
Sanoat roboti (avtomatik manipulyator) — ishlab chiqarish jarayonida harakatlantirish va boshqarish vazifalarini bajarishga mo‘ljallangan manipulyatsion robot, ya’ni quyidagilardan tashkil topgan avtomatik qurilma: manipulyator va qayta dasturlanadigan boshqaruv qurilmasi. U manipulyatorning ijrochi organlari kerakli harakatlarni bajarishini ta’minlaydigan boshqaruv ta’sirlarini shakllantiradi. Ishlab chiqarish buyumlarini ko‘chirish va turli texnologik operatsiyalarni bajarishda qo‘llanadi.
Rus tilidagi adabiyotlarda sanoat robotining quyidagi ta’rifi keng tarqalgan: «avtomatik mashina, statsionar yoki harakatlanuvchi bo‘lib, bir necha harakat erkinligi darajasiga ega manipulyator ko‘rinishidagi ijrochi qurilma hamda ishlab chiqarish jarayonida harakat va boshqaruv vazifalarini bajarish uchun qayta dasturlanadigan dasturiy boshqaruv qurilmasidan iborat». Biroq sanoatda eng keng tarqalgan manipulyatsion robotlar bilan birga mobil (harakatlanuvchi), axborot, axborot-boshqaruv, kompleks va boshqa turdagi sanoat robotlari ham qo‘llanadi.
Sanoat robotlari odatda moslashuvchan avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish (RTK, RTYa, RTU, RTL, RTS, MAL va hokazo) tizimlarida qo‘llanadigan avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish tizimlarining tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Bunday tizimlar mahsulot sifati o‘zgarmagan holda umumiy mehnat unumdorligini oshirish imkonini beradi.
Sanoat robotlaridan ishlab chiqarishni avtomatlashtiruvchi boshqa vositalar (avtomatik liniyalar, uchastkalar va majmualar) bilan birgalikda foydalanish iqtisodiy jihatdan foydalidir.
Sanoat robotlarini ishlab chiqishning boshlanishi
Sanoatda qo‘llanadigan manipulyatorlarning paydo bo‘lishiga yadro davrining boshlanishi turtki bo‘ldi.
1947-yilda AQSHda Argonn milliy laboratoriyasining R. Gerts[ingl.] boshchiligidagi xodimlari tomonidan birinchi avtomatik elektromexanik manipulyator yaratildi; u nusxalovchi boshqaruvga ega bo‘lib, inson-operator harakatlarini takrorlash hamda radioaktiv materiallarni ko‘chirish uchun mo‘ljallangan edi. Ushbu manipulyator yordamida gayka kalitini aylantirish yoki buyumlarni sirtga joylashtirish kabi ishlarni bajarish qiyin edi, chunki unda kuch bo‘yicha teskari aloqa mavjud emas edi.
Biroq 1948-yildayoq «General Electric» kompaniyasi «Hendi Men» (ingl. Handy Man) nomli nusxalovchi manipulyatorni yaratdi. Unda teskari aloqa mavjud bo‘lib, operator manipulyator qisqichiga ta’sir etayotgan kuchlarni sezishi mumkin edi.

Dastlabki sanoat robotlari 1950-yillarning o‘rtalarida AQSHda yaratila boshlandi.
1954-yilda amerikalik muhandis Jorj Devol yuklash-tushirish manipulyatorini almashtiriladigan perfokartalar yordamida boshqarish usulini ishlab chiqdi va o‘zi loyihalagan «buyumlarni ko‘chirish uchun dasturlanadigan qurilma», ya’ni sanoat robotiga patent olish uchun ariza berdi (Devolga patent 1961-yilda berildi). U J. Engelberger bilan birga 1956-yilda sanoat robotlarini ishlab chiqaruvchi dunyodagi birinchi kompaniyaga asos soldi. Kompaniyaning nomi — «Yunimeyshn»[nem.] (ingl. Unimation) — «Universal Automation» («universal avtomatlashtirish») atamasining qisqartmasidir.
1959-yilda AQSHning «Consolidated Corporation» kompaniyasi raqamli dasturiy boshqaruvga (RDB) ega manipulyator tavsifini e’lon qildi. 1960–1961-yillarda esa AQSH matbuotida yig‘uv va boshqa ishlarni avtomatlashtirish uchun mo‘ljallangan «Transferrobot» hamda «Eleximan» dasturiy boshqaruvli manipulyatorlari haqida dastlabki xabarlar paydo bo‘ldi.
Robotlashtirilgan ishlab chiqarishning paydo bo‘lishi


1960-yillarning boshida AQSHda dunyodagi ilk sanoat robotlari — «Yunimeyt»[ingl.] («Yunimeyshn» kompaniyasi, 1961-yil) va «Versatran» («American Machine and Foundry»[ingl.] kompaniyasi, 1962-yil) yaratildi. Ularning insonga o‘xshashligi faqat odam qo‘lini uzoqdan eslatuvchi manipulyatorga ega ekanligi bilan cheklangan edi. Ayrimlari 100 ming soatdan ortiq ishlagan bo‘lsa-da, hozirgacha faoliyat yuritmoqda.
