Everest cho‘qqisi haqida

Jomolungma (Everest)
tib. ཇོ་མོ་གླང་མ, xitoy. sodd. 珠穆朗玛峰, nepal. सगरमाथा
Вид с юго-запада
Janubi-g‘arbdan ko‘rinishi
Eng baland nuqtasi
Dengiz sathidan mutlaq balandligi8848,86 m
Nisbiy balandligi8848,86 m
Birinchi ko‘tarilish29-may 1953-yilda (Tensing Norgay va Edmund Hillari) 
Joylashuvi
27°59′17″ shim. k. 86°55′31″ sharq. uz.HGЯO
Davlatlar
Tog‘ tizimiHimolay 
Tog‘ tizmasi yoki massiviMahalangur-Himal 
Китай
Красная точка
Jomolungma (Everest)
Непал
Красная точка
Jomolungma (Everest)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Jomolungma (tib. ཇོ་མོ་གླང་མ, xitoy. an’an. 珠穆朗瑪峰, sodd. 珠穆朗玛峰, pinyin Zhūmùlǎngmǎ fēng, Palladiy transkripsiyasida Chjumulanma fen; nepal. सगरमाथा Sagarmatha) yoki Everest (ingl. Mount Everest) — Yer yuzidagi eng baland cho‘qqi (8848,86 m) bo‘lib, Xitoy-Nepal chegarasida joylashgan. Mahalangur-Himal tog‘ tizmasining bir qismi. Sayyoramizning eng baland tog‘i ekani ilk bor 1852-yilda aniqlangan. Uning cho‘qqisiga 12 mingdan ortiq ko‘tarilish amalga oshirilgan.

Nomlari va etimologiyasi

Ilk Tibet xaritasi 1719-yilda lamalar Curqin Zangbu va Lanben Zhainba tomonidan 1712—1717-yillarda Xitoy imperatori buyrug‘i bilan o‘tkazilgan razvedka natijalariga ko‘ra tuzilgan. Xaritaning de Anvil tayyorlagan Yevropa nusxasida tog‘ taxminan joylashgan hudud Tchoumou Lancma' deb atalgan, holbuki asl xitoycha ideogramma Jumu Langma Alin[aniqlashtirish kerak] deb o‘qilgan. Hindiston sharhi[ingl.] nashrida 1846—47-yillarda tog‘ Diskaveri, Pik-B, Pik-H va Pik-XV nomlari bilan tilga olingan.

Everest tog‘i

Britaniya geografik ma’lumotnomasida 1849-yili imkon qadar mahalliy asl nomlarni saqlashga harakat qilingan (masalan, Kanchenjanga va Dhaulagiri tog‘larida bo‘lgani kabi). Shunga qaramay, Endryu Skott Vo, geodeziya xizmati rahbari, Britaniya Hindistonihududida umumiy qabul qilingan mahalliy nomni topa olmaganini va uning izlanishlariga Nepal hamda Tibetning chet elliklarni kiritmaslik siyosati xalaqit berganini ta’kidlagan. Vo mahalliy nomlar ko‘pligi sababli ulardan birini tanlash qiyinligini aytib, Pik-XVga britaniyalik geodezist Jorj Everest— Hindiston bosh geodezisti lavozimida uning o‘tmishdoshi — sharafiga nom berishga qaror qilgan. Everestning o‘zi bunday e’tirofga qarshi bo‘lib, Qirollik geografiya jamiyatiga 1857-yilda «Everest» nomini hind tilida yozib bo‘lmasligini va uni Hindistonning tub aholisi talaffuz qila olmasligini bildirgan. Everestning e’tirozlariga qaramay, Vo taklif qilgan nom ustun kelgan va Qirollik geografiya jamiyati 1865-yilda «Everest» nomini rasman qabul qilgan. Jorj Everest tog‘ni birinchi bo‘lib kashf etmagan, hatto hayoti davomida uni biror marta ko‘rmagan. Bundan tashqari, «Everest» nomining hozirgi talaffuzi (/ˈɛvərɪst/) ser Jorj familiyasining talaffuzidan (/ˈiːvrɪst/, Ivrest).

Jomolungma

XIX asr oxirigacha «Hindiston sharhi»da tog‘ning quyidagi nomlari ham uchragan: Jomokangar, Jhomogangar, Chamokankar, Deodangar, Bhirab Langur, Bharab Than, Nyanam, Chingopamari, Gualham va boshqalar. Biroq ularning aynan Everestning mahalliy nomlari ekanini tasdiqlovchi dalillar bo‘lmagani uchun geografiya fanida hech biri jiddiy ko‘rib chiqilmagan. «Hindiston sharhi» ekspeditsiyasidan Everest atrofiga Nepal tomondan borgan ilk tadqiqotchi Natha Singx bo‘lib, u birinchi marta Chholungbif nomini eshitgan. 1920-yil dekabrda Britaniya vakolatxonasi xodimi Charlz Bell Everestga birinchi Britaniya ekspeditsiyasini tashkil etish masalalarini hal qilayotib, Dalay-lama roziligidan tashqari pergament olgan. Unda tibet tilida yozilgan jumlaning bir qismi «…janubdagi qushlar mamlakatining monastiri — Lho Cha-Mo-Lung (… Monastery is the bird country of the south, Lho Cha-Mo Lung)» shaklida bo‘lgan. Keyinchalik Lxasada Dalay-lamaning kotiblaridan biri unga Cha-Mo Lung — Cha-Dzi-Ma-Lung-Ma nomining qisqartmasi, Lho esa shunchaki janubni anglatishini tushuntirgan. Tibetning rasmiy hokimiyati Everestga yo‘l olgan birinchi Britaniya ekspeditsiyasiga bergan ruxsatnomada ham Chha-Mo-Lung Ma nomi keltirilgan. Bu nom 1922, 1933 va 1936-yillardagi ruxsatnomalarda ham ishlatilgan. Hozirgi nom geografiya fanida 1960-yillarda mustahkam o‘rnashgan. Bellning ta’kidlashicha, tibet tilidan turli tarjimalarda bu nom «Yerning ilohiy onasi» yoki «Shamolning ilohiy onasi» sifatida talqin qilinishi mumkin. Sherplar orasida esa tog‘ nomi xalq tilida «Ustidan qushlar uchib o‘ta olmaydigan tog‘» deb talqin qilinadi. Nepalcha nomi — Sagarmatha (nepal. सगरमाथा) — ilk bor 1960-yillarda chegarani demarkatsiya qilish jarayonida, cho‘qqidan o‘tuvchi Nepal va Xitoy chegarasi belgilangan paytda paydo bo‘lgan.

Tibet tilidan tarjima qilinganda Chomolangma (ཇོ་མོ་གླང་མ) «Ilohiy (ཇོ་མོ) ona (མ) hayotiy quvvat (གླང)» degan ma’noni bildiradi. Tog‘ bon dini ma’budasi Sherab Jamma (Sherab — «eng dono», Cham-ma — «mehribon ona») sharafiga shunday atalgan; u onalik quvvatini ifodalaydi. Cho‘qqining yana bir tibetcha nomi — Chomogangkar (ཇོ་མོ་གངས་དཀར) — «Qordek oppoq muqaddas ona».

Rasmiy xitoycha transkripsiyasi va nomi — Chjumulanma fen (xitoy. an’an. 珠穆朗瑪峰, sodd. 珠穆朗玛峰, pinyin Zhūmùlǎngmǎ fēng). Tarixda boshqa xitoycha nomlar ham ishlatilgan, jumladan, Shenmu fen (xitoy. an’an. 聖母峰, sodd. 圣母峰, pinyin Shèngmǔ fēng — «Muqaddas ona cho‘qqisi»), ammo bu nomlar asta-sekin bekor qilingan. 1952-yil may oyida XXR Fuqarolik ma’muriyati vazirligi yagona nomni joriy etish haqida farmon chiqargan.

