4 uchun virtual reallik displeylarini ishlab chiqish rejalashtirilgan. Xbox uchun boshga taqiladigan displey Fortaleza deb nomlanishi taxmin qilingan.
2016-yil 13-oktabrda Sony Interactive Entertainment kompaniyasi dunyoga PlayStation VRning birinchi avlodini (ishchi nomi — Project Morpheus) taqdim etdi.
2019-yil may oyida ushbu turkumdagi birinchi boshga taqiladigan displey — Oculus Quest.
2020-yil oktabrda portativ boshga taqiladigan displeyning (virtual reallik shlemining) ikkinchi modeli — Oculus Quest 2
Sport
2011-yil 3-noyabrda Recon Instruments kompaniyasi MOD Live — tog‘ chang‘isi ko‘zoynaklari uchun dunyodagi birinchi Android boshqaruvida ishlaydigan interaktiv displeyni chiqardi. Unda tezlik, balandlik, masofa, sakrash vaqti, sakrash uzunligi va balandligi, GPS orqali joylashuv, harorat va boshqa ko‘plab ma’lumotlarni ko‘rsatish mumkin.
Ta’lim va tayyorgarlik
Virtual reallik uchun boshga taqiladigan displey o‘rganuvchini real hayotda takrorlash juda qimmat yoki haddan tashqari xavfli bo‘lgan vaziyatga tushirish imkonini beradi. Tayyorlov jarayoni avtomobil boshqarish, parashyutdan sakrash, payvandlash, parvoz qilish va askarlar mashg‘ulotlaridan tortib, tibbiy muolajalarni bajarishga tayyorlanishgacha bo‘lgan keng ko‘lamli mashqlarni qamrab oladi. Shunga qaramay, boshga taqiladigan displeylarning ayrim turlaridan uzoq vaqt foydalanish bir qator noxush alomatlarni keltirib chiqargan.
Harbiy soha
Ukrainadagi qurolli mojaroning har ikki tomonida FPV-dronlarni boshqarish uchun virtual reallik ko‘zoynaklaridan faol foydalanilmoqda.
- Buyuk Britaniya zaxira kuchlari askari Samsung Gear VR virtual reallik garniturasida.
Tibbiyot
- Virtual reallik shlemi bemorning reabilitatsiyasiga yordam bermoqda