Kvark yulduzi — faraziy kosmik obyekt boʻlib, «kvark moddasi» deb ataluvchi moddadan tashkil topgan. Hozircha moddaning kvark holatiga oʻtishi qaytar jarayonmi, yaʼni bosim kamayganda kvark moddasi yana neytron moddasiga aylanadimi — nomaʼlum. Modellashtirish natijalariga koʻra, kvark yulduzi tarkibini tashkil etadi deb taxmin qilinayotgan «kvark gazi»da juda koʻp miqdorda s-kvarklar boʻlishi kerak. Shu sababli kvark yulduzlari baʼzan «gʻalati» yulduzlar deb ham ataladi.
Kvark yulduzlari mavjudligi haqidagi gipotezani ilk bor D. D. Ivanenko va D. F. Kurdgelaidze 1965-yilda ilgari surgan.
Shakllanishi
Taxminlarga koʻra, neytron yulduzlarini tashkil etadigan degeneratsiyalangan gaz yulduz yoki uni hosil qilgan oʻta yangi yulduzning gravitatsiyasi taʼsirida yetarlicha kuchli bosim ostida qolsa, ayrim neytronlar oʻz tarkibidagi kvarklarga (u-kvarklar va d-kvarklar) parchalanadi va shu tariqa kvark moddasi hosil boʻladi. Bu oʻzgarish faqat neytron yulduzining markazida sodir boʻlishi yoki fizik sharoitlarga qarab uni butunlay oʻzgartirishi mumkin. Bunday yulduzlar kvark yulduzlari deb ataladi.
Moddaning xossalari
- Qoʻshimcha maʼlumot: Yagona maydon nazariyasi, Katta portlash xronologiyasi
Ushbu turdagi obyektlarda modda shunday holatda boʻlishi kerakki, unda zamonaviy fizikaga maʼlum boʻlgan toʻrtta fundamental oʻzaro taʼsir bir vaqtning oʻzida amal qiladi:
- Gravitatsion oʻzaro taʼsir
- Elektromagnit oʻzaro taʼsir
- Kuchsiz yadroviy oʻzaro taʼsir
- Kuchli yadroviy oʻzaro taʼsir
Neytron yulduzlari ichidagi nihoyatda yuqori zichlik, ammo 1012 K dan ancha past harorat sharoitida kvark moddasi, nazariyaga koʻra, ayrim oʻziga xos xossalarga ega boʻladi. Masalan, u Fermi suyuqligi kabi xususiyatlarga ega boʻlishi va unda rangli oʻta oʻtkazuvchanlik[ingl.] yuzaga kelishi kutiladi. Hozircha bunday ekstremal sharoitlarni laboratoriyalarda qayta hosil qilishning imkoni yoʻq. Shu sababli bunday moddani bevosita tajribalar orqali oʻrganib boʻlmaydi.
u- va d-kvarklardan tashkil topgan kvark moddasining Fermi energiyasi oddiy atom moddasiga nisbatan juda yuqori boʻladi va u faqat oʻta yuqori harorat va/yoki bosim sharoitida barqaror boʻladi. Bu esa faqat yadrosi kvark moddasidan iborat neytron yulduzlarigina barqaror kvark yulduzlari boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.
Gʻalati yulduzlar
Hisob-kitoblarga koʻra, oddiy kvark moddasini past harorat va bosimda beqaror qiladigan yuqori Fermi energiyasini yetarlicha u- va d-kvarklarni s-kvarklarga aylantirish orqali sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Kvark moddasining bu turi gʻalati modda deb ataladi. Bunday moddadan tashkil topgan faraziy yulduzlarning nomi — gʻalati yulduzlar[ingl.].
Nomzod yulduzlar
2022-yil holatiga koʻra, kvark yulduzlarining mavjudligi isbotlanmagan. Neytron yulduzlari kvark yulduzlariga aylanishi mumkinligini koʻrsatuvchi nazariy asoslar mavjud. Pulsarlarni kvark yulduzligiga nomzod sifatida tanlashda ularning aylanish davri tahlil qilinib, tezlik chegarasidan — yaʼni neytron yulduzlarining aylanish tezligiga qoʻyilgan chegaradan — oshish ehtimoli tekshiriladi. Masalan, tez aylanadigan XTE J1739-285 pulsari kvark yulduzi boʻlishi mumkin deb hisoblanadi. Shuningdek, bunday obyektlarning massasi neytron yulduzlari uchun ruxsat etilgan yuqori chegaraga yaqin boʻlishi kerak. Eng soʻnggi tadqiqotlarga koʻra, bu chegara 2—2,5 M☉ oraligʻida. Quyidagi obyektlar materiyaning kvark holatidagi shaklidan tashkil topgan boʻlishi mumkin deb hisoblanadi:
- Kanadaning Kalgari universiteti olimlari 18-sentabr 2006-yilda aniqlangan yorqin oʻta yangi yulduz SN 2006gy qoldigʻi kvark yulduzi boʻlishi mumkin deb taxmin qilishmoqda.