«Yunimeyt» robotining tajriba namunasi 1959-yildayoq yaratilgan. 1961-yil bahorida esa bu sanoat roboti (hozirda Smitson institutida namoyish etilmoqda) «General Motors» avtomobil korporatsiyasining Yuing[ingl.] shaharchasidagi, ya’ni Trenton shahri chekkasida joylashgan zavodning quyuv bo‘limida ishga tushirildi. Robot eshik tutqichlari va boshqa avtomobil detallari uchun qizigan quyma buyumlarni ushlab, sovituvchi suyuqlik solingan vannaga tushirar, so‘ng konveyerga joylashtirar edi. U yerdan detallar chetlarini qirqish va sayqallash uchun ishchilarga uzatilardi. Sutkasiga 24 soat ishlagan robot og‘ir, iflos va xavfli ishda uch smenadagi ishchilarning o‘rnini egalladi. Ushbu robot gidravlik yuritmali 5 ta harakat erkinligi darajasiga va pnevmatik yuritmali ikki barmoqli qisqichga ega edi. Og‘irligi 12 kg gacha bo‘lgan buyumlarni 1,25 mm aniqlikda ko‘chira olardi. Boshqaruv tizimida dastur tashuvchi sifatida kulachokli baraban[nem.] va qadamli elektr dvigatel ishlatilgan bo‘lib, u 200 ta boshqaruv buyrug‘iga mo‘ljallangan edi; shuningdek, holatni aniqlovchi kodli datchiklar qo‘llangan. O‘rgatish rejimida operator manipulyator bo‘g‘inlari ish sikli davomida o‘tishi kerak bo‘lgan nuqtalar ketma-ketligini belgilardi. Robot nuqtalar koordinatalarini eslab qolar va belgilangan ketma-ketlikda bir nuqtadan boshqasiga avtomatik o‘tib, ish siklini ko‘p marta takrorlar edi. bosim ostida quyish mashinasidan detallarni tushirishda «Yunimeyt» soatiga 135 ta detal ishlab chiqarish unumdorligiga erishgan, bunda nuqsonli mahsulot ulushi 2 % bo‘lgan. Qo‘lda tushirishda esa unumdorlik soatiga 108 ta detalni, nuqsonlar ulushi esa 20 % gachani tashkil qilgan.
Uchta harakat erkinligi darajasiga ega va magnit tasma orqali boshqariladigan «Versatran» sanoat roboti kuydirish pechi yonida soatiga 1200 tagacha qizigan g‘ishtni yuklash va tushirishga qodir edi. O‘sha paytda robot narxidagi elektronika va mexanikaga sarflanadigan xarajatlar nisbati 75 % va 25 % edi, shu sababli ko‘plab boshqaruv vazifalari mexanik vositalar yordamida hal qilinar edi. Hozir esa bu nisbat teskarisiga o‘zgargan, elektronikaning narxi esa pasayishda davom etmoqda.
Sanoat robotlarining keyingi rivojlanishi
1967-yilda Yevropa korxonalarida sanoat robotlaridan foydalanish boshlandi: birinchi sanoat roboti (yana o‘sha «Yunimeyt») Upplands-Vesbyu[ingl.], Shvetsiya shahridagi metallurgiya zavodiga o‘rnatildi. O‘sha yili robotlashtirish davriga Yaponiya ham kirib keldi: u «Versatran» robotini xarid qildi. Ko‘p o‘tmay Yaponiya, Shvetsiya, shuningdek, Buyuk Britaniya, GFR, Italiya va Norvegiyada mahalliy sanoat robotlarini ishlab chiqarish boshlandi (Yaponiyada birinchi bo‘lib «Kavasaki Heavy Industries» kompaniyasi robotlar ishlab chiqara boshladi; u 1968-yilda «Yunimeyshn» kompaniyasidan sanoat robotlarini ishlab chiqarish litsenziyasini sotib olgan). 1970-yillarning oxiridayoq Yaponiya robotlarning yillik ishlab chiqarish hajmi va mamlakat korxonalarida o‘rnatilgan sanoat robotlari soni bo‘yicha dunyoda birinchi o‘ringa chiqdi.
SSSRda dastlabki sanoat robotlari 1971-yilda paydo bo‘ldi. Ular professor P. N. Belyanin (UM-1 roboti) va SSSR Davlat mukofoti sovrindori B. N. Surnin («Universal-50» roboti) rahbarligida yaratilgan. 1972–1975-yillarda turli ilmiy-ishlab chiqarish tashkilotlarining sa’y-harakati bilan sovet sanoat robotlarining butun bir turkumi («Universal» seriyasidagi robotlar, PR-5, «Brig-10», IES-690, MP-9S, TUR-10 va boshqalar) yaratildi.
1960-yildan boshlab AQSHda teskari aloqa tamoyiliga asoslangan boshqaruv tizimli robotlar ishlab chiqildi. Dastlab bu tizimlarning topshiriq beruvchi qurilmalari kommutatsiya paneli asosida tuzilgan. 1974-yilda esa «Cincinnati Milacron»[ingl.] kompaniyasi robot boshqaruv tizimida birinchi marta kompyuterdan foydalanib, quyidagi sanoat robotini yaratdi: T3 (ingl. The Tomorrow Tool — «kelajak asbobi»).