Geografiyasi va geologiyasi

Everestning Himolaydagi joylashuvi

Cho‘qqi Himolay tog‘larining Mahalangur-Himal tizmasida, Nepal bilan Tibet avtonom rayoni chegarasida joylashgan (Xitoy).

Everest uch qirrali piramida shakliga ega bo‘lib, janubiy yonbag‘ri tikroq. Janubiy yonbag‘ri va qirralarida qor va firn (zichlashgan ko‘p yillik qor) ushlanib qolmagani sababli ular ochiq turadi. Shimoli-sharqiy yelkasining balandligi 8393 m. Tog‘ etagidan cho‘qqisigacha bo‘lgan balandlik taxminan 3550 m. Cho‘qqi asosan cho‘kindi yotqiziqlardan iborat. Havo ochiq kunlarda cho‘qqidan har tomonga taxminan 370 kilometr masofagacha manzara ochilib, u jami 250 ming km² maydonni qamrab oladi. Biroq cho‘qqining balandligi Yerning sharsimonligini ko‘rish uchun yetarli emas.

Janub tomonda Everest dovon — Janubiy egar (7906 m) orqali Lxotse (8516 m) tog‘iga ulanadi; u ba’zan Janubiy cho‘qqi deb ham ataladi. Shimolda tik pastga tushuvchi, o‘tkir qirrali Shimoliy egar (7020 m) Everestni Shimoliy cho‘qqi — Changtse (7553 m) bilan bog‘laydi. Sharqda esa o‘tib bo‘lmaydigan tik Kangshung sharqiy devori (3350 m) joylashgan. Massivdan barcha tomonga muzliklar oqib tushadi va ular taxminan 5000 m balandlikda tugaydi.

Jomolungma qisman Sagarmatha milliy bog‘i hududiga kiradi (Nepal).

Geologik jihatdan tog‘ uch xil tog‘ jinslari majmuasidan tashkil topgan. Cho‘qqining eng yuqori 200 metri dengizda hosil bo‘lgan ordovik davriga (taxminan 450 million yil avvalga) oid ohaktosh va qayta kristallangan dolomit qatlamlaridan iborat bo‘lib, ularning orasida alevrolit qatlamchalari mavjud.Jinslarda toshqotgan chig‘anoqlar — ostrakodalar va braxiopodalar, shuningdek, trilobitlar va krinoidlar qoldiqlari hamda sianobakteriyalar bioqatlamlari topiladi. 7000 metrdan 8600 metrgacha bo‘lgan balandlikda ustma-ust siljish jarayonlarida deformatsiyalangan fillitlar va slaneslar hamda oz miqdordagi marmarlardan iborat formatsiya joylashgan. Bularning barchasi metamorfik jinslardir. Ular chuqur dengizdagi flish — cho‘kindi jinslar (argillitlar, qumtoshlar va ohaktoshlar) majmuasining yuqori harorat va bosim ta’sirida o‘zgarishi natijasida paydo bo‘lgan. Bu jinslar ilk va o‘rta kembriy davrida (490—500 million yil avval) to‘plangan. Taxminlarga ko‘ra, dengiz yotqiziqlari Hindiston Osiyo bilan to‘qnashishidan avval uning kontinental shelfida yig‘ilgan. To‘qnashuv davomida ular deformatsiyalanib, qisman metamorfizmga, ya’ni mineral tarkibi va tuzilishi o‘zgarishi bilan kechgan qayta kristallanishga uchragan. Mutlaq balandligi 7000 metrdan pastda, tog‘ning asosida, metamorfik slaneslar va gneyslardan iborat (500 million yildan qadimgi, ilk kembriy va proterozoy davrlariga mansub) formatsiya joylashgan. Uni ko‘plab gorizontal va vertikal granit tanalari kesib o‘tgan; ularning qalinligi 1 sm dan 1500 m gacha. Bu jinslar oligotsen-miotsen davrining Yuqori Himolay leykogranitlari deb ataluvchi intruziv jinslar kamariga kiradi. Ular Hindiston plitasining Yevrosiyo ostiga botgan quyi qismi qisman erishi natijasida subduksiya jarayonida, 24—20 million yil avval hosil bo‘lgan.

Jomolungmaning shakllanishi taxminan 55 million yil avval boshlangan bo‘lishi mumkin[ishonchsiz manba].

Iqlimi

Jomolungma cho‘qqisida iyul oyidagi o‘rtacha kunduzgi harorat taxminan −19 °C, yanvarda esa −36 °C (ba’zan −60 °C gacha pasayadi). Cho‘qqining balandligi deyarli yuqori balandlikdagi reaktiv havo oqimining quyi chegarasiga to‘g‘ri kelgani uchun shamol tezligi 160 km/soatgacha yetadigan to‘satdan boshlanuvchi bo‘ronlar xosdir. Yog‘inlar may oxiridan sentabr o‘rtasigacha davom etadigan yozgi musson davrida qor shaklida yog‘adi.

Balandlikni o‘lchash

3D-animatsiya: Jomolungma va atrofdagi landshaft

Jomolungma Yer yuzidagi eng baland cho‘qqi ekanini birinchi bo‘lib hind matematigi va topografi Radhanath Sikdar aniqlagan. 1852-yilda trigonometrik hisob-kitoblar va kamida olti marta kuzatuv orqali olingan ma’lumotlarni umumlashtirish asosida u eng baland cho‘qqi ilgari o‘ylanganidek Kanchenjanga emas, Pik-XV ekanini xulosa qilgan. U sakkiz ming metrlik cho‘qqining taxminiy balandligini ham hisoblab, roppa-rosa 29 000 fut (8839 m) natijani olgan. geodeziya xizmati rahbari, Britaniya Hindistoni Endryu Vo — Jorj Everestning vorisi — Sikdarning hisoblari «yaxlitlangan» ko‘rinmasligi uchun natijaga bir necha fut qo‘shgan. Sikdar hisob-kitoblarining natijalari 1856-yil mart oyida rasman e’lon qilingan.

Oradan 100 yil o‘tib, 1952—1954-yillarda hind topograflari cho‘qqi balandligini qayta o‘lchagan. 1955-yilda geografiya fanida dengiz sathidan 29 028 fut (8848 m) balandlik umumiy qabul qilingan.

23-iyul 1975-yilda XXR hukumati o‘sha yili Xitoy ekspeditsiyasi bajargan kompleks o‘lchovlar asosida cho‘qqi balandligini 8848,13 m (qalinligi 0,92 m bo‘lgan qor qoplami chiqarib tashlanganda) deb e’lon qilgan. 1987-yildagi italiyalik tadqiqotchilar o‘lchovida 29 108 fut (8872 m) natija olingan. 1992-yilda italiyaliklar GPS va lazerli o‘lchash usullaridan foydalanib, haqiqiy balandlikni 8846 m (cho‘qqidagi ikki metrlik qor-muz «qalpog‘i» chiqarib tashlangan holda) deb aniqlashgan. Biroq bu o‘lchovlarning barchasi metodologiyasi shubha ostiga olingan.

1999-yilda Milliy geografiya jamiyati moliyalashtirgan Amerika ekspeditsiyasi yuqori aniqlikdagi GPS uskunalari yordamida cho‘qqi balandligini 29 035 fut (8850 m) +/− 6,5 fut (2 metr) deb belgilagan.

