
Yetim sayyora (boshqa nomlari — sayyora-daydi, planemo, sayyora-sayyoh, yulduzlararo sayyora, erkin suzib yuruvchi sayyora, erkin harakatlanuvchi sayyora, kvazisayyora, yakka sayyora, daydi sayyora yoki sayyora-quvg‘indi) — yulduzlararo obyekt bo‘lib, massasi sayyoralar massasiga yaqin, shakli sharsimon va mohiyatan sayyora hisoblangan, biroq gravitatsion jihatdan hech qanday yulduz, jigarrang mitti yulduz yoki boshqa sayyoraga bog‘lanmagan (ammo o‘z yo‘ldoshlariga ega bo‘lishi mumkin) osmon jismidir. Agar bunday sayyora galaktika ichida joylashgan bo‘lsa, u bevosita galaktika yadrosi atrofida aylanadi (aylanish davri odatda juda uzoq bo‘ladi). Aks holda u galaktikalararo sayyora hisoblanadi va hech bir jism atrofida aylanmaydi.
Bunday sayyoralar qandaydir halokatli hodisa oqibatida yulduz atrofidagi orbitasidan chiqib ketishi natijasida paydo bo‘lishi mumkin. Aksariyat mutaxassislar bunday sayyoralar yulduzlardan mustaqil ravishda shakllanishi mumkinligiga ishonmaydi. Agar shunga o‘xshash obyekt ona yulduzsiz shakllangan bo‘lsa, ayrim astronomlarning fikricha, uni sayyora deb atash to‘g‘ri emas. Bu qarashga ko‘ra, faqat yulduz atrofidagi gaz va chang diskida paydo bo‘lgan jismlarnigina sayyoralar qatoriga kiritish kerak. Masalan, gaz gigantiningning massasi jigarrang mitti yulduz massasidan kichik bo‘lib, uning atrofida aylanadigan yulduzi bo‘lmasa, u sayyora emas, balki subjigarrang mitti yulduz sifatida tasniflanishi lozim (bu sayyoralar emas, yulduzlar sinfiga kiritiladi, garchi subjigarrang mitti yulduzlarda termoyadro reaksiyalari sodir bo‘lmasa ham), chunki bunday obyektlarning shakllanish mexanizmi yulduzlarning shakllanishiga o‘xshaydi.
Xalqaro astronomiya ittifoqi bunday sayyoralarni subjigarrang mitti yulduzlar qatoriga kiritishni taklif qilgan. Boshqa astronomlar esa bunday jismlarni sayyoralarning alohida turi bo‘lgan planetarlar (планетар) sinfiga kiritish kerak, deb hisoblaydi.
Ba’zi astronomlar bunday osmon jismlari aniqlangani haqida xabar bergan, ammo bu holatlar tasdiqlanmagan. PSO J318.5-22, CFBDSIR 2149-0403 va WISE 0855-0714 obyektlarining massalari tasdiqlangan va agar ular subjigarrang mitti yulduzlar deb tasniflanmasa, yetim sayyoralar hisoblanishi mumkin.
Sayyora-daydilarning 2,6 mingdan ortiq kuzatuvini 2010-yildan 2015-yilgacha OGLE loyihasining to‘rtinchi bosqichi doirasida tahlil qilgan olimlar yetim sayyoralar odatda quyidagi toifaga mansub, degan xulosaga kelgan: superyerlar.
2011-yilda o‘nta mikrolinzalanish hodisasiga asoslanib, olimlar Somon yo‘li galaktikasida taxminan 200 mlrd yetim sayyora mavjud, degan xulosaga kelgan. 2017-yilda bu baho ikki baravar kamaytirildi, chunki mikrolinzalanish hodisalarining aksariyatiga yetim sayyoralar emas, balki yulduz tizimlariga kiruvchi ekzosayyoralar sabab bo‘lishi aniqlangan.
2021-yilda e’lon qilingan ilmiy maqolada astronomlar guruhi Chayon va Ilonboqar yulduz turkumlarida bir nechta yerusti va kosmik rasadxonalari (VLT, VISTA, VST, MPG/ESO va boshqalar) yordamida massasi Yupiternikiga yaqin bo‘lgan 70 tadan 170 tagacha (taxmin qilinayotgan yoshiga qarab) yangi yetim sayyora aniqlanganini ma’lum qildi. Bu sayyoralar, ehtimol, avval yulduzlar atrofida shakllangan, keyinchalik esa o‘z tizimlaridan uloqtirib yuborilgan. Somon yo‘lida erkin kezib yuruvchi bir necha milliard ulkan yetim sayyora bo‘lishi mumkin.