Manipulyatorlarning noodatiy kinematik sxemalari taklif etilmoqda. Quyidagi operatsiyalarni bajaruvchi texnologik robotlar jadal rivojlanmoqda: yuqori tezlikda kesish, bo‘yash, payvandlash.

1970-yillarda mikroprotsessorli boshqaruv tizimlari paydo bo‘lishi va ixtisoslashtirilgan boshqaruv qurilmalarining dasturlanadigan kontrollerlar bilan almashtirilishi robotlar narxini uch baravar pasaytirib, ularni sanoatda ommaviy joriy etishni iqtisodiy jihatdan foydali qildi. Bunga sanoat ishlab chiqarishi rivojlanishining obyektiv shart-sharoitlari yordam berdi.
Sanoat robotining funksional sxemasi
Sanoat roboti tarkibida mexanik qism (bir yoki bir nechta manipulyatorni o‘z ichiga oladi) va ushbu mexanik qismni boshqaruvchi boshqaruv tizimi mavjud. Bundan tashqari, robotda sezgirlik vositalari (ular birgalikda axborot-sensor tizimini tashkil etadi) bo‘lishi mumkin. Bu vositalardan keladigan signallar boshqaruv tizimiga uzatiladi.
Manipulyator
Manipulyator — boshqariladigan mexanizm (yoki mashina) bo‘lib, buyumlarni fazoda ko‘chirishda odam qo‘li bajaradigan harakatlarga o‘xshash vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan va ishchi organ[ingl.] bilan jihozlangan. Ba’zi hollarda sanoat roboti tarkibiga ikkita yoki undan ko‘p manipulyator kirishi mumkin.
Ijrochi mexanizm
Manipulyatorning ijrochi mexanizmi, odatda, ochiq kinematik zanjir bo‘lib, uning bo‘g‘inlari ketma-ket ravishda turli xil sharnirli birikmalar bilan ulanadi. Biroq aksariyat hollarda V sinf kinematik juftliklari (bir harakat erkinligi darajasiga ega), xususan, ilgarilanma va aylanuvchi birikmalar uchraydi.
Bo‘g‘inlar va birikmalarning kombinatsiyasi hamda o‘zaro joylashuvi harakat erkinligi darajalari sonini, shuningdek, robot manipulyatsiya tizimining ishlash sohasini belgilaydi. Odatda, manipulyator ijrochi mexanizmidagi dastlabki uch birikma transport (yoki ko‘chirish) erkinlik darajalarini (ishchi organni belgilangan nuqtaga olib borishni) ta’minlaydi, qolganlari esa yo‘naltirish erkinlik darajalarini (ishchi organning zarur yo‘nalishini ta’minlashni) amalga oshiradi. Birinchi uch birikmaning turiga qarab robotlarning aksariyati to‘rt toifadan biriga kiradi:
- Dekart koordinatalar tizimida ishlaydigan robotlar — dastlabki uchta birikmasi ham ilgarilanma harakat qiladigan robotlar (masalan, RS-1 roboti, ishlab chiqaruvchisi — IBM);
- Silindrik koordinatalar tizimida ishlaydigan robotlar ishlaydigan robotlar — dastlabki birikmalaridan ikkitasi ilgarilanma, bittasi aylanish harakatini bajaradigan robotlar (masalan, Prab kompaniyasining Versatran 600 roboti);
- Sferik koordinatalar tizimida ishlaydigan robotlar ishlaydigan robotlar — dastlabki birikmalaridan bittasi ilgarilanma, ikkitasi aylanish harakatini bajaradigan robotlar (masalan, «Yunimeyshn» kompaniyasining Unimate 2000B roboti);
- burchakli yoki aylanma koordinatalar tizimida ishlaydigan robotlar — dastlabki uchta birikmasi ham aylanish harakatini bajaradigan robotlar (masalan, «Yunimeyshn» kompaniyasining PUMA robotlari yoki «Cincinnati Milacron» kompaniyasining T3 roboti).
Ayrim manipulyatorlarda harakat erkinligi darajalarini ko‘chirish va yo‘naltirish guruhlariga ajratish qabul qilinmagan. Bunga kinematik jihatdan ortiqcha erkinlik darajalariga ega (ya’ni oltitadan ortiq harakat erkinligi darajasiga ega) manipulyatorlar misol bo‘ladi. Bunda ishchi organning ko‘chirilishini boshqarish va uning yo‘nalishini boshqarish alohida birikmalar guruhlariga ajratilmagan.
Ba’zi hollarda sanoat robotining manipulyatori harakatlanuvchi asosga o‘rnatiladi, bu unga qo‘shimcha harakat erkinligi darajalarini beradi. Masalan, manipulyator relslarga yoki polga yotqizilgan yo‘l bo‘ylab yoxud osma yo‘naltirgichlar bo‘ylab harakatlanuvchi aravachaga o‘rnatiladi.