2005-yilda Xitoy ekspeditsiyasi dunyoda birinchi marta radar yordamida cho‘qqining qattiq tog‘ jinsi sathi balandligini 8844,43 m deb aniqlagan. Uning ustida taxminan bir metrlik tosh va muz qatlami hamda 3,5 metrlik qor qatlami joylashgan. O‘lchovlar quyosh chiqayotgan paytda, atmosfera xususiyatlarining natijaga ta’siri eng kam bo‘lganda o‘tkazilgan. Nepal ushbu qiymatni tog‘ balandligi sifatida qabul qilishga rozi bo‘lmay, an’anaviy 8848 m ko‘rsatkichini talab qilgan. 2010-yilda tomonlar murosaga kelgan: Jomolungmaning rasmiy balandligi dengiz sathidan 8848 m, qattiq jins sathining balandligi esa 8844 m deb belgilangan. Nihoyat, 2020-yil dekabrda Xitoy va Nepal hukumatlari Jomolungmaning rasmiy balandligini 8848,86 m deb kelishib olgan. Ilgari balandlikni aniqlashdagi tafovut davlatlar chegarasi haqidagi bayonnomaning imzolanishiga to‘sqinlik qilgan (ushbu bahsda Nepal zilzilasidan keyin balandlik kamaygan bo‘lishi mumkinligini aytgan olimlarning fikri ham muhim rol o‘ynagan).

Everest alpinizm obyekti sifatida

Jomolungmaning Kala-Pattar cho‘qqisidan ko‘rinishi

Everest Yer yuzidagi eng baland cho‘qqi bo‘lgani uchun alpinistlar e’tiborini kuchli jalb qiladi; unga chiqish urinishlari muntazam o‘tkaziladi.

Cho‘qqiga ko‘tarilish taxminan 2 oy davom etadi, bunga iqlimga moslashish (akklimatizatsiya) va lagerlar o‘rnatish kiradi. Ko‘tarilish davomida tana vazni o‘rtacha 10—15 kg kamayadi. Cho‘qqiga eltuvchi yo‘llar joylashgan davlatlar nafaqat ko‘tarilish uchun, balki bir qator majburiy xizmatlar (transport, aloqa xodimi, tarjimon va h.k.) uchun ham haq oladi. Ekspeditsiyalarning ko‘tarilish navbati ham belgilanadi. Jomolungmaga eng arzon yo‘l — Tibet (XXR) tomonidan shimoldagi klassik yo‘nalish orqali chiqish.

Samolyot bortidan Everest manzarasi

Cho‘qqiga chiqishning asosiy mavsumi bahor va kuzdir, chunki bu paytda mussonlar bo‘lmaydi. Janubiy va shimoliy yonbag‘irlardan chiqish uchun eng qulay fasl bahor hisoblanadi. Kuzda faqat janub tomondan ko‘tarilish mumkin.

Ko‘tarilishlarning katta qismi ixtisoslashgan firmalar tomonidan tashkil qilinib, tijorat guruhlari tarkibida amalga oshiriladi. Mijozlar zarur tayyorgarlikni o‘tkazuvchi, jihoz bilan ta’minlovchi hamda imkon qadar butun yo‘l davomida xavfsizlikni ta’minlaydigan gidlar xizmatiga pul to‘laydi. Ko‘tarilish narxi 85 ming AQSh dollarigacha yetadi, buning ustiga Nepal hukumati beradigan faqat cho‘qqiga chiqish ruxsatnomasining o‘zi 10 ming dollar turadi.

XXI asrda sayyohlik infratuzilmasi rivojlangani sabab har yili cho‘qqiga chiqishlar soni keskin ko‘paymoqda: masalan, 1983-yilda cho‘qqiga 8 kishi, 1990-yilda taxminan 40 kishi chiqqan bo‘lsa, 2012-yilda faqat bir kunning o‘zida Everestga 234 kishi ko‘tarilgan. Ko‘tarilish vaqtida bir necha soatlik tirbandliklar va hatto alpinistlar o‘rtasida mushtlashuvlar ham qayd etilgan.

Mutaxassislarning fikricha, ekspeditsiyaning muvaffaqiyati bevosita ob-havo va sayohatchilarning jihozlanishiga bog‘liq. Jomolungmaga ko‘tarilish tayyorgarlik darajasidan qat’i nazar, har bir kishi uchun jiddiy sinov bo‘lib qolmoqda. Everestga chiqishdan oldingi akklimatizatsiya juda muhim. Janubiy tomondagi odatiy ekspeditsiya Katmandudan tayanch lagerga joylashgan 5364 m balandlikdagi lagerga yetib borish uchun ikki haftagacha vaqt sarflaydi, cho‘qqiga chiqishga ilk urinishdan oldin yana taxminan bir oy balandlikka moslashishga ketadi.

Everestga chiqishning eng qiyin qismi — so‘nggi 300 m bo‘lib, alpinistlar uni «Yerdagi eng uzun mil» deb atashadi. Ushbu qismini muvaffaqiyatli bosib o‘tish uchun mayda kukunsimon qor qoplagan juda tik va silliq toshli yonbag‘irdan o‘tish kerak.

Qiyinchiliklar

Everestning eng yuqori nuqtasiga ko‘tarilish nihoyatda qiyin va xavfli bo‘lib, ba’zan alpinistlar hamda ularga hamrohlik qiluvchi yuk tashuvchi sherplarning halokati bilan tugaydi. Bu qiyinchilik tog‘ cho‘qqisi zonasidagi nihoyatda noqulay iqlim sharoiti va uning juda balandda joylashgani bilan bog‘liq. Inson organizmi uchun zararli bo‘lishi mumkin bo‘lgan iqlim omillariga quyidagilar kiradi: atmosferaning juda siyrakligi, buning natijasida undagi kislorod miqdori hayot uchun xavfli darajaga yaqinlashishi; −50…−60 °C gacha tushadigan sovuq, vaqti-vaqti bilan esadigan dovul shamollari bilan birlashganda inson tanasiga −100…−120 °C gacha sovuqdek sezilishi, bu esa juda tez sovuqdan shikastlanishga olib kelishi mumkin; bunday balandliklarda Quyosh radiatsiyasi kuchli bo‘lishi ham muhim. Bularga ancha past cho‘qqilarda ham uchraydigan alpinizmning «odatiy» xavflari qo‘shiladi: qor ko‘chkilari, tik yonbag‘irlardan qulash, relyef yoriqlariga tushib ketish.

Ko‘tarilishlar tarixi

Lxotse, Jomolungma va Ama-Dablam — Tengboche tomondan ko‘rinishi
Jomolungma atrofidagi eng baland cho‘qqilar

1953-yildagi cho‘qqiga birinchi muvaffaqiyatli ko‘tarilishgacha taxminan 50 ta ekspeditsiya Himolay va Qoraqurumga (Jomolungma, Chogori, Kanchenjanga, Nangaparbat va boshqa cho‘qqilarga) yuborilgan. Ularning ishtirokchilari mazkur tog‘li hududlardagi ayrim yetti ming metrlik cho‘qqilarga chiqa olishgan, biroq sakkiz minglik cho‘qqilarni zabt etishga hech bir urinish muvaffaqiyatli bo‘lmagan. Faqat 1950-yilda fransuzlar ilk sakkiz minglik — Annapurna cho‘qqisiga ko‘tarilgan.