Yulduzlararo fazoda issiqlikni saqlab qolish
Aynan 1998-yilda professor Devid Stivenson «Yulduzlararo fazoda hayot mavjud bo‘lishi ehtimoli» mavzusida ilmiy ish yozgan.
Ushbu ishda Stivenson yulduzlararo fazo juda sovuq bo‘lishiga qaramay, Yupiterga o‘xshash ulkan sayyoralar mutlaq nol haroratigacha sovib ketmasligini, balki ichki manbalardan ajraladigan issiqlik hisobiga o‘z haroratini saqlab qolishini ta’kidlagan. Bunga qalin vodorodli atmosfera yordam beradi: u infraqizil diapazonda shaffof bo‘lmagani uchun sayyoraning issiqlik yo‘qotishiga to‘sqinlik qiladi.
Sayyoralar tizimlari, jumladan Quyosh tizimi shakllanayotgan vaqtda ayrim kichik jismlar o‘z tizimidan chiqib, ochiq kosmosga «qochib ketgan» bo‘lishi mumkin. Ayrim taxminlarga ko‘ra (qarang: beshinchi gaz giganti haqidagi gipoteza), bunday hodisa ancha katta massali jismlar bilan ham yuz bergan bo‘lishi mumkin.
Jism o‘z yulduzidan uzoqlashgani sari yulduzdan keladigan issiqlik, ayniqsa, ultrabinafsha nurlanish miqdori uzluksiz kamayadi. Natijada sayyora yengil gazlarni ham oson saqlab qola oladi. Hatto Yer kabi kichik sayyora ham quyidagi yengil gazlarni saqlab qolishi mumkin: vodorod va geliy.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, Yer massasiga teng jismda vodorod bosimi kamida ming atmosferaga yetganida deyarli ideal adiabatik jarayon yuzaga keladi. Radioaktiv izotoplar parchalanishidan ajraladigan energiya hatto haroratni noldan yuqori darajada saqlashga yetarli bo‘lardi va suyuq suv mavjud bo‘lishi mumkin edi. Shu sababli bunday sayyoralarda suyuq suvdan iborat okeanlar bo‘lishi ehtimoli istisno etilmaydi. Shuningdek, bu sayyoralar uzoq vaqt davomida yuqori geologik faollikni saqlashi, suvosti vulqonlari hamda himoya qiluvchi magnit maydoniga ega bo‘lishi mumkinligi taxmin qilinadi. Bular hayot uchun energiya manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Tadqiqotlar mualliflari yulduzlararo sayyoralarda hayot mavjudligini aniqlash deyarli imkonsiz ekanini tan olishadi: atmosfera sayyoradagi tirik organizmlardan chiqadigan barcha infraqizil nurlanishni butunlay yutib yuboradi.
Modellashtirish natijalari shuni ham ko‘rsatdiki, biror halokatli hodisa sayyorani o‘z tizimidan chiqarib yuborganida, Yer — Oy tizimiga o‘xshash tizimlarning besh foizi butunligicha saqlanib qoladi. Katta yo‘ldosh tizimni isitishi mumkin bo‘lgan kuchli to‘lqin hosil qiluvchi tortishish kuchlarining manbai bo‘ladi.
Yetim sayyoralar yo‘ldoshlarining ayrim xususiyatlari
Ayrim ekzosayyoralar, masalan, planemo 2M1207 b, jigarrang mitti yulduz atrofida aylanadi va mayda zarrachalardan tashkil topgan katta chang bulutiga ega. Agar yetarlicha katta ekzosayyoralar yulduzdan tashqarida shakllansa, keyinchalik ularning atrofida kichikroq yo‘ldoshlar, jumladan Yer tipidagi sayyoralar ham paydo bo‘lishi mumkin. Bunday sayyora-yo‘ldoshlarni bir ma’noda na yetim sayyoralar, na to‘laqonli sayyoralar (ekzoyo‘ldoshlar) deb tasniflab bo‘ladi, chunki ularning ona jismi o‘zi yetim sayyora hisoblanadi. Shu bilan birga, ularning shakllanish mexanizmi Quyosh yoki boshqa sayyoralar tizimlarining shakllanish mexanizmidan farq qilmaydi.