Yopiq kinematik zanjirlarga ega sanoat robotlari ham mavjud. Ularga parallel robotlar[ingl.] — ishchi organi asosga kamida ikkita mustaqil kinematik zanjir orqali ulangan manipulyatsion robotlar. Bu sinfga, jumladan, quyidagilar kiradi: Gyuo–Styuart platformasi va delta-robotlar.
Ishchi organ
Manipulyator uchida (uning «bilagi»da) ishchi organ[ingl.] — maxsus vazifani bajarishga mo‘ljallangan qurilma joylashadi. Ishchi organ vazifasini qisqich yoki texnologik asbob bajarishi mumkin.
Qisqich qurilmalarining eng universal turi — ushlagich bo‘lib, unda buyum qurilma qismlarining bir-biriga nisbatan harakatlanishi hisobiga ushlab olinadi va tutib turiladi. Odatda, ushlagich tuzilishi jihatidan inson kaftiga o‘xshaydi: buyum mexanik «barmoqlar» yordamida ushlanadi. Yassi buyumlarni ushlash uchun pnevmatik so‘rg‘ichli moslamalar ishlatiladi. Shuningdek, ilgaklar (konveyerdan detallarni ko‘tarish uchun), cho‘mich yoki kurakchalar (suyuq, sochiluvchan yoki donador moddalar uchun) qo‘llanadi. Bir xil turdagi ko‘plab detallarni ushlashda maxsus konstruksiyalar (masalan, magnitli ushlash qurilmalari) ishlatiladi.
Buyumni tutib turish usuliga ko‘ra ushlash qurilmalari quyidagilarga bo‘linadi:
- qisib ushlovchi (mexanik ushlagichlar va ichiga suyuqlik yoki siqilgan havo yuboriladigan elastik ish kamerali qurilmalar);
- tayanchli (ularda buyum siqib ushlanmaydi, balki pastki sirtiga, chiqib turgan qismlariga yoki undagi teshiklarga tayanib tutib turiladi);
- tutib turuvchi (ularda turli fizik hodisalar hisobiga buyumga kuch ta’siri ko‘rsatiladi: vakuumli, magnitli va elektrostatik ushlagichlar, adgeziya va hokazo).
Sanoat robotlari ishchi asbobni ushlagich yordamida tutib turadigan holatlar nisbatan kam uchraydi. Ko‘pincha texnologik operatsiya uchun zarur asbob bevosita robot bilagiga mahkamlanib, uning ishchi organiga aylanadi. Bunday asboblar quyidagilar bo‘lishi mumkin: purkagich (purkab bo‘yash uchun), nuqtali payvandlash qisqichlari, yoyli payvandlash kallagi, disksimon pichoq, parma, freza, elektr otvyortka, gayka buragich, shurup buragich, elektr arra va boshqalar.
Yuritmalar
Manipulyator bo‘g‘inlari va ushlash qurilmasini harakatga keltirish uchun elektr, gidravlik yoki pnevmatik yuritmalardan foydalaniladi. Gidravlik yuritmalar katta kuch hosil qilish yoki yuqori tezkorlikni ta’minlash talab etilganda afzal hisoblanadi. Odatda, yuk ko‘tarish qobiliyati yuqori bo‘lgan yirik robotlar shunday yuritmalar bilan jihozlanadi. Elektr yuritmalar unchalik katta kuch yoki yuqori tezkorlikka ega bo‘lmasa-da, aniqroq ishlash imkonini beradi. Pnevmatik yuritmalar esa odatda oddiy va tez takrorlanuvchi operatsiyalarni bajaradigan kichik robotlarda ishlatiladi.
Mavjud hisob-kitoblarga ko‘ra, zamonaviy sanoat robotlarining taxminan 50 % ida elektr, 30 % ida gidravlik va 20 % ida pnevmatik yuritma ishlatiladi.
Boshqaruv tizimi
Sanoat robotlarini boshqarish tizimlari rivojida ikkita yo‘nalishni kuzatish mumkin. Birinchisi dastgohlarning dasturiy boshqaruv tizimlaridan boshlangan va avtomatik boshqariladigan sanoat manipulyatorlarining yaratilishiga olib kelgan. Ikkinchisi esa sanoat robotining harakatlarini boshqarishda inson-operator ishtirok etadigan yarim avtomatik biotexnik hamda interaktiv tizimlarning paydo bo‘lishiga olib keldi.
Shunday qilib, sanoat robotlari quyidagi uch turga bo‘linadi (ularning har biri, o‘z navbatida, bir nechta turga ajratiladi):
- Avtomatik robotlar:
- Dasturiy robotlar (ya’ni dasturiy boshqaruvli robotlar) — avtomatik boshqariladigan sanoat robotlarining eng oddiy turi. Arzonligi sababli bunday robotlar hozir ham ko‘plab sanoat korxonalarida oddiy texnologik jarayonlarga xizmat ko‘rsatishda keng qo‘llanadi. Ularning sensor qismi yo‘q, barcha harakatlari esa xotira qurilmasiga yozilgan qat’iy dastur asosida davriy takrorlanadi.
