Dinamika nima

Dinamika (qadimgi yunoncha δύναμις «kuch, qudrat») — mexanikaning bir bo‘limi, unda mexanik harakatning o‘zgarish sabablari o‘rganiladi, harakatni tasvirlash usullarini esa kinematika o‘rganadi. Klassik mexanikada bu sabablar kuchlar hisoblanadi. Dinamika, shuningdek, quyidagi tushunchalardan ham foydalanadi: massa, impuls, impuls momenti, energiya.

Fizikaning boshqa sohalariga (masalan, maydon nazariyasiga) nisbatan qo‘llanganda, dinamika deb ko‘pincha ko‘rib chiqilayotgan nazariyaning mexanikadagi dinamikaga bevosita yoki deyarli bevosita o‘xshash bo‘lgan qismiga aytiladi; bu qism odatda kinematikaga qarama-qarshi qo‘yiladi (bunday nazariyalarda kinematikaga, masalan, sanoq sistemasini almashtirishda kattaliklarning o‘zgarishidan kelib chiqadigan munosabatlar kiritiladi).

Ba’zan fizika fanida dinamika so‘zi yuqorida bayon qilingan ma’noda emas, balki kengroq, umumadabiy ma’noda qo‘llanadi: u vaqt davomida rivojlanadigan jarayonlarni yoki ayrim kattaliklarning vaqtga bog‘liqligini anglatadi; bunda bu bog‘liqlikning muayyan mexanizmi yoki sababi nazarda tutilishi shart emas.

Dinamika Nyuton qonunlariga asoslangan bo‘lsa, klassik dinamika deb ataladi. Klassik dinamika tezliklari sekundiga millimetrning ulushlaridan sekundiga kilometrlargacha bo‘lgan obyektlar harakatini tavsiflaydi.

Biroq bu usullar o‘lchamlari juda kichik obyektlarning harakatini tavsiflashda o‘z kuchini yo‘qotadi (qarang: kvant mexanikasi) va yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda sodir bo‘ladigan harakatlar uchun ham qo‘llanmaydi (qarang: relativistik mexanika). Bunday harakatlar boshqa qonunlarga bo‘ysunadi.

Dinamika qonunlari yordamida yaxlit muhitning harakati, ya’ni  elastik va plastik deformatsiyalanadigan jismlar, suyuqliklar va gazlarning harakati ham o‘rganiladi.

Dinamika usullarini muayyan obyektlarning harakatini o‘rganishda qo‘llash natijasida bir qator maxsus fanlar vujudga kelgan: osmon mexanikasi, ballistika, kema dinamikasi, samolyot dinamikasi va  boshqalar.

Ernst Max dinamika asoslariga Galiley asos solgan deb hisoblagan.

Dinamikaning asosiy masalasi

Tarixan dinamikaning to‘g‘ri va teskari masalalariga bo‘linishi quyidagicha shakllangan.

Nyuton qonunlari

Klassik dinamika Nyutonning uchta asosiy qonuniga asoslanadi:

  • 1-qonun: Shunday sanoq sistemalari mavjudki, ularga nisbatan ilgarilanma harakatlanayotgan jism, agar unga boshqa jismlar ta’sir etmasa yoki ularning ta’siri o‘zaro muvozanatlansa, tezligini o‘zgarmas holda saqlaydi.
∑i=1nFi→=0⇒v→=const
a→=∑i=1nFi→m,

bu yerda a→ — jismning tezlanishi, Fi→ — moddiy nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlar,  m — uning massasi, yoki

ma→=∑i=1nFi→.

Klassik (Nyuton) mexanikada moddiy nuqtaning massasi vaqt davomida o‘zgarmas deb olinadi va uning harakati hamda boshqa jismlar bilan o‘zaro ta’sirining hech qanday xususiyatiga bog‘liq bo‘lmaydi.

Nyutonning ikkinchi qonunini impuls tushunchasidan foydalanib ham ifodalash mumkin:

Inersial sanoq sistemalarida moddiy nuqta impulsining vaqt bo‘yicha hosilasi unga ta’sir etuvchi kuchga teng.

dp→dt=∑i=1nFi→,

bu yerda p→=mv→ — nuqtaning impulsi (harakat miqdori), v→ — uning tezligi, t esa t — vaqt. Bu tarzda ifodalanganda ham, avvalgi holatdagidek, moddiy nuqtaning massasi vaqt davomida o‘zgarmas deb olinadi.

  • 3-qonun: Jismlarning bir-biriga ta’sir kuchlari bitta to‘g‘ri chiziq bo‘ylab yo‘naladi, yo‘nalishlari qarama-qarshi va modullari teng bo‘ladi.
|F1→|=|F2→|
F1→=−F2→

Agar bunda o‘zaro ta’sirlashayotgan moddiy nuqtalar ko‘rib chiqilsa, bu ikki kuch ularni tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq bo‘ylab ta’sir qiladi. Bu esa umumiy impuls momenti ikki moddiy nuqtadan tashkil topgan tizimda o‘zaro ta’sirlashuv jarayonida o‘zgarmas bo‘lib qolishiga olib keladi. Shunday qilib, Nyutonning ikkinchi va uchinchi qonunlaridan saqlanish qonunlari kelib chiqadi: impuls va impuls momenti.