San’atda
Yozuvchi Fransua Borda (Fransis Karsak)ning «Yerning qochishi» (1960) romanida Yer va Veneraning qo‘shni yulduz tizimlariga ko‘chirilishi tasvirlangan.
Uorlorn nomli yetim sayyorada voqealari kechadigan ilmiy-fantastik roman — amerikalik yozuvchi Jorj Martinning «So‘nayotgan nur» (1978).
Xitoylik fantast yozuvchi Lyu Sisinning «Sayyor Yer» (2000-yil, 2019-yilda ekranlashtirilgan) qissasida Yer olimlari Quyosh yaqin 400 yil ichida qizil gigantga aylanib, Quyosh tizimidagi jismlarni yutib yuborishini aniqlaydi. Yer sivilizatsiyasini halokatdan saqlab qolish uchun Yer orbitasini o‘zgartirish va uni Quyosh tizimidan olib chiqish rejasi ishlab chiqiladi. Ikki yarim ming yildan so‘ng Yer Alfa Sentavr yulduzi atrofiga yetib borishi kerak bo‘ladi. Bu uzoq safar davomida Yer yetim sayyora bo‘lib qoladi; ikkinchi filmda uning Oydan ham ayrilishi (Oy tortishish kuchidan xalos bo‘lishi) orqali Yerning ko‘chishini amalga oshirish kerakligi ko‘rsatiladi (buning uchun yana Alfa Sentavr tomon yo‘l olishda Yupiterning gravitatsiyasidan foydalanish, Pluton orbitasidan o‘tgach Yer atmosferasining kristallanishini boshdan kechirish, boshqa yulduz tizimi tomon yulduzlararo fazoda harakatlanish vaqtida 1300 yil davomida zulmatda qolish va yangi yulduz tizimi yorug‘ligiga moslashish zarur bo‘ladi).
«Melanxoliya» Lars fon Trier tomonidan suratga olingan film bo‘lib, unda Yer katta yetim sayyora bilan to‘qnashuv oqibatida halok bo‘ladi.
Britaniyaning «Doktor Kim» (1963-...) teleserialida Yerning egizak sayyorasi — Mondas tasvirlanadi. U avval Yer bilan gravitatsion muvozanatda bo‘lgan, biroq Oy paydo bo‘lgach bu muvozanat buzilgan va Mondas yetim sayyoraga aylangan.
Adabiyotlar
- Stivenson, D. Yulduzlararo fazoda hayotni saqlab turuvchi sayyoralar bo‘lishi mumkinmi? (ingliz tilida) // Nature. — 1999. — 400-jild. — 32-bet. — doi:10.1038/21811.
Havolalar
- Stivensonning Nature jurnalidagi maqolaga o‘xshash, biroq ko‘proq ma’lumotni o‘z ichiga olgan «Yulduzlararo fazoda hayotni ta’minlay oladigan sayyoralar mavjud bo‘lishi ehtimoli» nomli maqolasi (ingliz tilida)
- G‘aroyib yangi olamlar kichik Quyosh tizimlarini yaratishi mumkin Robert Roy Britt (SPACE.com), 5-iyun 2006-yil, 11:35 (AQSh sharqiy vaqti) (ingliz tilida)
- Quyosh tizimidan tashqaridagi sayyoralar bo‘yicha ishchi guruh — «Sayyora» tushunchasining ta’rifi «sayyora» atamasi ta’rifi bo‘yicha rasmiy bayonot (IAU) 2003 (ingliz tilida)
- XAI tomonidan taklif etilgan «sayyora» va «plutonlar» tushunchalarining dastlabki ta’rifi matbuot xabari (Xalqaro astronomiya ittifoqi) 2006 (ingliz tilida)
- Matn: «Bir chelak havo» hamda original radioeshittirish (ingliz tilida)
- Astronomlar o‘nta erkin sayyorani kashf etdi Arxiv nusxasi 8-may 2013-yildagi Wayback Machine