Bosim sensori nima

Bosim datchigi

Bosim datchigi — fizik xossalari o‘lchanayotgan muhit (suyuqlik, gaz yoki bug‘) bosimiga bog‘liq ravishda o‘zgaradigan qurilma. Datchiklarda o‘lchanayotgan muhit bosimi standartlashtirilgan pnevmatik yoki elektr signallarga yoxud raqamli kodga aylantiriladi.

Tasnifi

Bosim datchiklarini o‘lchanadigan bosim diapazoni, ish harorati diapazoni va, eng muhimi, o‘lchanadigan bosim turiga ko‘ra tasniflash mumkin. Bosim datchiklari vazifasiga qarab turlicha nomlanadi, ammo bir xil konstruksiyadagi qurilma turli nomlar bilan qo‘llanilishi mumkin.

Mutlaq bosim datchigi

Bu datchik bosimni ideal vakuumga nisbatan o‘lchaydi. Mutlaq bosim datchiklari doimiy etalon talab etiladigan sohalarda, masalan, yuqori unumli sanoat tizimlarida, jumladan, vakuum nasoslarini nazorat qilishda, suyuqlik bosimini o‘lchashda, sanoat qadoqlash jarayonlarida, sanoat jarayonlarini boshqarishda va aviatsiya nazoratida qo‘llaniladi.

Ortiqcha bosim datchigi

Bu datchik bosimni atmosfera bosimiga nisbatan o‘lchaydi. Avtomobil shinasidagi bosimni o‘lchaydigan manometr ortiqcha bosimni o‘lchashga misoldir: u nolni ko‘rsatsa, o‘lchanayotgan bosim atrof-muhit bosimiga teng bo‘ladi. 50 bar gacha bosimni o‘lchaydigan datchiklarning aksariyati shu tamoyil asosida ishlab chiqariladi. Aks holda, atmosfera bosimining (ob-havoga bog‘liq) o‘zgarishi o‘lchash natijasida xatolik sifatida namoyon bo‘ladi.

Vakuum bosimi datchigi

Bu atama chalkashlik tug‘dirishi mumkin. U bosimni atmosfera bosimidan faqat past bo‘lgan holatlarda o‘lchab, past bosim bilan atmosfera bosimi orasidagi farqni ko‘rsatadigan datchikni anglatishi mumkin. Shu bilan birga, vakuumga nisbatan mutlaq bosimni o‘lchaydigan datchik ham shu nom bilan atalishi mumkin.

Bosimlar farqi datchigi (differensial bosim datchigi)

Bu datchik ikki nuqtadagi bosimlar farqini o‘lchaydi; nuqtalar datchikning ikki tomonida joylashadi. Bosimlar farqi datchiklari ko‘plab ko‘rsatkichlarni, jumladan, moy yoki havo filtrlaridagi bosimning pasayishini, suyuqlik sathini (suyuqlikning ustki va ostki qismidagi bosimlarni taqqoslash orqali) yoki oqim tezligini (toraygan joydagi bosim o‘zgarishini o‘lchash orqali) aniqlash uchun ishlatiladi. Texnik nuqtayi nazardan, bosim datchiklarining aksariyati aslida bosimlar farqi datchiklaridir. Masalan, ortiqcha bosim datchigi — bir tomoni atrofdagi atmosfera bilan tutashgan oddiy bosimlar farqi datchigidir.

Germetik bosim datchigi

Bu datchik ortiqcha bosim datchigiga o‘xshaydi, ammo bosimni atrofdagi atmosfera bosimiga (u joylashuv va ob-havoga bog‘liq holda o‘zgaradi) nisbatan emas, balki oldindan belgilangan o‘zgarmas bosimga nisbatan o‘lchaydi.