Britaniyalik alpinistlar kisloroddan foydalanish tufayli Everestga chiqish urinishlarida eng katta natijalarga erishgan. 1921-yildagi razvedka ekspeditsiyasidan keyin 1922-yilgi ekspeditsiya bo‘lib, unda Jorj Finch va Jeffri Bryus kisloroddan birinchi marta foydalanib, 8320 m balandlikka yetgan. 1924-yilda Norton 8565 m balandlikka, Jorj Mellori va Endryu Irvin esa (N. Odell[ingl.] baholashicha) 8600 m dan yuqoriga ko‘tarilgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, ularni oxirgi marta cho‘qqidan 150 metr narida tirik holda (bulutlar orasidagi ochiq joydan durbin orqali) ko‘rishgan. Ular cho‘qqidan tushayotgan paytda halok bo‘lgan degan taxmin bor; ularning cho‘qqiga yetgani-yetmagani haqidagi bahs hanuz davom etmoqda. Mellorining jasadi 1999-yilda, Irvinning taxminiy qoldiqlari esa 2024-yilda Jimmi Chin tomonidan topilgan.

1933-yilda P. Vin-Harris, L. Ueyger va F. Smit 8565 m balandlikka chiqishgan. 1934-yilda g‘ayrioddiy odam[ingl.][manba 1508 kundan beri ko‘rsatilmagan] Moris Uilson maxsus alpinizm tayyorgarligiga ega bo‘lmagan, ammo g‘ayritabiiy kuchlar uni cho‘qqiga ko‘tarishiga ishongan. U taxminan 7 km balandlikda halok bo‘lgan, garchi keyinchalik ba’zan undan keyingi ekspeditsiyalar 8,5 km balandlikda topgan chodirni u tikkan deb hisoblashgan. Navbatdagi Britaniya ekspeditsiyalari 1936 va 1938-yillarda amalga oshirilgan. 1947-yilda kanadalik Erl Denman ikki sherp bilan faqat 6,7 km balandlikkacha ko‘tarila olgan.

1949-yilgacha ekspeditsiya a’zolari dunyoning eng baland nuqtasiga shimol, ya’ni Tibet tomonidan chiqishga harakat qilganlar, chunki Nepal hududi 1948-yilgacha yevropaliklar uchun yopiq bo‘lgan. Nepal tomonidan janubdan Everestga ilk razvedka ekspeditsiyasini 1949-yilda inglizlar uyushtirishgan. 1950-yilda esa Tibet yevropaliklar uchun amalda yopilgan.

Edmund Hillari 1953-yilda

Birinchi muvaffaqiyatli ko‘tarilish 29-may 1953-yilda sherp Tensing Norgay va yangi zelandiyalik Edmund Hillari tomonidan Janubiy egar orqali — shveysariyaliklar bir kun avval o‘rgangan yo‘nalish bo‘ylab amalga oshirilgan. Alpinistlar kislorod uskunalaridan foydalangan. Ekspeditsiya ishida 30 dan ortiq sherp qatnashgan.

Keyingi yillarda dunyoning eng baland cho‘qqisini turli mamlakatlar alpinistlari — AQSh, SSSR (Birinchi sovet Himolay ekspeditsiyasi), XXR, Hindiston, Yaponiya, Italiya va boshqa davlatlar vakillari zabt etishgan.

25-may 1960-yil tungi soat 2:20 da Everestga birinchi marta Xitoy ekspeditsiyasi[xitoy.] tarkibida Van Fuchjou[xitoy.], Syuy Inxua[xitoy.] va tibetlik Gonpo[xitoy.] shimoliy yonbag‘irdan dunyoda birinchi bo‘lib ko‘tarilgan. Biroq bu ko‘tarilish bahsli, chunki jiddiy dalillar taqdim etilmagan. Shimoliy yonbag‘irdan birinchi tasdiqlangan chiqishni Xitoy ekspeditsiyasi[xitoy.] 1975-yilda amalga oshirgan. O‘shanda Ikkinchi pog‘onadan o‘tishni yengillashtirish uchun xitoylik alpinistlar narvon o‘rnatganlar. Bu narvon ko‘tarilishni ancha osonlashtirgan va endilikda shimoldan Yer yuzidagi eng baland cho‘qqiga yo‘l olganlarning barchasi undan foydalanadi.

1-may 1963-yilda Jim Uittaker (ingl. Jim Whittaker) Everest cho‘qqisiga qadam qo‘ygan ilk amerikalik bo‘lgan. Uch haftadan so‘ng shu Amerika ekspeditsiyasining ikkinchi guruhi Everestning ilgari zabt etilmagan G‘arbiy qirrasi bo‘ylab birinchi marta yo‘l ochgan.

Yaponiyalik Junko Tabey Jomolungmani zabt etgan birinchi ayol

1975-yil bahorda Everestga birinchi marta ayollar ekspeditsiyasi hujum qilgan. Jomolungmani zabt etgan ilk ayol — yapon alpinisti Junko Tabey (16-may 1975-yilda). Cho‘qqiga chiqqan birinchi yevropalik ayol polshalik Vanda Rutkevich (1978) bo‘lgan. Cho‘qqiga chiqqan ilk sovet ayol alpinisti esa Yekaterina Ivanova (1990).

24-sentabr 1975-yilda Britaniya ekspeditsiyasi Kris Bonington boshchiligida Everestning janubi-g‘arbiy devoridan ilk bor o‘tgan. Cho‘qqiga Dag Skott va Dugal Xeston chiqqan. Ikki kun o‘tib, 26-sentabrda Piter Bordman va sherp Petemba (ingl. Pertemba) ularning cho‘qqiga chiqish yo‘lini takrorlagan. Ulardan keyin yurgan Mik Berk bedarak yo‘qolgan.

Keyingi yillarda dastlabki alpinistlarning klassik yo‘li bo‘ylab Everestga Buyuk Britaniya, Nepal, AQSh, Janubiy Koreya, Avstriya va GFR alpinistlari ko‘tarilgan, shu jumladan Raynxold Messner va Piter Xabeler butun cho‘qqiga hujum davomida kisloroddan foydalanmasdan yuqoriga chiqishgan. Ushbu ekspeditsiyalar tarkibida yana ikki ayol — polshalik Vanda Rutkevich (1978) va germaniyalik Xannelore Shmats (pastga tushayotganda halok bo‘lgan) — Everestni zabt eta olgan. Fransuzlar J. Afanasyev va N. Jeje 8 km balandlikdan 6,5 km gacha chang‘ida tushishgan.

Cho‘qqini zabt etishda yangi sahifani Andjey Zavada[polyak.] boshchiligidagi polshalik alpinistlar ochishgan. Ular dunyoda birinchi bo‘lib qishda Everest cho‘qqisiga ko‘tarilganlar. Bu ko‘tarilishni Leshek Sixi[polyak.] va Kshishtof Velitski amalga oshirgan. Ko‘tarilish −50 °C dan past haroratda janubi-sharqiy qirra bo‘ylab, mahalliy hokimiyat bergan cho‘qqiga chiqish ruxsatnomasining oxirgi amal qilish kunida bajarilgan. Oradan bir necha oy o‘tib (1980-yil bahorida) ayni A. Zavada boshchiligidagi polyaklar Everestga yangi yo‘nalish ochishgan. Janubiy tayanch qirra (kontrfors) orqali cho‘qqiga Andjey Chok va Yeji Kukuchka.

Raynxold Messner (1985)

Odatda barcha alpinistlar Everestga kislorod niqobida chiqadi. 8 km balandlikda havo siyrak bo‘lib, nafas olish juda qiyin. Cho‘qqiga kislorodsiz yetib borgan birinchi alpinistlar italiyalik Raynxold Messner va germaniyalik Piter Xabeler bo‘lib, ular buni 1978-yilda amalga oshirishgan.

