Uglerod izotoplari haqida

Uglerod izotoplari — atomlarning (va yadrolarning) kimyoviy element uglerodga mansub, yadrolaridagi neytronlar soni bilan farqlanadigan ko‘rinishlaridir. Uglerodning ikkita barqaror izotopi — 12C va 13C mavjud. Bu izotoplarning tabiiy ugleroddagi ulushi mos ravishda 98,93 % va 1,07 % ni tashkil etadi. Uglerodning yana 13 ta radioaktiv izotopi maʼlum (8C dan 22C gacha), ulardan bittasi — 14C — tabiatda uchraydi (uning atmosfera uglerodidagi ulushi taxminan 10−12). Izomer holatlar maʼlum emas. Uglerod yengil element bo‘lib, uning izotoplari massasi va shu sababli fizik xossalari jihatidan sezilarli farqlanadi. Shuning uchun ko‘plab tabiiy jarayonlarda izotoplar ajralishi (fraksiyalanishi) sodir bo‘ladi. Eng uzoq yashovchi radioizotop — 14C bo‘lib, uning yarim yemirilish davri 5700 yilni tashkil etadi.

Uglerod izotoplari jadvali

Nuklid
belgisi
Z(p) N(n) Izotop massasi,
(a. m. b.)
Yarim
yemirilish davri

(T1/2)
Yemirilish turi Yemirilish mahsuloti Yadro spini va juftligi
Izotopning
tabiatdagi ulushi
Izotopning tabiatdagi ulushi o‘zgarish oralig‘i
Qo‘zg‘alish energiyasi
8C 6 2 8,037 643 ± (20) 3,5(14)⋅10−21 s
[230(50) keV]
2p 6Be 0+
9C 6 3 9,0 310 372 ± (23) 126,5(9) ms β+, p (61,6 %) 8Be 3/2−
β+, α (38,4 %) 5Li
10C 6 4 10,01 685 322(8) 19,3011(15) s β+ 10B 0+
11C 6 5 11,01 143 260(6) 20,3402(53) min β+ (99,79 %) 11B 3/2−
ET (0,21 %) 11B
12C 6 6 Taʼrif bo‘yicha 12 barqaror 0+ [0,9884, 0,9904]
13C 6 7 13,00 335 483 534(25) barqaror 1/2− [0,0096, 0,0116]
14C 6 8 14,0 032 419 890(4) 5,70(3)⋅103 yil β− 14N 0+ juda oz miqdorda <10−12
15C 6 9 15,0 105 993(9) 2,449(5) s β− 15N 1/2+
16C 6 10 16,014 701(4) 750(6) ms β−, n (99,0 %) 15N 0+
β− (1,0 %) 16N
17C 6 11 17,022 579(19) 193(6) ms β− (71,6 %) 17N 3/2+
β−, n (28,4 %) 16N
18C 6 12 18,02 675(3) 92(2) ms β− (68,5 %) 18N 0+
β−, n (31,5 %) 17N
19C 6 13 19,03 480(11) 46,2(23) ms β−, n (47 %) 18N 1/2+
β− (46 %) 19N
β−, 2n (7 %) 17N
20C 6 14 20,04 026(25) 16(3) ms β−, n (70 %) 19N 0+
β−, 2n (<18,6 %) 18N
β− (>11,4 %) 20N
21C 6 15 21,04 900(64)# <30 ns n 20C 1/2+#
22C 6 16 22,05 755(25) 6,2(13) ms β−, n (61 %) 21N 0+
β−, 2n (<37 %) 20N
β− (>2 %) 22N


← Bor izotoplari | Azot izotoplari →
  1. ↑ Используется для позитронно-эмиссионной томографии.
  2. ↑ Атомная единица массы определяется как 1⁄12 массы свободного покоящегося атома углерода 12C, находящегося в основном состоянии.
  3. ↑ Используется для радиоуглеродного датирования