Ishlash tamoyillari

Bosim datchigi birlamchi bosim o‘zgartirgichidan (uning tarkibiga bosimni qabul qiluvchi sezgir element kiradi), signalga ikkilamchi ishlov berish sxemasidan, turli korpus va konstruksiya qismlaridan (jumladan, datchikni o‘lchanadigan obyektga germetik ulash va tashqi ta’sirlardan himoyalash uchun mo‘ljallangan qismlardan) hamda axborot signalini chiqarish qurilmasidan iborat. Bunday asboblar bir-biridan, asosan, o‘lchash chegaralari, dinamik va chastota diapazonlari, bosimni qayd etish aniqligi, ruxsat etilgan ishlash sharoitlari, massa va o‘lchamlari bilan farqlanadi. Bu xususiyatlar bosimni elektr signaliga aylantirish tamoyiliga bog‘liq bo‘lib, ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: tenzometrik, pyezorezistiv, sig‘imli, induktiv, rezonansli, ionlashuv va pyezoelektrik usullar hamda boshqalar.

Tenzometrik usul

Datchiklarning sezgir elementlari bosim ta’sirida deformatsiyalanadigan elastik elementga yopishtirilgan tenzorezistorlarning deformatsiya vaqtida elektr qarshiligi o‘zgarishi tamoyiliga asoslanadi.

Pyezorezistiv usul

Bu usul monokristall kremniydan tayyorlangan integral sezgir elementlarga asoslanadi. Kremniyli o‘zgartirgichlar yuqori sezgirlikka ega, chunki bosim ta’sirida deformatsiyalanganda yarimo‘tkazgichning solishtirma hajmiy elektr qarshiligi o‘zgaradi.

Toza va agressiv bo‘lmagan muhitlarning bosimini o‘lchash uchun «Low cost» (arzon) deb ataladigan yechimlar qo‘llaniladi. Ularda himoyasiz yoki silikon gel bilan himoyalangan sezgir elementlardan foydalaniladi.

Agressiv muhitlar bosimini o‘lchashda va sanoatdagi aksariyat qo‘llanilishlarda germetik metall-shisha korpusdagi bosim o‘zgartirgichi ishlatiladi. Unda zanglamaydigan po‘latdan tayyorlangan ajratuvchi membrana o‘lchanayotgan muhit bosimini kremniyorganik suyuqlik orqali uzatadi.

Sig‘imli usul

Bosim datchigining «yuragi» — sig‘imli yacheykadir. Sig‘imli usul kondensator qoplamalari va o‘lchov membranasi orasidagi elektr sig‘imining berilayotgan bosim ta’sirida o‘zgarishiga asoslanadi. Ushbu usulning asosiy afzalligi ortiqcha yuklamadan himoyalanganidir: ortiqcha yuklama paytida o‘lchov membranasi kondensator «qoplamalari» devorlariga tegib, uzoq vaqt davomida deformatsiyalanmaydi. Ortiqcha yuklama yo‘qolgach, membrana dastlabki shakliga qaytadi va datchikni qo‘shimcha kalibrlash talab etilmaydi. Bundan tashqari, metrologik ko‘rsatkichlarning yuqori barqarorligi ta’minlanadi va yacheykaning o‘zidagi to‘ldiruvchi suyuqlik hajmi kichik bo‘lgani sababli harorat bilan bog‘liq o‘lchash xatoligining ta’siri kamayadi.

Rezonans usuli

Bu usul tebranayotgan elastik element kuch yoki bosim ta’sirida deformatsiyalanganda uning rezonans chastotasi o‘zgarishiga asoslanadi. Datchiklarning yuqori barqarorligi va qurilmaning yuqori chiqish ko‘rsatkichlari ham shu bilan izohlanadi.

Kamchiliklariga bosimni o‘zgartirish xarakteristikasining har bir qurilmaga xosligi, javob berish vaqtining ancha uzunligi hamda agressiv muhitlarda asbob ko‘rsatkichlari aniqligini yo‘qotmasdan o‘lchashning imkonsizligi kiradi.

Induktiv usul

Bu usul uyurma toklarni (Fuko toklarini) qayd etishga asoslanadi. Sezgir element bir-biridan metall ekran bilan ajratilgan ikkita g‘altakdan iborat. O‘zgartirgich membrananing siljishini mexanik kontaktsiz o‘lchaydi. G‘altaklarda o‘zgaruvchan tokning elektr signali hosil qilinadi va g‘altaklarning zaryadlanishi hamda zaryadsizlanishi bir xil vaqt oralig‘ida sodir bo‘ladi. Membrana og‘ganda, qo‘zg‘almas asosiy g‘altakda tok hosil bo‘ladi, bu esa tizimning induktivligini o‘zgartiradi. Asosiy g‘altak xususiyatlarining o‘zgarishi bosimni parametrlari jihatidan qo‘llangan bosimga to‘g‘ri proporsional bo‘lgan standartlashtirilgan signalga aylantirish imkonini beradi.