- Moslashuvchan robotlar (ya’ni moslashuvchan boshqaruvli robotlar) — sensor qism (sezgirlik tizimi) bilan jihozlangan va dasturlar to‘plamiga ega robotlar. Boshqaruv tizimiga datchiklardan kelgan signallar tahlil qilinadi, natijaga qarab robotning keyingi harakatlari, jumladan, bir dasturdan boshqasiga o‘tishi (texnologik operatsiyaning almashishi) haqida qaror qabul qilinadi. Texnik va dasturiy ta’minoti avvalgi turdagiga o‘xshash, ammo uning imkoniyatlariga qo‘yiladigan talablar yuqoriroq.
- O‘rgatiladigan robotlar — harakatlari o‘rgatish jarayonida to‘liq shakllantiriladigan robotlar (inson maxsus panel yordamida robotning ish-harakatlar tartibini belgilaydi va bu ketma-ketlik xotira qurilmasiga yozib olinadi).
- Intellektual robotlar (ya’ni sun’iy intellekt elementlariga ega robotlar) — sensor qurilmalari orqali atrofdagi vaziyatni mustaqil sezish va tanib olish, muhit modelini yaratish, keyingi harakatlar haqida avtomatik qaror qabul qilish hamda ish tajribasi to‘plangan sari mustaqil o‘rganishga qodir robotlar.
- Biotexnik robotlar:
- Buyruqli robotlar (buyruq orqali boshqariladigan robotlar) — inson-operator masofadan turib buyruq qurilmasi orqali har bir birikma harakatini belgilaydigan manipulyatorlar (qat’iy ma’noda ular to‘laqonli robot emas, balki «yarim robot»dir).
- Nusxalovchi robotlar (nusxalovchi boshqaruvli robotlar) — operator harakatga keltiradigan va manipulyatorning ijrochi mexanizmiga kinematik jihatdan o‘xshash topshiriq beruvchi qurilma harakatlarini takrorlovchi manipulyatorlar (avvalgi holatdagidek, bularni ham «yarim robotlar» deb hisoblash mumkin).
- Yarim avtomatik robotlar — inson-operator faqat manipulyatorning ishchi organi harakatini belgilaydigan, bo‘g‘inlardagi muvofiqlashtirilgan harakatlarni esa boshqaruv tizimi mustaqil shakllantiradigan robotlar.
- Interaktiv robotlar:
- Avtomatlashtirilgan robotlar (avtomatlashtirilgan boshqaruvli robotlar) — avtomatik boshqaruv rejimlari bilan biotexnik boshqaruv rejimlarini navbatma-navbat qo‘llaydigan robotlar.
- Supervizorli robotlar (supervizorli boshqaruvga ega robotlar) — belgilangan operatsiyalar siklining barcha bosqichlarini avtomatik bajaradigan, ammo bir bosqichdan boshqasiga faqat inson-operator buyrug‘i bilan o‘tadigan robotlar.
- Muloqotli robotlar (muloqot orqali boshqariladigan robotlar) — ma’lum darajadagi til yordamida inson-operator bilan o‘zaro aloqa qila oladigan avtomatik robotlar (har qanday turi), jumladan matnli yoki ovozli buyruqlar qabul qilish va javob xabarlarini yuborish imkoniyatiga ega.
Zamonaviy robotlarning aksariyati teskari aloqa, kaskadli boshqaruv va robot boshqaruv tizimining iyerarxik tuzilishi tamoyillari asosida ishlaydi.
Robot boshqaruv tizimining iyerarxik tuzilishi uni gorizontal qatlamlarga (darajalarga) bo‘lishni nazarda tutadi: yuqori darajada robotning umumiy xatti-harakati boshqariladi; harakatni rejalashtirish darajasida ishchi organning zarur harakat trayektoriyasi hisoblanadi; yuritmalarni muvofiqlashtirish darajasida ishchi organning kerakli siljishini ta’minlaydigan yuritmalarning birgalikdagi ishi tashkil etiladi; nihoyat, yuritma darajasida manipulyatorning muayyan harakat erkinligi uchun javob beruvchi dvigatel bevosita boshqariladi.
Dasturiy boshqaruvga ega dastlabki robotlar odatda qo‘lda dasturlangan. Keyinchalik robotlar uchun maxsus dasturlash tillari paydo bo‘ldi (masalan, «Yunimeyshn» kompaniyasining PUMA roboti uchun VAL tili yoki «Makdonnell Duglas» kompaniyasi APT[ingl.] dasturlash tili asosida yaratgan MCL tili). Hozir bunday robotlarni dasturlash uchun VxWorks/Eclipse kabi dasturlash muhitlari yoki Forth, Oberon, Komponentli Paskal, C kabi dasturlash tillari qo‘llanishi mumkin. Apparat ta’minoti sifatida odatda PC/104 rusumidagi mobil ijrodagi sanoat kompyuterlari, kamroq hollarda esa MicroPCBoshqaruvni quyidagi vositalar orqali amalga oshirish mumkin: shaxsiy kompyuter yoki dasturlanadigan mantiqiy kontroller.