Jadvalga tushuntirishlar

  • Nuklid belgisi yonidagi 'm', 'n', 'p' indekslari nuklidning qo‘zg‘algan izomer holatlarini bildiradi.
  • Qalin shrift bilan yozilgan belgilar barqaror yemirilish mahsulotlarini bildiradi. Qalin kursiv bilan yozilgan belgilar esa yarim yemirilish davri Yer yoshiga yaqin yoki undan uzun bo‘lgani sababli tabiiy aralashmada mavjud bo‘lgan radioaktiv yemirilish mahsulotlarini bildiradi.
  • Panjara belgisi (#) bilan belgilangan qiymatlar faqat tajriba maʼlumotlari asosida emas, balki hech bo‘lmaganda qisman qo‘shni nuklidlarning sistematik tendensiyalari bo‘yicha (ulardagi Z va N nisbatlari o‘xshash bo‘lganda) baholangan. Spin va/yoki juftlikning ishonchli aniqlanmagan qiymatlari qavs ichida berilgan.
  • Noaniqlik oxirgi ahamiyatli raqam birliklarida ifodalangan qavs ichidagi son ko‘rinishida beriladi va bitta standart og‘ishni bildiradi (tabiiy tarqalish darajasi va izotopning standart atom massasi uchun IUPAC maʼlumotlarida qo‘llanadigan noaniqlik taʼrifi bundan mustasno: u murakkabroq). Misollar: 29770,6(5) — 29770,6 ± 0,5; 21,48(15) — 21,48 ± 0,15; −2200,2(18) — −2200,2 ± 1,8.

Izotop 14C

Uglerodning barqaror izotoplaridan tashqari, tabiatda radioaktiv 14C izotopi (radiouglerod) ham uchraydi. U 14N neytronlar bilan nurlantirilganda quyidagi reaksiya orqali hosil bo‘ladi:

714N+01n→614C+11H.

Azot ishtirokidagi reaksiyadan tashqari, 14C izotopi kislorod 17ning O izotopini neytronlar bilan nurlantirish natijasida quyidagi reaksiya 17
8
orqali ham hosil bo‘lishi mumkin: O + n → 14
6
C + α
. Biroq atmosferada 17O izotopi juda kam bo‘lgani sababli bu yo‘l orqali 14C hosil bo‘lishi faqat yadro texnologiyalarida hisobga olinadi.

Tabiatda 14C atmosferada mavjud azot-14 ga kosmik nurlanish taʼsir etishi natijasida hosil bo‘ladi. Uglerod-14 oz miqdorda Yer po‘stida.

Muvozanat sharoitida 14C ning Yer atmosferasi va biosferadagi barqaror uglerodga nisbatan muvozanatdagi ulushi ~10−12 ni tashkil etadi. Qazilma yoqilg‘idan (ko‘mir, neft, gaz) faol foydalanish boshlanganidan buyon atmosferaga radiouglerod saqlamaydigan (millionlab yillar davomida yemirilib ketgan) karbonat angidrid doimiy ravishda chiqarilmoqda. Bu atmosferadagi 14C/12C nisbatining asta-sekin kamayishiga olib kelmoqda. Biroq atmosfera uglerodining radioaktiv bo‘lmagan qazilma uglerod hisobiga suyulishi (Zyuss effekti[ingl.] deb ataladi) sanoatlashtirish boshlangan XVIII asrdan buyon atmosferadagi 14C ning solishtirma faolligini atigi 1,5…2,5 % ga, okeanlardagi 14C ning solishtirma faolligini esa atigi 0,2 % ga kamaytirgan. 1945-yilda boshlangan ancha keskin va sezilarli o‘zgarish atmosferadagi yadro, ayniqsa termoyadro portlashlari bilan bog‘liq. Ular katta neytronlar oqimini hosil qilib, yuqoridagi reaksiya orqali atmosfera azot-14 ini uglerod-14 ga aylantiradi. Bu taʼsir 1960-yillarning o‘rtalarida eng yuqori darajaga yetgan; Shimoliy yarimshar 14C izotopining troposferadagi umumiy miqdori deyarli ikki baravar oshgan. Atmosferada yadro sinovlari taqiqlangach, troposferadagi 14C miqdori tez kamaygan (har 12—16 yilda ikki baravarga). Bunga troposferadagi uglerod zaxirasining atmosferaga qaraganda ancha katta sig‘imga ega bo‘lgan va «bomba radiouglerodi» deyarli taʼsir qilmagan okean bilan muvozanatga kelishi sabab bo‘lgan. Hozirgi kunga kelib, atmosferadagi 14C miqdori deyarli yadroviy davrdan oldingi ko‘rsatkichlarga qaytgan. 1950-yilda solishtirma faollik 14ka aylantirilganda, 226 Bq har 1 kg atmosfera uglerodiga to‘g‘ri kelgan.