1980-yilda Raynxold Messner bu safar yolg‘iz o‘zi yana Everestga ko‘tarilib, bir vaqtning o‘zida bir nechta rekord o‘rnatgan. U birinchi bo‘lib kislorodsiz va baland tog‘ yuk tashuvchilari yordamisiz yakka holda cho‘qqini zabt etgan. Bundan tashqari, u Everestga mussonlar mavsumida chiqishga jur’at etgan va maqsadiga erishgan birinchi kishi bo‘lgan. Shuningdek, u 6,5 km balandlikdagi tayanch lagerdan shimoldagi yo‘lning yangi varianti bo‘ylab cho‘qqigacha bo‘lgan masofani atigi 3 kunda bosib o‘tgan.

1982-yil may oyida 11 nafar sovet ekspeditsiyasi alpinisti Everestni zabt etgan. Ular ilgari o‘tib bo‘lmas deb hisoblangan janubi-g‘arbiy yonbag‘ir orqali ko‘tarilgan, bunda 2 ta chiqish tunda bajarilgan. Bungacha ekspeditsiya a’zolaridan hech biri 7,6 km dan balandga chiqmagan edi. Ekspeditsiya rahbari Yevgeniy Tamm (fizika bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori Igor Tammning o‘g‘li), katta murabbiy Anatoliy Ovchinnikov, murabbiy Boris Romanov va hujumchi to‘rtliklar sardorlari — Valentin Ivanov, Yervand Ilinskiy, Eduard Mislovskiy. Sovet ekspeditsiyasi cho‘qqiga yetgan 25-ekspeditsiya bo‘lgan. Cho‘qqiga birinchi bo‘lib Vladimir Baliberdin va Eduard Mislovskiy ko‘tarilgan. Baliberdin cho‘qqiga kislorod uskunasisiz chiqqan. Birinchi marta tunda Sergey Bershov 4-may 1982-yilda Jomolungma cho‘qqisiga Mixail Turkevich bilan birga ko‘tarilgan. 5-mayda Valentin Ivanov va Sergey Yefimov ko‘tarilgan. 8-maydan 9-mayga o‘tar kechasi cho‘qqiga Kazbek Valiyev, Valeriy Xrishchatiy, 9-mayda esa Valeriy Xomutov, Vladimir Puchkov va Yuriy Golodov ko‘tarilgan.

Ko‘tarilish yo‘li tog‘ning janubi-g‘arbiy devori orqali ochilgan va Jomolungmani zabt etish tarixidagi eng murakkab yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu ko‘tarilish haqida ocherklar to‘plamini sovet jurnalisti Yuriy Rost yozgan.

1984-yilda avstraliyaliklar ilk bor Everest cho‘qqisiga chiqishgan. Besh kishilik jamoa Shimoliy devorda White Limbo deb nomlangan yangi yo‘nalishni ochgan. Ular kislorod ballonlari va sherplar yordamisiz, alp uslubida ko‘tarilganlar.

Jomolungmaning shimoliy devori, tayanch lagerga olib boruvchi so‘qmoqdan ko‘rinishi

1988-yilda yangi zelandiyalik ayol Lidiya Bredi kislorod uskunasisiz Everest cho‘qqisiga yetgan ilk ayol bo‘lgan.

2004-yilning bahor va yozida rossiyalik alpinistlar cho‘qqiga eltuvchi eng murakkab yo‘nalish — Shimoliy devor markazidan o‘tishgan. Rossiya miqyosidagi ushbu yirik ekspeditsiya mahalliy alpinizm tarixida 1982-yilgi Everestga ko‘tarilish, Kanchenjanga bo‘ylab 1989-yilgi travers va 1990-yilda Lxotsening Janubiy devoriga ilk chiqishdan keyingi eng muhim to‘rtinchi voqea bo‘lgan. Moskvalik Viktor Kozlov boshchiligidagi jamoaga mamlakatning eng yaxshi alpinistlari — jami 20 kishi — Moskva, Tolyatti, Sochi, Krasnoyarsk, Novokuznetsk, Podolsk, Yekaterinburg, Rostov-na-Donu, Novosibirsk va Kirov.

Rekordlar

  • 1996-yilda sherpAng Rita cho‘qqiga 10 marta kislorod ballonlarisiz ko‘tarilgan. Oradan 4 yil o‘tib, boshqa bir sherp — Appa — 11-marta cho‘qqiga chiqib uning rekordini yangilagan. Jami Appa Tensing Everest cho‘qqisiga 21 marta ko‘tarilgan (2011-yil may holatiga ko‘ra).
  • 1999-yilda sherp Babu Shiri cho‘qqida 21 soat bo‘lgan. Bu 7925 m balandlikdan o‘lim zonasi boshlanishiga qaramay yuz bergan; bunday balandlikda havodagi kislorod miqdori dengiz sathidagi atmosfera havosining atigi uchdan biriga teng..
  • 2001-yil may oyida fransuz snoubordchisi Marko Siffredi birinchi bo‘lib Everest cho‘qqisidan Norton kuluari bo‘ylab snoubordda tushgan. Tayanch lagergacha tushish 2,5 soat davom etgan. Bir yildan so‘ng, kuzda Marko Xornbayn kuluari bo‘ylab snoubordda tushish uchun Everestga ikkinchi marta ko‘tarilgan. Cho‘qqiga chiqqach, u Xornbayn kuluaridan yolg‘iz tushishni boshlagan va shundan keyin uni hech kim ko‘rmagan.
  • 2001-yilda ko‘zi ojiz amerikalik Erik Veyxenmayyer Everestga hayratlanarli ko‘tarilishni amalga oshirgan. Shu paytgacha u barcha qit’alardagi eng baland tog‘ cho‘qqilarini zabt etgan edi. «Dunyoning yetti qismidagi yettita eng baland tog‘ga chiqib, odamlarga erishib bo‘lmaydigandek tuyulgan maqsadlar aslida amalga oshishi mumkinligini ko‘rsatmoqchi edim», — degan Veyxenmayyer o‘z bayonotida.
  • 21-may 2004-yilda Pemba Dorje Everestga tezkor ko‘tarilish rekordini o‘rnatgan: Xumbu muzligi yaqinidagi tayanch lagerdan 8 soat 10 daqiqada.Xumbu muzligi.
  • 22-may 2010-yilda cho‘qqini 13 yoshli amerikalik Jordan Romero otasi bilan birga zabt etgan. Bungacha rekord 15 yoshli Ming Kipa Sherpaga tegishli edi.
  • 2011-yil mayda nepallik ruhiy ustoz Bhakta Kumar Raybil cho‘qqida eng uzoq turish bo‘yicha yangi rekord — 32 soatni o‘rnatgan.
  • 12 va 19-may 2012-yilda nepallik Chxurim ismli ayol (Chhurim) bir hafta ichida ikki marta Everestga chiqib rekord o‘rnatgan.
  • 23-may 2013-yilda 80 yoshli yaponiyalik Yuitiro Miura cho‘qqiga chiqishni yakunlab, Everestni zabt etgan eng keksa inson bo‘lgan. Bungacha rekord 76 yoshli nepallik Ming Bahadur Sherxanga tegishli edi.
  • 24-may 2014-yilda cho‘qqini hindistonlik qiz Purna Malavatx (13 yosh 11 oyligida) zabt etgan. U kislorod ballonlari va sherplar yordamida shimoldagi standart yo‘nalish bo‘ylab ko‘tarilgan. Purna Everestga chiqish tarixidagi eng yosh ayol bo‘lgan.
  • 25-may 2014-yilda Everestga shimoldagi standart yo‘l bilan ko‘tarilgan 72 yoshli amerikalik alpinist Bill Berk (ingl. Bill Burke). Avvalroq, 23-may 2009-yilda Bill 67 yoshida ham Everestga chiqqan (janubiy tomondagi standart yo‘nalish bo‘ylab). Shu tariqa Berk Everestning ikki tomonidan ham cho‘qqiga ko‘tarilgan eng keksa alpinist bo‘lgan (har ikki ko‘tarilish ham 65 yoshdan katta paytida bajarilgan).
  • 21-may 2019-yilda nepallik alpinist Kami Rita Sherpa (ingl. Kami Rita Sherpa) cho‘qqiga muvaffaqiyatli ko‘tarilishlar soni bo‘yicha jahon rekordini — 24 marta (23 marta janubdan, Nepal tomonidan va 1 marta shimoldan, Tibet tomonidan) — o‘rnatgan. U 1994—2019-yillar davomida ko‘tarilgan. 13-may 2024-yilda u 29-marta chiqib jahon rekordini yana yangilagan. To‘qqiz kun o‘tib, 22-may 2024-yilda Kami eng baland cho‘qqiga yubiley — 30-marta ko‘tarilgan.
  • 22-may 2019-yilda Nirmal Purja Everest—Lxotse traversini (3-balandlik lageriga tushib) 10 soat 15 daqiqada bosib o‘tish rekordini o‘rnatgan (Everestda ertalab 5:30, Lxotseda 15:45 da bo‘lgan). Bir necha kun o‘tib, 27-mayda sherp Mingma Dorchi ayni yo‘nalishni 6 soat 1 daqiqada (Everestda kechasi 0:44, Lxotseda 6:45 da) bosib o‘tgan.
  • 2013-yil may oyida ingliz Kenton Kul[ingl.] bir ekspeditsiya doirasida Everest, Lxotse va Nuptse cho‘qqilariga chiqishdan iborat «Uch karra toj»ni qo‘lga kiritgan birinchi (va hozircha yagona) inson bo‘lgan.

