Gidrosfera haqida

Tabiatda suvning aylanishi

Gidrosfera (qadimgi yunoncha gidro «suv» + sfera «shar») — Yerning suv qobig‘i. U Dunyo okeani, materiklardagi yer usti suvlari va muzliklar, shuningdek, yer osti suvlari.

Tuzilishi va tarkibi

Yerdagi suv

Suvning asosiy qismi okeanda to‘plangan. Muzliklar, materikdagi suv havzalari va yer osti suvlarida esa suv ancha kam. Sho‘r okean suvlari gidrosfera hajmining 96,4 % ini, muzliklar suvlari 1,86 % ini, yer osti suvlari 1,68 % ini, quruqlikdagi yer usti suvlari esa 0,02 % dan sal ko‘proq qismini tashkil etadi. Chuchuk suv hajmi 2,5 % −35 mln km³, foydalanish uchun olinishi mumkin bo‘lgan suv hajmi esa 0,3 % −4,2 mln km³.

Okeanlar Yer yuzasining taxminan 71 % ini qoplaydi. Ularning o‘rtacha chuqurligi 3800 m, eng katta chuqurligi esa (Tinch okeanidagi Mariana botig‘i) 10 994 metrga yetadi. Okean po‘stlog‘i cho‘kindi va bazalt qatlamlaridan tashkil topgan. Dunyo okeani suvlarida tuzlar (o‘rtacha 3,5 %) va bir qator gazlar erigan. Xususan, okeanning yuqori qatlamida 140 trln tonna karbonat angidrid va 8 trln tonna kislorod mavjud.

Materiklarning yer usti suvlari gidrosfera umumiy massasining juda kichik qismini tashkil etsa-da, quruqlik biosferasi hayotida nihoyatda muhim o‘rin tutadi. Ular suv ta’minoti, sug‘orish va hududlarni suv bilan ta’minlashning asosiy manbayidir. Bundan tashqari, gidrosferaning bu qismi doimiy ravishda ikki muhit bilan o‘zaro ta’sirlashadi: atmosfera va Yer po‘stlog‘i.

Qattiq holatdagi suv (masalan, muzliklar, qor qoplami va doimiy muzloq qatlamdagi muz) umumiy nom bilan kriosfera deb ataladi.

Gidrosferaning tarkibi va hajmi:
Gidrosfera qismlariHajmi, mln km3%
Dunyo okeani137093,9399
Yer osti suvlari644,3884
Muzliklar241,6457
Ko‘llar va suv omborlari0,2800,0192
Tuproqlar0,0850,0058
Atmosferadagi suv bug‘i0,0140,0010
Daryolar0,0010,0001
Butun gidrosfera1458,38100

O‘zaro bog‘liqliklar

Suvning gidrosferaning bir qismidan boshqasiga o‘tishi Yerda murakkab suv aylanishi jarayonini yuzaga keltiradi.

Gidrosfera butun qalinligi bo‘ylab biosfera bilan tutashadi, biroq tirik moddaning eng katta zichligi Quyosh nuri tushadigan va isiydigan yuza qatlamlarda, shuningdek, qirg‘oqbo‘yi hududlarida kuzatiladi.

Yerdagi hayot aynan gidrosferada paydo bo‘lgan, deb hisoblanadi. Hayvonlar va o‘simliklar quruqlikka asta-sekin faqat paleozoy erasining boshlarida chiqa boshlagan.

Adabiyotlar

  • Kelbert A., Shults A., Egbert G. O‘tish zonasidagi suv miqdori o‘zgarishlariga global elektromagnit induksiya asosida qo‘yilgan cheklovlar (ingliz tilida) // Nature. — 2009. — 460-son. — 1003—1006-betlar.
  • Kennish M. J. Dengizshunoslik bo‘yicha amaliy qo‘llanma. — 3-nashr. — CRC Press, 2001. — (Dengizshunoslik turkumi). — ISBN 0849323916.
  • Mixaylov V. N. Gidrologiya: oliy ta’lim muassasalari uchun darslik / V. N. Mixaylov, A. D. Dobrovolskiy, S. A. Dobrolyubov. — tuzatilgan 2-nashr. — M.: Oliy maktab, 2007. — 463 bet. — ISBN 978-5-06-005815-4.
  • Kichik konchilik ensiklopediyasi.  3 jildda = Mala hirnicha ensiklopediya / (ukrain tilida).  Muharrir: V. S. Beletskiy. — Donetsk: Donbass, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.