Yadro portlashlarida 14C hosil bo‘lishi radiatsion ifloslanishning muhim omillaridan biriga aylangan, chunki uglerod tirik organizm modda almashinuvida qatnashadi va unda to‘planishi mumkin.

Radiouglerod usulida yoshni aniqlash

O‘simlik va hayvonlardan kelib chiqqan organik moddalarning 14C izotopi sababli yuzaga keladigan radioaktivligini o‘lchash qadimiy buyumlar va tabiiy namunalarning yoshini radiouglerod usulida aniqlashda qo‘llanadi. Yer atmosferasida 14C ning har yili hosil bo‘lish surʼati sanasi maʼlum bo‘lgan namunalar, jumladan daraxtlarning turli yillik halqalaridagi ushbu izotop miqdori asosida aniqlangan. Shu sababli uglerod balansidagi 14C ulushi ham maʼlum. Tirik organizm uglerodni o‘zlashtirib, undagi 14C balansini atrof-muhitdagi miqdor bilan bir xil darajada saqlaydi. Organizm nobud bo‘lgach, uglerodning yangilanib turishi to‘xtaydi va 14C ulushi radioaktiv yemirilish natijasida asta-sekin kamayadi. Namunadagi 14C miqdorini aniqlash orqali olimlar organizm qachon yashaganini baholashlari mumkin.

Uglerodning izotop tarkibi standartlari

Uglerodning izotop tarkibini tavsiflashda PDB standarti ishlatiladi. Uning nomi belemnitlardan, yaʼni Pidi (Peedee) formatsiyasining Janubiy Karolinada (AQSH) topilgan namunalaridan kelib chiqqan. Bu belemnitlar izotop tarkibi juda bir jinsli bo‘lgani uchun standart sifatida tanlangan.

Uglerod izotoplarining tabiatda fraksiyalanishi

Tabiatda uglerod izotoplari nisbatan past haroratlarda ham faol ajraladi. O‘simliklar fotosintez jarayonida uglerodning yengil izotopini tanlab o‘zlashtiradi. Fraksiyalanish darajasi uglerodning biokimyoviy bog‘lanish mexanizmiga bog‘liq. Ko‘pchilik o‘simliklar 12C ni faol to‘playdi va ularning tarkibida ushbu izotopning nisbiy ulushi atmosferadagidan 15—25 ‰ ga yuqori bo‘ladi. Shu bilan birga, dasht hududlarida keng tarqalgan boshoqli o‘simliklarda 12C nisbatan kam to‘planadi va ularning izotop tarkibi atmosferanikidan atigi 3—8 ‰

Uglerod izotoplari CO2 ning suvda erishi va bug‘lanishi, kristallanish va shunga o‘xshash jarayonlarda fraksiyalanadi.

Ko‘plab ilmiy ishlar olmoslar tarkibidagi uglerodning izotop tarkibini o‘rganishga bag‘ishlangan.

Havolalar