Kaskadli boshqaruv
Kaskadli boshqaruv yuritmani boshqarish tizimini qurish uchun qo‘llanadi. Agar yuritmani holatiga (masalan, manipulyator bo‘g‘inining burilish burchagiga) qarab boshqarish tizimini yaratish talab etilsa, boshqaruv tizimi holat bo‘yicha teskari aloqa bilan yopiladi. Uning ichida tezlik bo‘yicha o‘z teskari aloqasiga ega boshqaruv tizimi ishlaydi; uning ichida esa tokni boshqarish konturi ham o‘z teskari aloqasi bilan mavjud bo‘ladi.
Zamonaviy robot faqat bo‘g‘inlarning holati, tezligi va tezlanishi bo‘yicha teskari aloqa bilan cheklanmaydi. Detalni ushlaganda robot uni muvaffaqiyatli ushlagan-ushlamaganini bilishi kerak. Agar detal mo‘rt bo‘lsa yoki sirti yuqori darajada silliq bo‘lsa, kuch bo‘yicha teskari aloqaga ega murakkab tizimlar quriladi; ular robotga detalni sirtiga shikast yetkazmasdan yoki sindirmasdan ushlash imkonini beradi.
Robot odatda korxonaning boshqaruv tizimi (ERP tizimi) orqali boshqariladi. Bu tizim robotning harakatlarini xomaki detallar va raqamli dasturiy boshqaruvli dastgohlarning texnologik operatsiyalarga tayyorligi bilan muvofiqlashtiradi.
Axborot-sensor tizimi
1990-yillarning o‘rtalarida bozorda moslashuvchan sanoat robotlari paydo bo‘ldi; ular sensor qurilmalari bilan jihozlangan edi. Zamonaviy robototexnikada qo‘llanadigan axborot-sensor tizimlari o‘zaro funksional bog‘langan o‘lchash va hisoblash vositalari majmuasidan iborat bo‘lib, ularning vazifasi turli datchiklardan axborot olish, uni qayta ishlab, foydalanish uchun boshqaruv tizimiga yetkazish.
Zamonaviy robototexnika tizimlarida ishlatiladigan datchiklar turlicha bo‘lib, quyidagi asosiy guruhlarga ajratiladi:
- ichki yoki kinestetik datchiklar — manipulyator birikmalaridagi koordinatalar va kuch qiymatlari haqida ma’lumot beradi;
- chiziqli va burchak siljish datchiklari (potensiometrlar, selsinlar, induktosinlar[polyak.], fotoelektrik o‘zgartirgichlar va boshqalar);
- chiziqli va burchak tezliklari datchiklari (taxogeneratorlar, oqimli va fotoelektrik datchiklar, impuls generatorlari va boshqalar);
- birikmalardagi kuch va momentlarni o‘lchagichlar (tenzodatchiklar, pyezoelektrik datchiklar va boshqalar);
- tashqi datchiklar — tashqi muhit haqida axborot olishni ta’minlaydi;
- taktil datchiklar — tashqi muhit obyektlari bilan kontakt xususiyatini aniqlash imkonini beradi;
- akustik datchiklar — tashqaridan kelgan tovush signallarini qabul qilish yoki materiallardagi nuqson va yoriqlarni aniqlashga qodir;
- vizual datchiklar — tashqi muhitdagi obyektlarning geometrik va fizik xususiyatlari haqida ma’lumot beradi (odatda raqamli televizion kameralar);
- lokatsion datchiklar — signallarni, odatda elektromagnit to‘lqinlarni (xususan, yorug‘likni) yoki tovushni chiqarish va obyektlardan qaytgan aks-sadoni qabul qilish orqali muhitning fizik parametrlarini aniqlash va o‘lchash uchun mo‘ljallangan;
- harorat datchiklari;
- kimyoviy datchiklar.
Sanoat robotlarining qo‘llanilishi
Sanoat robotlarini qo‘llashning turli jihatlari odatda sanoat ishlab chiqarishining namunaviy loyihalari doirasida ko‘rib chiqiladi. Mavjud talablar asosida optimal yechim tanlanadi: unda vazifaga mos robot turlari va soni aniqlanadi, shuningdek, quvvat va boshqa infratuzilmani ta’minlash (elektr tarmoqlari, sovituvchi suyuqlikni yetkazish — jihoz elementlari suyuqlik yordamida sovitilsa) hamda ishlab chiqarish jarayoniga integratsiya qilish (xomaki detallar yoki yarim tayyor mahsulotlarni yetkazib berish va tayyor mahsulotni keyingi texnologik operatsiyaga o‘tkazish uchun avtomatik liniyaga qaytarish) masalalari hal etiladi.
Sanoat robotlari ishlab chiqarish jarayonida asosiy va yordamchi texnologik operatsiyalarni bajarishi mumkin.
Asosiy texnologik operatsiyalarga buyum shaklini bevosita hosil qilish, xomaki detalning chiziqli o‘lchamlarini o‘zgartirish va boshqa ishlar kiradi.
Yordamchi texnologik operatsiyalarga tashish ishlari, jumladan, texnologik uskunalarni yuklash va bo‘shatish kiradi.