Statistika

Cho‘qqiga ikkita klassik yo‘nalish mavjud: janubiy (Nepal tomonidan, 5A) va murakkabroq shimoliy (Tibet tomonidan, 5B), shuningdek, texnik jihatdan murakkab baland tog‘ alpinizmiga oid 20 ga yaqin noan’anaviy yo‘l ham bor. Everest—Lxotseni balandlik lageriga tushmasdan to‘liq travers qilish alohida murakkab vazifa bo‘lib, hozircha hech bir alpinist bunga erishmagan (bunga Simone Moro Anatoliy Bukreyev bilan, keyin Denis Urubko; bilan juftlikda uringan. Uli Shtek Nuptse tog‘ida traversga tayyorlanayotib halok bo‘lgan).

2017-yil oxiridagi holatga ko‘ra, Himolay ma’lumotlar bazasi asosida Jomolungma cho‘qqisiga 8306 marta ko‘tarilish amalga oshirilgan; birinchi marta ko‘tarilganlar soni 4833 kishi (qolganlari takroriy ko‘tarilishlar). Shundan 5280 tasi janubiy (Nepal) tomondan, qolganlari shimoliy (Tibet—Xitoy) tomondan bajarilgan. Faqat 265 ta ko‘tarilish (197 alpinist va 68 sherp) noan’anaviy yo‘nalishlardan amalga oshirilgan, ularning ko‘pchiligi biror marta qayta bosib o‘tilmagan.

4-dekabr 2017-yildagi holatga ko‘ra halok bo‘lganlar soni 288 kishi (173 alpinist va 115 sherp) edi. Ulardan 181 nafari janubdan ko‘tarilish vaqtida, qolganlari shimoldan ko‘tarilishda halok bo‘lgan.

2018-yil iyun boshi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoning eng baland cho‘qqisiga chiqqanlar soni yana 715 kishiga (476 janubdan va 239 shimoldan) ko‘paygan. Halok bo‘lganlar ro‘yxatiga ham 5 kishi qo‘shilgan.

2019-yil bahorida Nepal rasmiylari ko‘tarilish uchun rekord miqdordagi — 381 ta ruxsatnoma bergan. 22-may 2019-yilda 200 dan ortiq odam tog‘ga chiqishga urinib ko‘rgan va ko‘pchilik tufayli navbat paydo bo‘lgan. Odamlar yuqoriga ko‘tarilish uchun taxminan 12 soat kutishga majbur bo‘lgan. Ko‘plab alpinistlar haddan tashqari charchagan va sovuq urishidan jarohat olgan, natijada guruhning 10 a’zosi halok bo‘lgan.

Yillar bo‘yicha ko‘tarilishlar:

  • 2023-yil — 656
  • 2024-yil — 839

Ommaviy halokat holatlari

1996-yil may

10-maydan 11-mayga o‘tar kechasi 1996-yilda cho‘qqidan tushayotganda tijorat ekspeditsiyalarining besh nafar ishtirokchisi halok bo‘lgan. Ular orasida «Sarguzasht maslahatchilari[ingl.]» Rob Xoll rahbarligidagi ekspeditsiya ishtirokchilari, jumladan uning o‘zi, Skott Fisher — «Tog‘ telbaligi» kompaniyasi tijorat ekspeditsiyasining rahbari, shuningdek, Hindistonning Hind—Tibet chegara xizmati (ingl. Indo-Tibet Border Police) tashkil qilgan milliy ekspeditsiyasidan uch alpinist halok bo‘lgan. O‘sha kuni cho‘qqiga chiqqan yana ikki alpinist og‘ir sovuq urishiga uchragan. Qurbonlar soniga ko‘ra may fojeasi 1922-yildan beri eng kattasi bo‘lgan. O‘sha yili qor ko‘chkisi Shimoliy egardan tushishi oqibatida halok bo‘lgan yetti nafar yuk tashuvchi Britaniyaning Jomolungma ekspeditsiyasiga mansub bo‘lib, unga Charlz Bryus rahbarlik qilgan.

Fojia ommaviy axborot vositalarida keng yoritilgan va tijorat ko‘tarilishlarini tashkil etishdan tortib baland tog‘ alpinizmining ayrim masalalarigacha (kisloroddan foydalanish, baland tog‘ etikasi) ko‘plab bahslarga sabab bo‘lgan. Halokat tijorat ekspeditsiyalarini tashkil etishning o‘sha paytdagi kamchiliklarini yaqqol ko‘rsatgan bo‘lsa-da, ularning soni ko‘payishda davom etgan.

Mazkur dramatik ko‘tarilishga bevosita guvoh bo‘lgan ko‘plab ishtirokchilar keyinchalik halokatga olib kelgan sabablar va sharoitlar haqidagi qarashlarini kitoblarda bayon qilishgan. Ularning eng mashhur kitoblari — bestseller «Siyrak havoda» (muallifi Jon Krakauer — Rob Xollning mijozi, 1997) va Anatoliy Bukreyev («Tog‘ telbaligi» ekspeditsiyasi gidi) tomonidan yozilgan «Ko‘tarilish[ingl.]» (1997). Shimoliy yo‘nalishdagi fojia qisman Mett Dikinsonning «Everestning narigi tomoni» (2000) kitobida tasvirlangan. Hindiston guruhi harakatlarining eng batafsil tavsifini esa uning rahbar o‘rinbosari o‘z maqolasida bergan.

2014-yil apreldagi qor ko‘chkisi

18-aprel 2014-yilda qor ko‘chkisi natijasida taxminan 5800 metr balandlikda ( birinchi balandlik lageridan sal pastda) Jomolungma yonbag‘rida 16 nafar sherp-yo‘lboshlovchi halok bo‘lgan. 21-aprelda qidiruv-qutqaruv ishlari to‘xtatilgan. Nepal hukumatining rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘chkida 13 kishi halok bo‘lgan, 3 kishi bedarak yo‘qolgan (ular ham halok bo‘lgan deb hisoblanadi).