- Quyidagi oʻta yangi yulduzlar oʻrnida relyativistik obyektlar qolgan: SN 2005gj[ingl.], SN 2005ap[ingl.] va ASASSN-15lh[ingl.].
- Ikki neytron yulduzining qoʻshilishidan soʻng kuzatilgan gravitatsion-toʻlqinli hodisa — GW190425 — kvark yulduzining paydo boʻlishiga olib kelgan boʻlishi mumkin.
- HESS J1731-347 ixcham yulduzining oʻta yangi yulduz qoldigʻidagi 2022-yilda eʼlon qilingan spektroskopik tadqiqoti uning massasi 0,8±0,2 M☉ boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi. Bungacha massasi 1,1 M☉ dan kichik neytron yulduzlari maʼlum emas edi. Bunday kichik massani oʻta yangi yulduz portlashlarining mavjud nazariy modellari bilan izohlash qiyin. Biroq mualliflar yulduz atmosferasi va uning sirtidagi harorat taqsimoti uchun qaysi modellar tanlanishiga qarab, bu yulduzning massasi kattaroq boʻlishi ham mumkinligini koʻrsatishgan. Shunga qaramay, phys.org portali sharhlovchisi HESS J1731-347 ixcham obyekti massasi kichikligi tufayli kvark yulduzi boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan va hatto shu fikrni maqola sarlavhasiga chiqargan. Holbuki, asl ilmiy maqolada mualliflar aksincha, kichik massa kvark moddasiga oʻtishni qiyinlashtirishini taʼkidlashgan.
Adabiyotlar
- Kokkede Ya. Kvarklar nazariyasi. — M.: Mir, 1971. — B. 27. — 341 b.
- Oʻta zich kvant xromodinamikasi moddasi va ixcham yulduzlar (Superdense QCD Matter and Compact Stars) / Blaschke, David; Sedrakian, David. — Springer, 2003. — J. 197. — (NATO ilmiy turkumlari II: Matematika, fizika va kimyo). — ISBN 978-1-4020-3428-2. — doi:10.1007/1-4020-3430-X.
- Neytron yulduzlarining ichki tuzilishi fizikasi (Physics of neutron star interiors) / Blaschke, David; Sedrakian, Armen; Glendenning, Norman K.. — Springer-Verlag, 2001. — J. 578. — (Fizikadan maʼruzalar toʻplami — Lecture Notes in Physics). — ISBN 978-3-540-42340-9. — doi:10.1007/3-540-44578-1.
- Kvark moddasi boʻyicha maʼruzalar (Lectures on quark matter) / Plessas, Willibald; Mathelitsch, Leopold. — Springer, 2002. — J. 583. — (Fizikadan maʼruzalar toʻplami — Lecture Notes in Physics). — ISBN 978-3-540-43234-0. — doi:10.1007/3-540-45792-5.
Havolalar
- Ommabop mexanika Arxivlangan nusxa — 8-yanvar 2013-yil, Wayback Machine
- RX J185635-375 kvark yulduzimi? Arxivlangan nusxa — 28-avgust 2017-yil, Wayback Machine (ingl.)
- «Gʻalati» yulduzlarni kuzatish (Seeing 'Strange' Stars) Arxivlangan nusxa — 6-iyun 2011-yil, Wayback Machine (ingl.)
- Kvark yulduzlari eng ulkan portlashni yuzaga keltirishi mumkin (Quark Stars Could Produce Biggest Bang) Arxivlangan nusxa — 19-noyabr 2012-yil, Wayback Machine (ingl.)
- Drake; Marshall; Dreizler; Freeman; Fruscione; Juda; Kashyap; Nicastro; Pease. RX J185635-375 kvark yulduzimi? (ingl.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 2002. — 572-jild, 2-son. — 996—1001-betlar. — doi:10.1086/340368. — Bibcode:2002ApJ...572..996D. — arXiv:astro-ph/0204159.
- Sagert, Irina; Wietoska, Mirjam; Schaffner-Bielich, Jurgen. Gʻayrioddiy ekzotik holatlar va ixcham yulduzlar (Strange Exotic States and Compact Stars) (ingl.) // Journal of Physics G[ingl.]. — 2006. — 32-jild, 12-son. — S241–S249-betlar. — doi:10.1088/0954-3899/32/12/S30. — Bibcode:2006JPhG...32S.241S. — arXiv:astro-ph/0608317.