Sanoat robotlari eng ko‘p bajaradigan ishlar qatoriga quyidagilar kiradi:
- materiallarni ko‘chirish (detallar va xomaki buyumlarni bir dastgohdan boshqasiga yoki bir konveyerdan boshqa konveyerga ko‘chirish, taxlash, poddonlar bilan ishlash, detallarni idishlarga joylash va hokazo);
- dastgohlar va mashinalarga xizmat ko‘rsatish (dastgohlarni yuklash va bo‘shatish, ishlov berilayotgan detalni tutib turish);
- yoyli va nuqtali payvandlash;
- quyish (ayniqsa, bosim ostida quyish);
- bolg‘alash va shtamplash;
- qoplamalarni purkash;
- orqali surtish; boshqa ishlov berish operatsiyalari (parmalash, frezalash, parchinlash, suv oqimi bilan kesish, dag‘al ishlov berish, tozalash, jilvirlash, sayqallash);
- yig‘ish — mexanik, elektr va elektron detallarni;
- sifatni nazorat qilish — mahsulot sifatini tekshirish va boshqa ishlar.
- Ko‘chirish va payvandlash
- Himoya qatlamini qoplash
- Chizma chizuvchi robot
- Yog‘ochga ishlov berish
- Metalldan shakl kesib olish
- Poddonlarga qadoqlovchi robot
XXI asr boshlarida quvurlar ichida harakatlanib, ularning ichki sirtlarini nuqsonlarni aniqlash va tozalash uchun mo‘ljallangan sanoat robotlari keng tarqaldi. Bunday robotlar mobil robotlar sinfiga kiradi va harakatlanish usuliga qarab quyidagi guruhlarga bo‘linadi: ilonsimon harakatlanuvchi sudraluvchi robotlar; chuvalchangsimon harakatlanuvchi sudraluvchi robotlar; sirpanadigan tayanchli robotlar; g‘ildirakli robotlar; gusenitsali robotlar; tebranma robotlar; egiluvchan va elastik bo‘g‘inli robotlar; korpus shaklini o‘zgartiruvchi robotlar; suyuqlik yoki gaz oqimi yordamida harakatlanadigan robotlar.
Foydalanishning afzalliklari
Sanoat ishlab chiqarishida robotlardan foydalanish qator afzalliklarga ega, jumladan:
- mehnat unumdorligini oshirish (chunki texnologik uskunalardan uch-to‘rt smenada va yiliga 365 kun foydalanish imkoniyati paydo bo‘ladi);
- ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va raqobatbardoshlikni;
- oshirish; uskunalar va ishlab chiqarish maydonlaridan oqilona foydalanish;
- mahsulot sifatini oshirish, bu texnologik operatsiyalarni aniqroq bajarish bilan bog‘liq;
- inson omilining konveyerli ishlab chiqarishlarda, shuningdek, yuqori aniqlik talab qiladigan bir xil takrorlanuvchi ishlar vaqtida ta’sirini bartaraf etish;
- yuqori xavfli ishlab chiqarishlarga;
- investitsiyalarning o‘zini qoplash muddatini qisqartirish.
Ishlab chiqarish va bozor tuzilishi
- Bozor tuzilishi
2004-yilda dunyoda ishlayotgan sanoat robotlarining qariyb 45 % i Yaponiya hissasiga to‘g‘ri kelgan. Aniq raqamlarda: 2004-yil oxiriga kelib Yaponiyada 356,5 mingta sanoat roboti ishlatilgan, ikkinchi o‘rinda esa katta farq bilan AQSH (122 mingta sanoat roboti) turgan.
Xalqaro robototexnika federatsiyasi[ingl.] ma’lumotlariga ko‘ra, 2013-yilda dunyo bo‘yicha 178 132 ta sanoat roboti sotilgan (oldingi yilga nisbatan 12 % o‘sish). Sanoat robotlarining eng yirik bozori Xitoy Xalq Respublikasi bo‘lib, uning korxonalari 25 111 ta sanoat robotini xarid qilgan. Keyingi o‘rinlarda Yaponiya (25 110 ta), AQSH (23 700 ta), Koreya Respublikasi (21 307 ta), Germaniya (18 297 ta) va boshqa sanoati rivojlangan mamlakatlar turadi.
Eng ko‘p yangi sanoat robotlari quyidagi tarmoq korxonalarida o‘rnatilgan:
- avtomobil sanoati — 69 400 ta;
- elektrotexnika va elektronika sanoati — 36 200 ta;
- metallga ishlov berish va mashinasozlik sanoati — 16 500 ta.
- Ishlab chiqaruvchilar
Yaponiya (2004-yil holatiga ko‘ra) sanoat robotlarini eksport qilish bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egallaydi. Bu mamlakat har yili 60 mingdan ortiq robot ishlab chiqaradi va ularning deyarli yarmi eksport qilinadi. Bu boshqa mamlakatlarga nisbatan katta farqdir.
Adabiyotlar
- Belyanin P. N. Sanoat robotlari. — Moskva.: Mashinostroyeniye, 1975. — 398 bet.