Halok bo‘lganlarning jasadlari

Balandlikdagi hududlarda halok bo‘lganlarning jasadlari evakuatsiya qiyinligi sabab ko‘pincha olib tushilmaydi. Ayrim joylarda alpinistlar jasadlar ustidan hatlab o‘tishga majbur bo‘lishadi, ba’zilari hatto o‘ziga xos mo‘ljal vazifasini o‘taydi. Masalan, 1996-yilda halok bo‘lgan hind alpinisti Tsevang Paljorning jasadi 8500 metr balandlikni bildiradi va hatto «Yashil etiklar» (marhumning yorqin yashil oyoq kiyimi sababli) degan nomga ega.

Umuman olganda, Everestning jasadlarga to‘la yonbag‘irlari tobora ko‘proq qabristonni eslatmoqda.

Tog‘ chang‘isida tushishlar

  • Cho‘qqidan tog‘ chang‘isi bilan tushishga ilk urinishni 1969-yilda yaponiyalik Miura amalga oshirgan. Ammo bu uning rejasidagidek tugamagan: Miura deyarli jarlikka qulab ketgan, lekin mo‘jiza tufayli omon qolgan.
  • 1992-yilda fransuz chang‘ichisi Pyer Tardevel Everest yonbag‘ridan chang‘ida tushgan. U 8571 m balandlikdagi janubiy cho‘qqidan pastga tushib, 3 km masofani 3 soatda bosib o‘tgan. Oradan 4 yil o‘tib, italiyalik chang‘ichi Xans Kammerlander shimoliy yonbag‘ir bo‘ylab 6400 m balandlikdan tushgan. U 17 soatdan so‘ng tog‘ etagiga yetgan.
  • 1998-yilda fransuz Kiril Dezremo cho‘qqidan snoubordda birinchi bo‘lib tushgan.
  • 2000-yilda sloveniyalik Davo Karnichar Jomolungmadan tog‘ chang‘isida tushgan.
  • 2001-yilda fransuz snoubordchisi Marko Siffredi cho‘qqidan Norton kuluari bo‘ylab tushgan. Keyingi yili u Xornbayn kuluari[ingl.].

Tijoratlashuv

1990-yillar boshigacha Himolaydagi sakkiz minglik cho‘qqilarga tajribali alpinistlar ekspeditsiyalari borgan. Ular homiylar topish yoki davlat mablag‘ini olish orqali ko‘tarilish bilan bog‘liq katta xarajatlarni o‘zlari qoplagan. Ayrim alpinistlar, jumladan amerikalik Skott Fisher, 1980-yillarda xarajatlarini qoplash uchun tayanch lagerlargacha pullik sayyohlik yurishlarini ham tashkil eta boshlagan. 1990-yilda Everestga chiqqan Rob Xoll va Geri Boll yana bir qadam oldinga borib, sayyohlik kompaniyasi mijozlariga bevosita Everest cho‘qqisiga ko‘tarilishni taklif etgan. 1991-yilda Everestning janubiy tayanch lageriga 20 ta ekspeditsiya kelgan, 1992-yilda — 24 ta, 1993-yilda — 19 ta. Tog‘da shuncha jamoa bo‘lganda xavflarni kamaytirish maqsadida 1994-yil boshida Nepal Turizm vazirligi yangi strategiyani e’lon qilgan: «Bir yo‘nalish — bir ekspeditsiya». Bunda davlat xazinasiga tushadigan daromadni yo‘qotmaslik uchun ruxsatnoma narxi butun ekspeditsiya uchun 10 ming dollardan har bir ishtirokchi uchun 10 ming dollargacha ko‘tarilgan. Natijada alpinistlar professional ishtirokchilarni to‘plash o‘rniga guruhga pullik mijozlarni — shifokorlar, advokatlar, tadbirkorlarni jalb qilishga majbur bo‘lgan. Ularning yuqori daromadi birgalikda ekspeditsiyaning umumiy xarajatlarini qoplay olgan. 1990-yillar oxiriga kelib sherp-yuk tashuvchilarning vazifalari ham tubdan o‘zgargan: avvallari ular yuklarni yuqoriga ko‘tarib, tayanch lagerni qurishga yordam berishgan bo‘lsa, endi so‘qmoq ochish, xavfsizlik arqonlari va tutqichlarni o‘rnatish, yuqori lagerlarda chodir tikish va yo‘l holatini kuzatish bilan ham shug‘ullana boshlashgan. Shuningdek, Icefall Doctors deb nomlangan maxsus sherplar jamoasi paydo bo‘lib, u faqat muz sharsharasidan o‘tish yo‘lini ochish va uni saqlash bilan shug‘ullangan. Professional alpinistlar va tog‘ qutqaruvchilarining ko‘nikmalarini egallagan sherplar mijozlar yo‘lini imkon qadar osonlashtira boshlagan. Ayni vaqtda jihozlar ham ancha yengil, ishonchli va sifatli bo‘lgan (isitiladigan pataklar va boshqalar paydo bo‘lgan). 1990-yillarda balandlikka moslashish uchun alpinistlar xavfli Xumbu muzligidan bir necha marta borib kelishga majbur bo‘lgan bo‘lsa, XXI asrda vertolyot transportining rivojlanishi tufayli boshqa, kamroq murakkab va xavfli cho‘qqilarda moslashish mumkin bo‘lgan. Bundan tashqari, mijozlar Xumbu orqali vertolyotda uchib o‘tish imkoniyatidan foydalana boshlashgan. Bosim kameralarida dastlabki tayyorgarlik ko‘rish ham odatga aylangan, Nepalning o‘zida bunday kamerali xonalar taklif etadigan mehmonxonalar paydo bo‘lgan. Meteorologiya xizmati rivojlanishi, sun’iy yo‘ldoshlardan ma’lumotlarni muntazam olish va ularni tez tahlil qilish ob-havo qulay bo‘ladigan «oynalar» va noqulay ob-havo yaqinlashishini aniq prognozlash imkonini bergan, bu ko‘tarilishlarni xavfsizroq qilgan. Tijorat kompaniyalari o‘zaro raqobatlashib, lagerlarda turmush va qulaylik darajasini oshirishgan, jumladan ilgari tasavvur qilib bo‘lmaydigan hojatxona va dushlar tayanch lagerda paydo bo‘lgan[manba 353 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Juda qisqa vaqt ichida Everest eng kuchli alpinistlar tog‘idan mablag‘i bor deyarli har kim chiqishi mumkin bo‘lgan tog‘ga aylangan. Yig‘im narxining navbatdagi oshirilishi yana ham ko‘p daromad keltirgan, ammo Everestga chiqmoqchi bo‘lganlar soni kamaymagan. Tog‘ning mashhurligi yo‘nalishning barcha qismlarida tirbandliklar yuzaga kelishiga olib kelgan: odamlar arqonlar yonida uzoq turib, o‘tish navbatini kutishga majbur bo‘lganlar[manba 353 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Tijoratlashuv kuchaygani sari sherplar va o‘z kuchi bilan (alp uslubida, kisloroddan foydalanmasdan) ko‘tarilmoqchi bo‘lgan professional alpinistlar o‘rtasida nizolar ko‘paygan. Sababi yakka alpinistlar sherplarga daromad keltirmaydi, ammo ular sherplar mehnati natijalaridan foydalanishi mumkin. Masalan, Raynxold Messner sherplar Uli Shtekka hujum qilib, uni kaltaklagan holatni eslatadi.

