Kvark yulduzi

Kvark yulduzi — faraziy kosmik obyekt boʻlib, «kvark moddasi» deb ataluvchi moddadan tashkil topgan. Hozircha moddaning kvark holatiga oʻtishi qaytar jarayonmi, yaʼni bosim kamayganda kvark moddasi yana neytron moddasiga aylanadimi — nomaʼlum. Modellashtirish natijalariga koʻra, kvark yulduzi tarkibini tashkil etadi deb taxmin qilinayotgan «kvark gazi»da juda koʻp miqdorda s-kvarklar boʻlishi kerak. Shu sababli kvark yulduzlari baʼzan «gʻalati» yulduzlar deb ham ataladi.

Kvark yulduzlari mavjudligi haqidagi gipotezani ilk bor D. D. Ivanenko va D. F. Kurdgelaidze 1965-yilda ilgari surgan.

Shakllanishi

Taxminlarga koʻra, neytron yulduzlarini tashkil etadigan degeneratsiyalangan gaz yulduz yoki uni hosil qilgan oʻta yangi yulduzning gravitatsiyasi taʼsirida yetarlicha kuchli bosim ostida qolsa, ayrim neytronlar oʻz tarkibidagi kvarklarga (u-kvarklar va d-kvarklar) parchalanadi va shu tariqa kvark moddasi hosil boʻladi. Bu oʻzgarish faqat neytron yulduzining markazida sodir boʻlishi yoki fizik sharoitlarga qarab uni butunlay oʻzgartirishi mumkin. Bunday yulduzlar kvark yulduzlari deb ataladi.

Moddaning xossalari

Qoʻshimcha maʼlumot: Yagona maydon nazariyasi, Katta portlash xronologiyasi

Ushbu turdagi obyektlarda modda shunday holatda boʻlishi kerakki, unda zamonaviy fizikaga maʼlum boʻlgan toʻrtta fundamental oʻzaro taʼsir bir vaqtning oʻzida amal qiladi:

  1. Gravitatsion oʻzaro taʼsir
  2. Elektromagnit oʻzaro taʼsir
  3. Kuchsiz yadroviy oʻzaro taʼsir
  4. Kuchli yadroviy oʻzaro taʼsir

Neytron yulduzlari ichidagi nihoyatda yuqori zichlik, ammo 1012 K dan ancha past harorat sharoitida kvark moddasi, nazariyaga koʻra, ayrim oʻziga xos xossalarga ega boʻladi. Masalan, u Fermi suyuqligi kabi xususiyatlarga ega boʻlishi va unda rangli oʻta oʻtkazuvchanlik[ingl.] yuzaga kelishi kutiladi. Hozircha bunday ekstremal sharoitlarni laboratoriyalarda qayta hosil qilishning imkoni yoʻq. Shu sababli bunday moddani bevosita tajribalar orqali oʻrganib boʻlmaydi.

u- va d-kvarklardan tashkil topgan kvark moddasining Fermi energiyasi oddiy atom moddasiga nisbatan juda yuqori boʻladi va u faqat oʻta yuqori harorat va/yoki bosim sharoitida barqaror boʻladi. Bu esa faqat yadrosi kvark moddasidan iborat neytron yulduzlarigina barqaror kvark yulduzlari boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

Gʻalati yulduzlar

Hisob-kitoblarga koʻra, oddiy kvark moddasini past harorat va bosimda beqaror qiladigan yuqori Fermi energiyasini yetarlicha u- va d-kvarklarni s-kvarklarga aylantirish orqali sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Kvark moddasining bu turi gʻalati modda deb ataladi. Bunday moddadan tashkil topgan faraziy yulduzlarning nomi — gʻalati yulduzlar[ingl.].

Nomzod yulduzlar

2022-yil holatiga koʻra, kvark yulduzlarining mavjudligi isbotlanmagan. Neytron yulduzlari kvark yulduzlariga aylanishi mumkinligini koʻrsatuvchi nazariy asoslar mavjud. Pulsarlarni kvark yulduzligiga nomzod sifatida tanlashda ularning aylanish davri tahlil qilinib, tezlik chegarasidan — yaʼni neytron yulduzlarining aylanish tezligiga qoʻyilgan chegaradan — oshish ehtimoli tekshiriladi. Masalan, tez aylanadigan XTE J1739-285 pulsari kvark yulduzi boʻlishi mumkin deb hisoblanadi. Shuningdek, bunday obyektlarning massasi neytron yulduzlari uchun ruxsat etilgan yuqori chegaraga yaqin boʻlishi kerak. Eng soʻnggi tadqiqotlarga koʻra, bu chegara 2—2,5 M☉ oraligʻida. Quyidagi obyektlar materiyaning kvark holatidagi shaklidan tashkil topgan boʻlishi mumkin deb hisoblanadi:

  • Kanadaning Kalgari universiteti olimlari 18-sentabr 2006-yilda aniqlangan yorqin oʻta yangi yulduz SN 2006gy qoldigʻi kvark yulduzi boʻlishi mumkin deb taxmin qilishmoqda.
  • Quyidagi oʻta yangi yulduzlar oʻrnida relyativistik obyektlar qolgan: SN 2005gj[ingl.], SN 2005ap[ingl.] va ASASSN-15lh[ingl.].
  • Ikki neytron yulduzining qoʻshilishidan soʻng kuzatilgan gravitatsion-toʻlqinli hodisa — GW190425 — kvark yulduzining paydo boʻlishiga olib kelgan boʻlishi mumkin.
  • HESS J1731-347 ixcham yulduzining oʻta yangi yulduz qoldigʻidagi 2022-yilda eʼlon qilingan spektroskopik tadqiqoti uning massasi 0,8±0,2 M☉ boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi. Bungacha massasi 1,1 M☉ dan kichik neytron yulduzlari maʼlum emas edi. Bunday kichik massani oʻta yangi yulduz portlashlarining mavjud nazariy modellari bilan izohlash qiyin. Biroq mualliflar yulduz atmosferasi va uning sirtidagi harorat taqsimoti uchun qaysi modellar tanlanishiga qarab, bu yulduzning massasi kattaroq boʻlishi ham mumkinligini koʻrsatishgan. Shunga qaramay, phys.org portali sharhlovchisi HESS J1731-347 ixcham obyekti massasi kichikligi tufayli kvark yulduzi boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan va hatto shu fikrni maqola sarlavhasiga chiqargan. Holbuki, asl ilmiy maqolada mualliflar aksincha, kichik massa kvark moddasiga oʻtishni qiyinlashtirishini taʼkidlashgan.

Adabiyotlar

Havolalar