Nyuton qonunlari noinersial sanoq sistemalarida

Inersial sanoq sistemalarining mavjudligi faqat Nyutonning birinchi qonunida postulat sifatida qabul qilinadi. Haqiqiy sanoq sistemalari, masalan, Yer yoki Quyosh, ularning aylana bo‘ylab harakatlanishi sababli, to‘liq ma’noda inersial xususiyatga ega emas. Umuman olganda, inersial sanoq sistemalari mavjudligini tajriba yo‘li bilan isbotlab bo‘lmaydi, chunki buning uchun erkin jism (unga hech qanday kuch ta’sir etmaydigan jism) mavjud bo‘lishi kerak; jismning erkin ekanligini esa faqat inersial sanoq sistemasidagina ko‘rsatish mumkin. Inersial sanoq sistemalariga nisbatan tezlanish bilan harakatlanadigan noinersial sanoq sistemalarida harakatni tavsiflash uchun, shartli ravishda soxta kuchlar deb ataladigan kuchlarni kiritish talab etiladi. Bunday kuchlarga quyidagilar kiradi: inersiya kuchi, markazdan qochma kuch yoki Koriolis kuchi. Bu «kuchlar» jismlarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga kelmaydi, ya’ni mohiyatan kuch hisoblanmaydi; ular faqat Nyutonning ikkinchi qonuni shaklini saqlab qolish uchun kiritiladi:

∑i=1nFi→+∑j=1nFfj→=ma→,

bu yerda ∑j=1nFfj→ — noinersial sanoq sistemasida yuzaga keladigan barcha soxta kuchlar yig‘indisi.

Dinamikaning ko‘plab qonunlarini Isaak Nyuton qonunlaridan emas, balki eng kichik ta’sir prinsipidan kelib chiqib ham ifodalash mumkin.

Jismga ta’sir etuvchi ayrim kuchlarning formulalari

  • Butun olam tortishish kuchi:
FT=Gm1m2r2

yoki vektorli ko‘rinishda:

FT→(r1→)=Gm1m2|r2→−r1→|3(r2→−r1→)

Yer sirtiga yaqin joyda:

FT→=mg→
Ff=μN
FA=ρgV

Dinamikaning tadqiqot obyektlari turlariga ko‘ra bo‘linishi

  • Moddiy nuqta dinamikasi o‘zaro ta’sirni o‘rganadi, bunda moddiy nuqtalar — o‘lchamlari o‘rganilayotgan hodisaning xarakterli o‘lchamlariga nisbatan e’tiborsiz qoldirilishi mumkin bo‘lgan jismlardir. Shu sababli, moddiy nuqta dinamikasida kuchlar, jismning barcha nuqtalariga ta’sir etuvchi kuchlar teng deb hisoblanadi.
  • Qattiq jism dinamikasi o‘zaro ta’sirni o‘rganadi, bunda mutlaqo qattiq jismlar (jismlar, ya’ni ularning istalgan ikki nuqtasi orasidagi masofa o‘zgarmaydi). Chunki noldan farqli hajmga ega bo‘lgan har qanday jism cheksiz ko‘p nuqtaga ega va, shunga mos ravishda, ular orasida cheksiz ko‘p o‘zgarmas bog‘lanishlar mavjud; jism 6 ta erkinlik darajasiga ega bo‘ladi, bu esa uning o‘zaro ta’sirlashish usullariga cheklov qo‘yadi.

Mexanik sistemalarning muvozanat shartlarini o‘rganadigan fan — statika.

Deformatsiyalanadigan jismlar dinamikasi:

Makroskopik tizimlarning eng umumiy xususiyatlarini esa termodinamika o‘rganadi; uning yutuqlari mexanikada hisobga olinadi.

Adabiyotlar

  • V. A. Aleshkevich, L. G. Dedenko, V. A. Karavayev Qattiq jism mexanikasi. Ma’ruzalar. Moskva davlat universiteti Fizika fakulteti nashriyoti, 1997.
  • A. N. Matveyev Mexanika va nisbiylik nazariyasi. Moskva: Oliy maktab, 1986. (3-nashr. Moskva: ONIKS XXI asr: Dunyo va ta’lim, 2003. — 432 bet.)
  • Yu. G. Pavlenko Nazariy mexanika bo‘yicha ma’ruzalar. Moskva: FIZMATLIT, 2002. — 392 bet.
  • D. V. Sivuxin Umumiy fizika kursi. 5 jildda. I jild. Mexanika. 4-nashr. Moskva: FIZMATLIT; Moskva fizika-texnika instituti nashriyoti, 2005. — 560 bet.
  • B. M. Yavorskiy, A. A. Detlaf Yuqori sinf o‘quvchilari va oliy o‘quv yurtlariga kiruvchilar uchun fizika: o‘quv qo‘llanma. Moskva: Drofa, 2002, 800 bet. ISBN 5-7107-5956-2

Havolalar