2025-yil noyabr holatiga ko‘ra Everestga chiqqan Rossiya fuqarolari soni 700 dan oshgan; ularning ko‘pchiligi tijorat ekspeditsiyalari mijozlari bo‘lgan[manba 353 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Yangi qoidalar

2025-yilda Nepal hukumati sakkiz ming metrlik cho‘qqilarga, jumladan Everestga chiqish qoidalarini ancha qat’iylashtirgan. Ruxsatnomalar narxi oshirilgan, tayanch lagerlardan yuqori lagerlarga vertolyotda uchish taqiqlangan — endi faqat evakuatsiya parvozlariga ruxsat berilgan. Everestga chiqmoqchi bo‘lgan har bir kishi hujjatlar to‘plamiga boshqa bir sakkiz minglik cho‘qqiga ko‘tarilgani haqidagi sertifikatni ilova qilishi shart. Bundan tashqari, tayyorgarlik darajasidan qat’i nazar, har bir alpinist yoki mijoz o‘zining shaxsiy sherpiga ega bo‘lishi kerak. Rasmiylar ruxsatnomalardan to‘g‘ri foydalanish ustidan nazoratni kuchaytirishni, boshqa tog‘da yoki boshqa davrda bir ruxsatnomani ishlatish holatlariga yo‘l qo‘ymaslikni va nazorat nuqtalarida radioaloqaga chiqmagan alpinistlarning ko‘tarilishini hisobga olmaslikni va’da qilganlar[manba 353 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Yangi qoidalar mustaqil ko‘tarilish imkoniyatlarini cheklashi va ularni qimmatroq qilishi sabab professional alpinistlar tomonidan tanqid qilingan[manba 353 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Cho‘qqi ustidagi parvozlar

  • 3-aprel 1933-yilda ikkita ikki qanotli samolyot, Britaniya uchuvchilari boshqargan ikki qanotli samolyotlar Klaydsdeyl markizi va Devid Makintayr (ingl. David MacIntyre) boshqarib, birinchi marta cho‘qqi ustidan uchishgan.
  • 2001-yilda Fransiyalik er-xotin Bertran va Kler Bernye cho‘qqidan tandem paraplanida pastga uchishgan.
  • 2004-yil may oyida italiyalik Anjelo D’Arrigo aviatsiya tarixida birinchi marta Yerning eng baland tog‘i cho‘qqisi ustidan deltaplanda uchib o‘tgan.
  • 14-may 2005-yilda «Eurocopter» firmasining sinovchi uchuvchisi Didye Delsal (frans. Didier Delsalle) vertolyot Eurocopter AS 350 Ecureuilni tog‘ cho‘qqisiga muvaffaqiyatli qo‘ndirgan. Bu bunday qo‘nishning ilk holati edi.
  • 2008-yilda ikki ayol parashyutchi Vendi Smit va Xolli Bajj hamda parashyutchi Neyl Jons samolyotdan sakrab, cho‘qqiga qo‘nishgan. Samolyot 9 km dan sal past (tog‘ning eng yuqori nuqtasidan 142 m baland) parvoz qilayotgan edi.
  • 21-may 2011-yilda nepallik Sano Babu va Lapka Sherpa Everestga ko‘tarilib, tandem paraplanda uchishni boshlashgan va cho‘qqidan 30 m balandlikda uchib, ushbu turdagi uchish apparatida parvoz balandligi bo‘yicha jahon rekordini o‘rnatishgan.

Aloqa

2007-yildan buyon Xitoyning «China Mobile» kompaniyasi sun’iy yo‘ldosh aloqasini ta’minlaydi, ammo u hozircha beqaror bo‘lib, videokonferensiyalar o‘tkazishga imkon bermaydi.

29-oktabr 2010-yilda uyali aloqa operatori «Ncell» (««TeliaSonera Group») Nepalda 5164 m balandlikka antennalar o‘rnatgan. Everestda tog‘ cho‘qqisini qamrab oluvchi yuqori tezlikdagi internet paydo bo‘lgan. Internet orqali dunyo tarmog‘iga Jomolungma veb-kamerasi axborot uzatadi; u 2011-yilda italiyalik olimlar tomonidan o‘rnatilgan va (2014-yil holatiga ko‘ra) dunyodagi eng balandda joylashgan veb-kamera hisoblanadi.

Ekologik vaziyat

Kuzatuvlarga ko‘ra, so‘nggi 90 yil ichida Everest yaqinida ham, umuman Himolayda ham muzliklar jadal erimoqda.

Jomolungmaning dengiz sathidan 6200 m balandlikdagi lagerdan ko‘rinishi. Shamol tog‘dagi qorni uchirmoqda. 1921-yilgi surat

2000—2003-yillarda Nepal tomondan tog‘ga kelgan sayyohlar soni yuz minglab bo‘lgan. Tog‘ yonbag‘irlarida yig‘ilgan chiqindilar shu qadar ko‘pki, Everest «dunyodagi eng baland tog‘ axlatxonasi» deb atalmoqda.

2007-yilda sayyoramizning eng baland cho‘qqisining faqat Xitoy tomoniga 40 ming sayyoh tashrif buyurgan. Ekologlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, ulardan 120 tonna chiqindi qolgan — har bir kishiga o‘rtacha 3 kg. Nepalning «Yeti Airlines» aviakompaniyasi Everestga yo‘l oluvchi alpinistlar uchun oraliq manzil bo‘lgan Lukla qishlog‘i yaqinida 17 tonna chiqindi yig‘gan. Ular Everestdagi asosiy lagerga eltuvchi yo‘l atrofidan shuncha pivo shishalarini, plastik paketlar, alyuminiy bankalar, kislorod ballonlari, arqonlar va singan narvonlarni to‘plash uchun taxminan 2 oy sarflashgan.

2008-yil mayda Tibet avtonom rayonining Atrof-muhitni muhofaza qilish byurosi xodimlari mintaqadan 8 tonna chiqindi, 2019-yilda esa 11 tonna chiqindi to‘plashgan.

Halok bo‘lgan alpinistlarni dafn qilish masalasi, ayniqsa mahalliy sherplar uchun ham dolzarbdir.

2014-yildan boshlab Nepal Turizm va fuqaro aviatsiyasi vazirligi qaroriga ko‘ra Everestga chiqqan har bir alpinist qaytishda tog‘ yonbag‘ridan kamida 8 kilogramm chiqindi olib tushishi shart.

San’atda

Badiiy filmlar

Hujjatli filmlar

  • ««Everestdan chang‘ida tushgan odam[ingl.]» — eng yaxshi «Oskar» (1976) mukofotiga sazovor bo‘lganhujjatli to‘liq metrajli film.
  • «Balandlik geni yoki Everestga qanday chiqish mumkin» (2017) — Everestga ko‘tarilishning boshidan oxirigacha bo‘lgan jarayoniga bag‘ishlangan hujjatli serial (har biri 55 daqiqalik uch qism). Valdis Pelsh boshchiligidagi Rossiya suratga olish guruhi bu yo‘lning haqiqiy qiyinchiliklarini ko‘rsatish uchun alpinistlarga qo‘shilgan. Filmni suratga olish 2015-yilda boshlangan, ammo Nepaldagi zilzila.
  • tufayli tugallanmagan. «Everestda hayot va o‘lim» (2020) — 2019-yil Everestdagi tirbandlik tufayli 11 kishi halok bo‘lgan voqealarga bag‘ishlangan hujjatli film. Unda kelajakda shunga o‘xshash hodisalarni oldini olish mumkinligi muhokama qilinadi.
  • «Kosmik Everest» — Everestga chiqish haqida hujjatli film. Bosh rollarda kosmonavt va Rossiya Qahramoni Sergey Ryazanskiy hamda alpinist Vasiliy Taradin qatnashadi. Filmni «7 cho‘qqi» klubi suratga olmoqda. Filmning chiqish sanasi noma’lum.

Musiqa

  • «Everest» — sovet rok guruhi «Zemlyane»ning magnitoalbom «Uyga yo‘l» (1984) qo‘shig‘i.

Adabiyot

Havolalar