Ionlashuv usuli

Bu usul ionlashgan zarralar oqimini qayd etish tamoyiliga asoslanadi. Elektron lampali diodlar bunga o‘xshash qurilmalardir.

Lampa ikkita elektrod — katod va anod, shuningdek, qizdirgich bilan jihozlangan. Ayrim lampalarda qizdirgich bo‘lmaydi, chunki ularda elektrodlar uchun yanada takomillashgan materiallar ishlatiladi.

Bunday lampalarning afzalligi — past bosimni, hatto chuqur vakuumgacha bo‘lgan bosimni yuqori aniqlikda qayd eta olishidir. Biroq kamera ichidagi bosim atmosfera bosimiga yaqin bo‘lsa, bunday asboblardan foydalanish mumkin emasligini qat’iy hisobga olish kerak. Shuning uchun bu o‘zgartirgichlarni boshqa bosim datchiklari, masalan, sig‘imli datchiklar bilan birgalikda qo‘llash zarur. Signalning bosimga bog‘liqligi logarifmik.

Pyezoelektrik usul

Ushbu usul to‘g‘ridan to‘g‘ri yuz beradigan pyezoelektrik effektga asoslanadi. Bunda pyezoelement o‘ziga ta’sir etayotgan kuch yoki bosimga proporsional elektr signalini hosil qiladi. Pyezoelektrik datchiklar tez o‘zgaradigan akustik va impulsli bosimlarni o‘lchash uchun ishlatiladi. Ular keng dinamik va chastota diapazonlariga, kichik massa va o‘lchamlarga, yuqori ishonchlilikka ega bo‘lib, og‘ir ish sharoitlarida ham qo‘llanishi mumkin.

Bosim datchiklari signallarini qayd etish

Bosim datchiklaridan keladigan signallar sekin yoki tez o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda ularning spektri past chastotalar sohasida joylashadi. Bunday signalni yuqori aniqlikda raqamlashtirish uchun spektrning butunlay xalaqitlardan iborat yuqori chastotali qismini bostirish kerak. Bu, ayniqsa, sanoat sharoitlarida muhim.

Sekin o‘zgaradigan signallarni kiritish uchun maxsus integrallovchi analog-raqamli o‘zgartirgichlar (ARO) ishlatiladi. Ular xalaqitlar ta’sirida o‘zgarib turadigan signalning oniy qiymatini o‘lchamaydi, balki signal funksiyasini belgilangan vaqt davomida integrallaydi. Bu vaqt kuzatilayotgan muhitdagi jarayonlarning vaqt doimiysidan ancha qisqa, eng past chastotali xalaqit davridan esa ancha uzun bo‘lishi lozim. Integrallovchi AROlarni ko‘plab xorijiy kompaniyalar (Texas Instruments, Analog Devices va boshqalar) ishlab chiqaradi.

O‘zgaruvchan bosimlarni o‘lchash uchun analog chiqish signali, masalan, 0—20, 4—20 mA va 0—5, 0,4—2 V bo‘lgan datchiklar qo‘llaniladi.

Pyezoelektrik datchiklar bir necha Hz dan yuzlab kHz gacha bo‘lgan chastota diapazonida tez o‘zgaradigan jarayonlarni o‘lchash uchun qo‘llaniladi.

Manometrdan farqi

Bosim datchigidan farqli ravishda, manometr — bosimni shunchaki boshqa ko‘rinishga aylantirish emas, balki o‘lchash uchun mo‘ljallangan asbob. Manometrda bosimga bog‘liq bo‘lgan ko‘rsatkichlarni uning shkalasi, displeyi yoki shunga o‘xshash qurilmasidan o‘qish mumkin.