- Belyanin P. N. G‘arbiy Yevropa mamlakatlarining sanoat robotlari (xorijiy tajriba sharhi). — NIAT, 1976. — 171 bet.
- Belyanin P. N. Yaponiyaning sanoat robotlari (xorijiy tajriba sharhi). — NIAT, 1977. — 456 bet.
- Kvint V. L. Sanoat robotlari: tasnifi, joriy etilishi, samaradorligi. — Znaniye, 1978. — 32 bet.
- Belyanin P. N. AQSH sanoat robotlari (xorijiy tajriba sharhi). — NIAT, 1978. — 302 bet.
- Popov Ye. P., Vereshchagin A. F., Zenkevich S. L. Manipulyatsion robotlar: dinamika va algoritmlar. — Moskva.: Nauka, 1978. — 400 bet. — (Robototexnikaning ilmiy asoslari).
- Medvedev V. S., Leskov A. G., Yushchenko A. S. Manipulyatsion robotlarning boshqaruv tizimlari. — Moskva.: Nauka, 1978. — 416 bet. — (Robototexnikaning ilmiy asoslari).
- Spinu G. A. Sanoat robotlari: loyihalash va qo‘llash. — Kiyev: Vishcha shkola, 1985. — 176 bet.
- Gruver M., Zimmers E. Kompyuter yordamida loyihalash va ishlab chiqarishni avtomatlashtirish. — Moskva.: Mir, 1987. — 528 bet.
- Sanoat robotlari mexanikasi. 1-kitob. Kinematika va dinamika / Ye. I. Vorobyov, S. A. Popov, G. I. Shevelyova. — Moskva.: Visshaya shkola, 1988. — 304 bet. — ISBN 5-06-001201-8.
- Fu K., Gonsales R., Li K. Robototexnika / Ingliz tilidan tarjima. — Moskva.: Mir, 1989. — 624 bet. — ISBN 5-03-000805-5.
- Sanoat robototexnikasi bo‘yicha ma’lumotnoma: 2 kitobda. 1-kitob / Sh. Nof tahriri ostida. — Moskva.: Mashinostroyeniye, 1989. — 480 bet. — ISBN 5-217-00614-5.
- Popov Ye. P., Pismenniy G. V. Robototexnika asoslari: mutaxassislikka kirish. — Moskva.: Visshaya shkola, 1990. — 224 bet. — ISBN 5-06-001644-7.
- Shaxinpur M. Robototexnika kursi / Ingliz tilidan tarjima. — Moskva.: Mir, 1990. — 527 bet. — ISBN 5-03-001375-X.
- Makarov I. M., Topcheyev Yu. I. Robototexnika: tarixi va istiqbollari. — Moskva.: Nauka; MAI nashriyoti, 2003. — 349 bet. — (Informatika: cheksiz imkoniyatlar va ehtimoliy cheklovlar). — ISBN 5-02-013159-8.
- Zenkevich S. L., Yushchenko A. S. Manipulyatsion robotlarni boshqarish asoslari. 2-nashr. — Moskva.: N. E. Bauman nomidagi MGTU nashriyoti, 2004. — 480 bet. — ISBN 5-7038-2567-9.
- Vorotnikov S. A. Robototexnika tizimlarining axborot qurilmalari. — Moskva.: N. E. Bauman nomidagi MGTU nashriyoti, 2005. — 384 bet. — ISBN 5-7038-2207-6.
- Tyagunov O. A. Sanoat transport robotlarini boshqarishning matematik modellari va algoritmlari // Axborot-o‘lchash va boshqaruv tizimlari. — 2007. — 5-jild, № 5. — 63–69-betlar.
- Avtsinov I. A., Bityukov V. K. Robotlashtirish, moslashuvchan ishlab chiqarish tizimlari, tashkiliy-texnologik boshqaruv hamda transport-ombor tizimlari asoslari. — Voronej: Voronej davlat texnologiya akademiyasi, 2009. — 94 bet. — ISBN 5-89448-196-1. (havola ishlamaydi)
- Ivanov A. A. Robototexnika asoslari. 2-nashr. — Moskva.: INFRA-M, 2017. — 223 bet. — ISBN 978-5-16-012765-1.
- Golubev Yu. F. Sanoat robotlari: tuzilishi va boshqarilishi. — Moskva: Mashinostroyeniye, 2020. — 456
- Noda K. Sanoat robotlarini qo‘llash bo‘yicha qo‘llanma. — Moskva.: Mir, 1975. — 450 bet.
Havolalar
- Yuqori parvoz robotlari. Assembly jurnalida chop etilgan Ostin Veberning «High Flying Robots» maqolasi tarjimasi http://www.nlrob.ru/hfrob.htm (havola ishlamaydi)
- Zamonaviy ishlab chiqarishda sanoat robotlari http://www.mirprom.ru/public/promyshlennye-roboty-v-sovremennom-proizvodstve.html Arxivlangan nusxa — 22-sentabr 2015-yil sanasida Wayback Machine
- Robototexnika — havolalar katalogida Curlie (dmoz)